مدیر منابع انسانی یک شرکت فناوری با نگرانی گفت:
«یکی از بهترین مدیران ما دیگر مثل گذشته مشارکت نمیکند. عملکردش هنوز بالاست، اما در جلسات کمتر حرف میزند، ایدههای جدید نمیدهد و نسبت به تصمیمهای مدیریت، سرد و منتقد شده است.»
مدیرعامل قبلاً درباره او گفته بود:
«فکر میکنم مشکلش نگرش است. ما به افراد آزادی میدهیم، اما بعضیها از این آزادی برای مقاومت استفاده میکنند.»
روانشناس سازمانی بهجای پرسیدن اینکه چگونه میتوان انگیزه او را افزایش داد، پرسید:
«منظور شما از مقاومت دقیقاً چیست؟»
مدیر پاسخ داد:
«وقتی با تصمیمی موافق نیست، سؤال میپرسد، بحث میکند و گاهی نظر دیگری پیشنهاد میدهد.»
روانشناس پرسید:
«و اگر همین رفتار را از یک مدیر ارشد ببینید؟»
مدیر کمی مکث کرد:
«آن را مشارکت فکری میدانیم.»
این مکث، نقطه آغاز ارزیابی شد.
پرونده عملکردی کارمند بررسی شد. او در شش ماه گذشته سه بار درباره تصمیمهای مدیریتی سؤال کرده بود. در هر سه مورد، در یادداشتهای غیررسمی مدیر، واژههایی مانند «مقاومت»، «عدم همراهی» و «نگرش منفی» ثبت شده بود.
اما کارکنانی که همان تصمیمها را بدون پرسش پذیرفته بودند، «همراه»، «منعطف» و «دارای نگرش مثبت» ارزیابی شده بودند.
روانشناس پرسید:
«آیا واقعاً دارید عملکرد را اندازهگیری میکنید، یا دارید نوع خاصی از رفتار را بهعنوان کارمند خوب تعریف میکنید؟»
این بار مدیر منابع انسانی وارد بحث شد:
«پس شاید مسئله این نیست که او انگیزهاش را از دست داده. شاید یاد گرفته که مخالفت، هزینه دارد.»
اما تحلیل به همینجا ختم نشد.
سؤال بعدی این بود:
«اگر سازمان از کارکنان انتظار دارد فکر کنند، اما مخالفت فکری را بهعنوان مشکل نگرشی ثبت میکند، آیا واقعاً از آنها تفکر میخواهد؟»
تیم منابع انسانی تصمیم گرفت پیش از هرگونه مداخله انگیزشی، نظام ارزیابی را بازبینی کند.
سه رفتار که پیش از آن زیر عنوان مبهم «عدم همراهی» قرار میگرفتند، از یکدیگر تفکیک شدند:
مخالفت حرفهای
ارائه نظر متفاوت همراه با استدلال و مسئولیتپذیری.
عدم همراهی
امتناع از اجرای تصمیمی که فرد موظف به اجرای آن است.
بیمسئولیتی
انجام ندادن تعهدات یا نادیده گرفتن مسئولیت حرفهای.
همزمان، از مدیران پرسیده شد:
«آیا در تیم شما مخالفت کردن، واقعاً مجاز است، یا فقط تا زمانی مجاز است که تصمیم نهایی هنوز گرفته نشده باشد؟»
چند ماه بعد، تغییری ظریف اما مهم رخ داد.
در جلسات، مخالفت دیگر لزوماً نشانه «نگرش منفی» تلقی نمیشد. مدیران موظف شدند میان مخالفت با تصمیم و مخالفت با همکاری تمایز بگذارند.
اما مهمتر از تغییر یک شاخص، چیزی در زبان سازمان تغییر کرده بود.
کارکنان دیگر فقط نمیپرسیدند:
«مدیر چه میخواهد بشنود؟»
گاهی میپرسیدند:
«چه چیزی را واقعاً درست میدانم؟»
و سازمان نیز مجبور شد پرسش دشوارتری را تحمل کند:
آیا ما کارکنان را برای اطاعت بهتر میسنجیم، یا برای مشارکت بهتر؟
هر سازمان، حتی بدون آنکه رسماً اعلام کند، تعریفی از «انسان خوبِ سازمانی» دارد.
ممکن است این انسان:
آرام باشد،
همراه باشد،
سریع باشد،
قابل پیشبینی باشد،
یا همیشه موافق باشد.
اما پرسش فلسفی مهمتر این است:
چه کسی این تعریف را ساخته است، و چه کسی از آن سود میبرد؟
پیش از آنکه بخواهیم کارکنان را «باانگیزهتر»، «منعطفتر» یا «متعهدتر» کنیم، شاید لازم باشد یک قدم عقبتر برویم و بپرسیم:
چه نوع انسانی را ساختار سازمان ما تشویق میکند که بشود؟
زیرا گاهی مسئله، کمبود انگیزه نیست؛
مسئله این است که سازمان، تعریف خاصی از «انسان مطلوب» را آنقدر طبیعی کرده که دیگر کسی درباره خودِ این تعریف سؤال نمیکند.
وینیت دوم
«چه کسی حق دارد «کارمند خوب» را تعریف کند؟»
مدیر منابع انسانی یک شرکت فناوری با نگرانی گفت:
«یکی از بهترین مدیران ما دیگر مثل گذشته مشارکت نمیکند. عملکردش هنوز بالاست، اما در جلسات کمتر حرف میزند و نسبت به تصمیمهای مدیریت، سرد و منتقد شده است.»
مدیرعامل قبلاً گفته بود:
«فکر میکنم مشکلش نگرش است. ما به افراد آزادی میدهیم، اما بعضیها از این آزادی برای مقاومت استفاده میکنند.»
روانشناس سازمانی بهجای پرسیدن اینکه چگونه میتوان انگیزه او را افزایش داد، پرسید:
«منظور شما از مقاومت دقیقاً چیست؟»
مدیر پاسخ داد:
«وقتی با تصمیمی موافق نیست، سؤال میپرسد، بحث میکند و گاهی نظر دیگری پیشنهاد میدهد.»
روانشناس پرسید:
«و اگر همین رفتار را از یک مدیر ارشد ببینید؟»
مدیر کمی مکث کرد:
«آن را مشارکت فکری میدانیم.»
روانشناس ادامه داد:
«پس در دست شما دو تعریف از یک رفتار واحد وجود دارد: وقتی از موقعیت پایین سر میزند، نامش مقاومت است؛ وقتی از موقعیت بالا سر میزند، نامش مشارکت است. کدامیک، تعریف واقعیِ خودِ رفتار است؟»
مدیر نتوانست پاسخ روشنی بدهد. این ناتوانی، نه شکست او، بلکه آغاز بررسی بود — دقیقاً همان لحظهای که فرد درمییابد آنچه بدیهی میپنداشته، هرگز تعریف نشده بوده است.
پرونده عملکردی کارمند بررسی شد. او در شش ماه گذشته سه بار درباره تصمیمهای مدیریتی سؤال کرده بود. در هر سه مورد، در یادداشتهای غیررسمی مدیر، واژههایی مانند «مقاومت» و «نگرش منفی» ثبت شده بود. کارکنانی که همان تصمیمها را بدون پرسش پذیرفته بودند، «همراه» و «دارای نگرش مثبت» ارزیابی شده بودند.
روانشناس گفت:
«آنچه شما «کارمند خوب» مینامید، شاید هیچگاه یک واقعیت ثابت و طبیعی نبوده؛ شاید صرفاً برچسبی است که در طول زمان، بیآنکه کسی آن را رسماً تعریف کند، بر رفتار خاصی نشسته است. کارمندی که سکوت میکند، نمونهی این تعریف است؛ کارمندی که میپرسد، خارج از آن تعریف قرار میگیرد. اما خودِ تعریف، هیچگاه نوشته نشده بود.»
مدیر منابع انسانی گفت:
«یعنی میگویید ما نه با یک کارمندِ کمانگیزه، بلکه با تعریفی نانوشته از انسانِ مطلوب مواجهیم؟»
«دقیقاً. و این تعریف، آنقدر تکرار شده که دیگر کسی آن را یک تعریف نمیبیند؛ آن را واقعیت میبیند.»
تیم منابع انسانی تصمیم گرفت پیش از هرگونه مداخله انگیزشی، نظام ارزیابی را بازبینی کند. سه رفتار که پیش از این زیر عنوان مبهم «عدم همراهی» قرار میگرفتند، از یکدیگر تفکیک و تعریف شدند:
مخالفت حرفهای — ارائه نظر متفاوت همراه با استدلال و مسئولیتپذیری.
عدم همراهی — امتناع از اجرای تصمیمی که فرد موظف به اجرای آن است.
بیمسئولیتی — انجامندادن تعهدات یا نادیدهگرفتن مسئولیت حرفهای.
همزمان، از مدیران خواسته شد پیش از هر قضاوت درباره یک رفتار، همان پرسشی را از خود بپرسند که روانشناس از مدیرِ آن کارمند پرسیده بود: «اگر این رفتار را از کسی با موقعیت متفاوت میدیدم، همین نام را بر آن میگذاشتم؟»
چند ماه بعد، تغییری ظریف اما مهم رخ داد. در جلسات، مخالفت دیگر لزوماً نشانهی «نگرش منفی» تلقی نمیشد. اما مهمتر از تغییر یک شاخص، چیزی در زبان سازمان تغییر کرده بود: کارکنان دیگر فقط نمیپرسیدند «مدیر چه میخواهد بشنود؟»؛ گاهی میپرسیدند «چه چیزی را واقعاً درست میدانم؟»
تأمل برای مدیران منابع انسانی
هر سازمان تعریفی از «انسان خوبِ سازمانی» دارد، اما این تعریف معمولاً هرگز بهصراحت نوشته نمیشود؛ آنقدر تکرار میشود تا از یک قرارداد به یک واقعیت طبیعی تبدیل شود.
پرسش فلسفی این نیست که «چگونه کارکنان را باانگیزهتر کنیم؟» بلکه این است:
«رفتاری که ما آن را نشانهی مشکل میدانیم، مشکل خودِ رفتار است، یا نتیجهی تعریفی است که هرگز آن را به پرسش نگرفتهایم؟»
پیش از آنکه از فرد بخواهیم تغییر کند، شاید لازم باشد از تعریف بپرسیم: از کِی، و چگونه، بدیهی شده است؟