
یکی از اصول علم سایبرنتیک (Cybernetics)، «قانون تنوع لازم اشبی» (Ashby's Law of Requisite Variety) است که توسط ویلیام راس اشبی (William Ross Ashby) ارائه شد. این قانون بیان میکند که یک سیستم تنظیمکننده (Regulator) تنها زمانی میتواند یک سیستم پیچیده را بهطور مؤثر مدیریت و تنظیم کند که دامنه و تنوع پاسخهای آن دستکم به اندازه تنوع تغییرات، چالشها و اختلالهای محیط باشد. به بیان ساده، هرچه محیط پیچیدهتر باشد، سیستم تنظیمکننده نیز باید از انعطافپذیری و تنوع رفتاری بیشتری برخوردار باشد.
این قانون در اصل به حوزه مهندسی کنترل (Control Engineering)، نظریه سیستمها (Systems Theory) و سایبرنتیک تعلق دارد و مستقیماً یک نظریه روانشناختی نیست. بااینحال، بسیاری از پژوهشگران علوم رفتاری از آن بهعنوان یک استعاره مفهومی (Conceptual Metaphor) سودمند برای توضیح فرایندهای تنظیم هیجان (Emotion Regulation)، سازگاری (Adaptation)، و انعطافپذیری روانشناختی (Psychological Flexibility) استفاده کردهاند. بنابراین، کاربرد آن در حوزه فرزندپروری باید بهعنوان یک چارچوب مفهومی و نه یک قانون اثباتشده روانشناسی در نظر گرفته شود.
از این منظر، والد (Parent) را میتوان به یک «تنظیمکننده» (Regulator) تشبیه کرد. کودک (Child) در طول رشد خود با طیف گستردهای از حالتهای هیجانی، شناختی و رفتاری روبهرو میشود. ممکن است در یک روز، کودک به دلیل خستگی (Fatigue) تحریکپذیر باشد، در موقعیتی دیگر به علت اضطراب (Anxiety) به اطمینانبخشی نیاز داشته باشد، هنگام تجربه ناکامی (Frustration) پرخاشگری نشان دهد، در شرایطی دیگر استقلالطلب (Autonomy-Seeking) باشد و گاهی نیز صرفاً به همدلی (Empathy) و حضور عاطفی والد نیاز داشته باشد.
اگر والد برای همه این موقعیتهای متفاوت، تنها از یک شیوه ثابت استفاده کند، مانند نصیحت کردن، تنبیه (Punishment)، سرزنش (Criticism)، یا حتی تشویق (Reward)، احتمال زیادی وجود دارد که بخشی از نیازهای واقعی کودک نادیده گرفته شود. در مقابل، والدی که مجموعه متنوعی از پاسخهای رفتاری و هیجانی در اختیار دارد، میتواند متناسب با ویژگی هر موقعیت، مناسبترین واکنش را انتخاب کند. این همان چیزی است که قانون تنوع لازم اشبی، بهصورت استعاری، به ما یادآوری میکند.
برای روشنتر شدن این مفهوم، میتوان از استعاره «جعبهابزار» استفاده کرد. تصور کنید هر چالش تربیتی، قفلی متفاوت است. اگر والد تنها یک کلید در اختیار داشته باشد، شاید بتواند برخی قفلها را باز کند، اما بسیاری از آنها همچنان بسته باقی خواهند ماند. در مقابل، والدی که جعبهای از کلیدهای مختلف در اختیار دارد، احتمال بسیار بیشتری دارد که بتواند راهحل مناسب هر موقعیت را پیدا کند. در این استعاره، کلیدها همان مهارتهای ارتباطی، تنظیم هیجان، همدلی، قاطعیت، مذاکره، آموزش، تعیین حدود (Limit Setting)، و حل مسئله (Problem Solving) هستند.
نمونهای دیگر را میتوان در پزشکی (Medicine) مشاهده کرد. یک پزشک متخصص برای تمام بیماریها یک نسخه واحد تجویز نمیکند. گاهی دارو، گاهی جراحی، گاهی توانبخشی (Rehabilitation)، گاهی آموزش سبک زندگی و گاهی صرفاً پایش (Monitoring) بهترین مداخله است. کیفیت تصمیمگیری پزشک در انتخاب مناسبترین مداخله برای هر بیمار است، نه در استفاده مکرر از یک روش. فرزندپروری نیز از همین منطق پیروی میکند.
پژوهشهای معاصر در حوزه تنظیم هیجان، دلبستگی (Attachment)، و آموزش والدین (Parent Training) نیز نشان میدهند که کیفیت فرزندپروری بیش از آنکه به استفاده مداوم از یک تکنیک وابسته باشد، به انعطافپذیری والد در انتخاب پاسخ متناسب با نیاز کودک وابسته است. کودکانی که والدین آنان قادرند بین همدلی، حمایت، قاطعیت، آموزش، نادیدهگیری برنامهریزیشده برخی رفتارها، و تعیین مرزهای روشن جابهجا شوند، معمولاً فرصت بیشتری برای رشد خودتنظیمی (Self-Regulation)، امنیت دلبستگی (Attachment Security)، و تابآوری (Resilience) پیدا میکنند.
در این چارچوب، پرسش مهم برای والدین این نیست که «بهترین روش تربیتی چیست؟» بلکه این است که «چند شیوه متفاوت برای پاسخ دادن به موقعیتهای مختلف فرزندم در اختیار دارم؟»
برای مثال، هنگامی که کودک گریه میکند، آیا همیشه او را نصیحت میکنیم، یا گاهی فقط گوش میدهیم؟ هنگامی که خشمگین میشود، آیا تنها واکنش ما تنبیه است، یا میتوانیم ابتدا هیجان او را نامگذاری کنیم، سپس به او در تنظیم هیجان کمک کنیم و در نهایت درباره پیامد رفتار گفتوگو کنیم؟ هنگامی که مضطرب است، آیا همان واکنشی را نشان میدهیم که در برابر لجبازی او نشان میدهیم، یا میان این دو موقعیت تفاوت قائل میشویم؟
پاسخ به این پرسشها نشان میدهد که اثربخشی والدگری، بیش از آنکه به شدت واکنشها وابسته باشد، به تنوع و انعطاف پاسخها وابسته است. والد توانمند، الزماً والدی نیست که همیشه پاسخ درست را از پیش بداند؛ بلکه کسی است که بتواند موقعیت را بهدرستی ارزیابی کند، حالت هیجانی کودک را تشخیص دهد و از میان مجموعهای از راهبردهای موجود، مناسبترین گزینه را انتخاب کند.
بنابراین، میتوان قانون تنوع لازم اشبی را به زبان فرزندپروری چنین بازنویسی کرد: هرچه دنیای هیجانی و رفتاری کودک متنوعتر باشد، والد نیز باید دامنه گستردهتری از مهارتهای ارتباطی، هیجانی و تربیتی را در اختیار داشته باشد. موفقیت در فرزندپروری، محصول داشتن یک پاسخ ثابت و همیشگی نیست؛ بلکه نتیجه توانایی انتخاب پاسخ مناسب برای هر موقعیت است. به همین دلیل، یادگیری مهارتهای جدید، افزایش انعطافپذیری روانشناختی، و گسترش جعبهابزار تربیتی، نه یک امتیاز اضافی، بلکه یکی از مهمترین پیشنیازهای تنظیم سالم رابطه والد–کودک و رشد بهینه کودک محسوب میشود.
ویلیام راس اشبی (William Ross Ashby). An Introduction to Cybernetics. ۱۹۵۶.
راس هریسون و همکاران (Ross Harrison et al.). پژوهشهای نظری درباره قانون تنوع لازم و نظریه سیستمها، دهههای ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۰.
جان بالبی (John Bowlby). نظریه دلبستگی (Attachment Theory). ۱۹۶۹، ۱۹۸۲.
مری اینزورث (Mary Ainsworth). پژوهشهای دلبستگی ایمن (Secure Attachment). دهه ۱۹۷۰.
جرالد پترسون (Gerald R. Patterson). نظریه یادگیری اجتماعی و آموزش والدین (Parent Management Training). دهه ۱۹۷۰.
شیلا آیبرگ (Sheila M. Eyberg). درمان تعامل والد–کودک (Parent–Child Interaction Therapy; PCIT). از دهه ۱۹۷۰ تاکنون.
جیمز گراس (James J. Gross). مدل فرایندی تنظیم هیجان (Process Model of Emotion Regulation). ۱۹۹۸ و آثار بعدی.
استیون هیز (Steven C. Hayes). انعطافپذیری روانشناختی (Psychological Flexibility) و درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (Acceptance and Commitment Therapy; ACT). از دهه ۱۹۹۰ تاکنون.