سارا، دختر ۱۷ سالهای، چند هفته برای آزمون ورودی یک برنامهٔ آموزشی رقابتی آماده شده بود. وقتی نتیجه اعلام شد، نام او در فهرست پذیرفتهشدگان نبود.
او ابتدا چند دقیقه به صفحهٔ تلفن همراهش خیره ماند. بعد گوشی را روی تخت انداخت و گفت:
«همهٔ این مدت برای هیچ بود.»
مادرش، ناهید، تقریباً بلافاصله وارد اتاق شد. نتیجه را دید و گفت:
«باید ببینیم دقیقاً کجا مشکل بوده. شاید بتوانیم کارنامه را بررسی کنیم، با مسئول برنامه صحبت کنیم و ببینیم امکان اعتراض یا انتخاب مسیر دیگری وجود دارد.»
ناهید در مواجهه با ناکامی، بهطور طبیعی به سمت اقدام و حل مسئله میرفت. برای او، تبدیل یک موقعیت مبهم به مجموعهای از مسائل قابل بررسی، راهی برای بازگرداندن احساس کنترل بود.
پدر سارا، امیر، کمی بعد وارد اتاق شد. کنار دخترش نشست و گفت:
«قبول نشدن در این آزمون به این معنی نیست که تو موفق نیستی. خیلیها در یک آزمون خاص نتیجهٔ دلخواهشان را نمیگیرند و بعد مسیر دیگری پیدا میکنند.»
امیر تلاش میکرد معنای رویداد را تغییر دهد. او میخواست فاصلهای میان «در یک موقعیت پذیرفته نشدن» و «من آدم موفقی نیستم» ایجاد کند. این نوع بازارزیابی شناختی میتواند در بسیاری از موقعیتها راهبردی سازگارانه باشد؛ اما در آن لحظه سارا هنوز در مرحلهای بود که شدت هیجانش اجازه نمیداد این بازتعریف را بشنود.
سارا ناگهان گفت:
«شما اصلاً نمیفهمید! من نمیخوام الان کسی بهم بگه همهچیز خوب میشه.»
و گریه کرد.
امیر ساکت شد. ناهید هم برای نخستین بار پیشنهادهایش را متوقف کرد.
چند دقیقه بعد، سارا گفت:
«من خیلی ناامیدم. عصبانیام. حتی خجالت میکشم به دوستانم بگم قبول نشدم.»
مادرش پاسخ داد:
«لازم نیست همین الان کاری بکنی. میتونیم فعلاً بذاریم ناراحت باشی.»
این بار سارا چیزی نگفت. فقط سرش را تکان داد.
روز بعد، وقتی شدت هیجان اولیه کمتر شده بود، سارا توانست دربارهٔ اتفاق فکر کند. در گفتوگویی با والدینش گفت:
«شاید من از اول فکر میکردم اگر اینجا قبول بشم، یعنی واقعاً آدم توانمندی هستم. حالا که قبول نشدم، انگار کل تصویرم از خودم خراب شده.»
مشاور مدرسه در جلسهٔ بعد از او پرسید:
«بین سه چیز تفاوتی هست: چه اتفاقی افتاده، چه احساسی داری، و دربارهٔ خودت چه نتیجهای گرفتهای. کدامیک از این سه مورد الان بیشتر اذیتت میکند؟»
سارا کمی فکر کرد و گفت:
«اتفاق اینه که قبول نشدم. احساسش ناامیدیه. ولی چیزی که بیشتر از همه اذیتم میکنه اینه که فکر میکنم یعنی به اندازهٔ کافی خوب نیستم.»
این تفکیک به او اجازه داد میان معنای موقعیتی و معنای کلی تمایز بگذارد. ناکامی همچنان واقعیت داشت، اما دیگر ضرورتاً بهعنوان داوری نهایی دربارهٔ ارزشمندی یا توانمندی او تفسیر نمیشد.
سارا سپس گفت:
«شاید باید بفهمم دقیقاً چرا قبول نشدم. اگر مهارتم کافی نبوده، میتونم رویش کار کنم. اگر هم این برنامه واقعاً مناسب من نبوده، شاید گزینهٔ دیگری پیدا کنم.»
در هفتههای بعد، او کارنامهٔ ارزیابی را بررسی کرد، از یکی از مربیان بازخورد گرفت و چند گزینهٔ جایگزین را بررسی کرد. همزمان، پذیرفت که ممکن است مدتی احساس ناراحتی و ناامیدی باقی بماند.
او نه تلاش کرد ناکامی را انکار کند و نه آن را بهعنوان اثبات بیارزشی خود تعبیر کرد.
ناهید نیز بهتدریج متوجه شد که «اقدام فوری» همیشه نخستین پاسخ مناسب نیست. گاهی لازم است ابتدا شدت هیجان کاهش یابد و فرد احساس کند تجربهاش دیده و پذیرفته شده است.
امیر نیز متوجه شد که «بازتعریف مثبت» فینفسه راهبرد بدی نیست؛ مسئله این بود که او میخواست معنای تجربه را پیش از آنکه سارا فرصت تجربه و پردازش هیجان خود را پیدا کند، تغییر دهد.
چند هفته بعد، سارا هنوز از پذیرفتهنشدن ناراحت بود. اما میتوانست دربارهٔ آن با زبان متفاوتی صحبت کند:
«من قبول نشدم. این واقعاً برام دردناک بود. ولی هنوز نمیدونم این اتفاق دربارهٔ آیندهام چه معنایی داره.»
برای او، همین جمله نشانهای از تغییر مهمی بود: ناکامی دیگر نه چیزی بود که باید فوراً حذف میشد، نه چیزی که باید بهسرعت معنای مثبت پیدا میکرد؛ بلکه تجربهای بود که میتوانست آن را تحمل کند، دربارهاش فکر کند، معنایش را بازبینی کند و سپس بر اساس اطلاعات تازه تصمیم بگیرد.
از این منظر، سه عضو خانواده سه «نوع ثابت شخصیت» یا سه «سبک برتر مواجهه» نیستند. هر یک در موقعیتهای مختلف میتواند از اقدام، تنظیم هیجان، پذیرش، حمایتخواهی، ذهنیسازی، معناسازی یا بازتنظیم اهداف استفاده کند. تفاوت مهم در این وینیت، بیش از آنکه در خوب یا بد بودن یک راهبرد باشد، در تناسب راهبرد با بافت، شدت هیجان، قابلیت تغییر موقعیت و مرحلهٔ فرایند مواجهه است.
از منظر نظریهٔ تراکنشی استرس و مقابله، فرد باید ارزیابی کند که چه چیزی در موقعیت قابل تغییر است و چه منابعی برای مواجهه در اختیار دارد (Lazarus & Folkman, 1984). از منظر انعطافپذیری تنظیمی، هیچ راهبردی در همهٔ موقعیتها و برای همهٔ افراد بهطور یکنواخت سازگارانه نیست؛ حساسیت به بافت، داشتن رپرتوار متنوع و توانایی پاسخ به بازخورد اهمیت اساسی دارند (Bonanno & Burton, 2013).
پژوهشهای مربوط به مقابله در نوجوانی نیز نشان میدهند که پاسخ نوجوانان به فشار و ناکامی چندبعدی است و نمیتوان سازگاری را به یک راهبرد منفرد فروکاست؛ انتخاب راهبرد با ویژگیهای فرد، موقعیت و منابع اجتماعی ارتباط دارد (Skinner & Zimmer-Gembeck, 2007). همچنین در چارچوب نظریهٔ خودتعیینگری، حمایت والدین از خودمختاری نوجوان میتواند زمینهای فراهم کند که نوجوان بهجای کنترل بیرونی، در فرایند ارزیابی، تصمیمگیری و حل مسئله مشارکت فعال داشته باشد (Ryan & Deci, 2017).
نکتهٔ بالینی مهم آن است که مسئله الزاماً انتخاب «راهبرد درست» نیست؛ مسئله تشخیص این است که اکنون چه چیزی لازم است و آیا راهبرد انتخابشده در حال کارکردن است یا نه.
در این مثال، اقدام مادر میتوانست مفید باشد، اما نه لزوماً در نخستین دقیقهٔ مواجهه با گریهٔ سارا. بازتعریف شناختی پدر نیز میتوانست سازگارانه باشد، اما نه پیش از آنکه تجربهٔ هیجانی دخترش به رسمیت شناخته شود. تحمل و پردازش هیجان سارا نیز بهتنهایی کافی نبود؛ در مرحلهای دیگر، اقدام، دریافت بازخورد و بازتنظیم اهداف لازم شد.
بنابراین، مواجههٔ سازگارانه با ناکامی بیشتر شبیه توانایی جابهجایی انعطافپذیر میان پاسخها است تا وفاداری دائمی به یک روش خاص.
و رشد پس از سختی نیز در این روایت هدفی نیست که سارا یا والدینش بتوانند مستقیماً آن را «اجرا» کنند. اگر این تجربه در گذر زمان به تغییر مثبتی در خودشناسی، روابط، اهداف یا فلسفهٔ زندگی او بینجامد، چنین تغییری باید بهعنوان پیامد احتمالی کشمکش با adversity فهمیده شود، نه تکنیکی برای مدیریت ناکامی (Tedeschi & Calhoun, 2004).