
در سازمانها، تعارض معمولاً زمانی دیده میشود که دیگر نمیتوان آن را نادیده گرفت:
جلسهای که به تنش میانجامد، مدیری که از «همکاری نکردن» یک واحد شکایت دارد، کارمندی که دیگر نظرش را بیان نمیکند، تیمی که بارها بر سر یک مسئله به بنبست میرسد، یا همکاری که پس از چند سال، ناگهان تصمیم به ترک سازمان میگیرد.
اما شاید پرسش حرفهای منابع انسانی فقط این نباشد که:
«چه کسی مشکل را ایجاد کرده است؟»
پرسش دشوارتر این است:
«آنچه در سطح رفتار میبینیم، چه چیزی دربارهٔ فرایندی که در فرد، میان افراد و در ساختار سازمان در جریان است به ما نشان میدهد؟»
مولانا در دفتر ششم مثنوی میگوید:
«جنگ فعلی هست از جنگ نهان
زین تخالف آن تخالف را بدان»
در این مقاله، آنچه از مولانا گرفته میشود نظریهای دربارهٔ سازمان نیست؛ استعارهای برای طرح یک پرسش است. «جنگ نهان» را نمیتوان معادل یک سازهٔ روانشناختی یا سازمانی معاصر دانست. ارزش این تصویر برای ما در این است که یادآوری میکند آنچه در سطح آشکار میبینیم، ممکن است همهٔ واقعیت نباشد—و در عین حال، آنچه در سطح پنهان حدس میزنیم نیز الزاماً واقعیت نیست.
این فاصله، همان جایی است که کار حرفهای منابع انسانی آغاز میشود.
فرض کنید مدیر واحدی میگوید:
«این کارمند همیشه مقاومت میکند.»
اما دادهای که واقعاً در اختیار داریم شاید این باشد که کارمند در سه جلسهٔ اخیر با یک تصمیم مخالفت کرده، در یک پروژه سه بار خروجی خود را بدون هماهنگی قبلی تحویل داده و در دو جلسه از ارائهٔ توضیح شفاهی خودداری کرده است.
این دو سطح را نباید یکی گرفت.
«مقاومت میکند» یک تفسیر است؛ رفتارهای مشاهدهشده، داده هستند.
در روانشناسی اجتماعی و سازمانی، نسبت دادن سریع رفتار به ویژگیهای ثابت فرد میتواند ما را از نقش موقعیت و ساختار غافل کند. بنابراین مدیر منابع انسانی باید بتواند میان آنچه دیده شده و آنچه دربارهٔ علت آن فرض شده تمایز بگذارد.
ممکن است این رفتار با مقاومت سازگار باشد؛ اما با ابهام نقش، اختلاف دربارهٔ استاندارد کار، بیاعتمادی، فشار زمانی، تجربهٔ قبلی از پیامدهای مخالفت یا حتی نقص در طراحی فرایند نیز سازگار است.
رفتار، داده است؛ نه حکم نهایی دربارهٔ علت آن.
برای فهم یک تعارض سازمانی، دستکم سه سطح باید همزمان دیده شود:
فرد ممکن است در برابر ناکامی، ابهام، تهدید منزلت، ارزیابی، از دست دادن کنترل یا تجربهٔ تعارض، الگوهای نسبتاً پایدار اما زمینهمند نشان دهد.
این سطح مهم است؛ اما اگر همهچیز را به آن فروبکاهیم، سازمان را به مجموعهای از شخصیتها تبدیل کردهایم.
گاهی مسئله در چرخهٔ تعامل قرار دارد.
برای مثال، مدیری برای گرفتن پاسخ سریعتر، فشار بیشتری وارد میکند؛ کارمند تحت فشار، اطلاعات کمتری ارائه میدهد؛ مدیر این سکوت را نشانهٔ بیتعهدی تلقی میکند؛ کنترل را افزایش میدهد؛ و کارمند بیش از پیش عقب مینشیند.
پس از مدتی، سازمان ممکن است دو برچسب بسازد:
«مدیر کنترلگر است.»
و:
«کارمند منفعل است.»
در حالی که بخشی از مسئله ممکن است در چرخهای قرار داشته باشد که رفتار هر دو طرف آن را تقویت میکند.
این به معنای «مقصر بودن هر دو» نیست.
توصیف چرخه با توزیع برابر مسئولیت اخلاقی یکسان نیست.
اما حتی تحلیل چرخهٔ تعاملی نیز کافی نیست.
شاید مدیر تحت فشار شاخصهایی باشد که پاسخ فوری میطلبند.
شاید کارمند مسئولیت داشته باشد اما اختیار کافی نداشته باشد.
شاید نظام پاداش افراد یا واحدها را در برابر یکدیگر قرار دهد.
شاید نقشها مبهم باشند.
شاید بار کاری مزمن باشد.
شاید کارکنان هزینهٔ بالایی برای مخالفت با تصمیم مدیر بپردازند.
راهنمای سازمان جهانی بهداشت دربارهٔ سلامت روان در محیط کار بر اهمیت پرداختن به عوامل خطر روانی ـ اجتماعی و شرایط کار تأکید میکند و مداخلات سازمانی را در کنار آموزش مدیران و مداخلات فردی قرار میدهد.
بنابراین:
اگر منابع انسانی فقط روانشناسی فرد را ببیند، ممکن است روانشناسی سازمان را از دست بدهد.
در ادبیات مدیریت، زمانی این تصور رایج بود که تعارض وظیفهای میتواند ذاتاً برای خلاقیت و تصمیمگیری مفید باشد. اما شواهد، سادهتر از این نیستند.
فراتحلیل De Dreu و Weingart در سال ۲۰۰۳ نشان داد که هم تعارض رابطهای و هم تعارض وظیفهای با عملکرد و رضایت اعضای تیم رابطهٔ منفی دارند و این روابط در وظایف پیچیدهتر قویتر بود.
اما فراتحلیل بزرگتر de Wit، Greer و Jehn در سال ۲۰۱۲، با بررسی ۱۱۶ مطالعه و ۸۸۸۰ گروه، تصویر پیچیدهتری ارائه کرد: تعارض رابطهای و فرایندی همچنان با پیامدهای منفی رابطهٔ نسبتاً پایداری داشتند، اما برای تعارض وظیفهای یک رابطهٔ منفی قوی و عمومی با عملکرد مشاهده نشد؛ پیامدهای آن به عواملی مانند میزان همپوشانی تعارض وظیفهای با تعارض رابطهای، نوع تیم و نحوهٔ سنجش عملکرد وابسته بود.
بنابراین پرسش منابع انسانی نباید این باشد:
«آیا تعارض خوب است یا بد؟»
بلکه:
«چه نوع تعارضی، دربارهٔ چه چیزی، در چه زمینهای، با چه شدتی و در چه رابطهای رخ داده است؟»
مخالفت حرفهای دربارهٔ یک تصمیم با تحقیر یک همکار یکی نیست.
اختلاف نظر دربارهٔ محتوای کار با نزاع شخصی یکسان نیست.
تعارض وظیفهای نیز وقتی به تعارض رابطهای آلوده میشود، ممکن است کارکرد کاملاً متفاوتی پیدا کند.
حتی در پژوهشهای بعدی نیز بر اهمیت این تمایز تأکید شده است: آنچه اهمیت دارد فقط موضوع اختلاف نیست؛ بلکه فرایندی که افراد از طریق آن با اختلاف خود برخورد میکنند نیز مهم است.
یکی از خطاهای مهم در سازمانها این است که نبود شکایت را با رضایت اشتباه بگیریم.
کارمندی که دیگر اعتراض نمیکند، لزوماً موافقتر نشده است.
ممکن است فقط به این نتیجه رسیده باشد که سخن گفتن فایدهای ندارد یا هزینهٔ آن زیاد است.
پژوهشهای Morrison دربارهٔ Employee Voice and Silence نشان میدهد که کارکنان در موقعیتهایی قرار میگیرند که باید میان بیان پیشنهاد، نگرانی یا اطلاعات مهم و سکوت کردن انتخاب کنند؛ سکوت میتواند سازمان را از اطلاعاتی محروم کند که برای اصلاح مشکلات ضروریاند.
این ادبیات در مرور بعدی Morrison نیز گسترش یافته و نشان داده است که پژوهش دربارهٔ اینکه کارکنان چه زمانی صحبت میکنند و چه زمانی سکوت میکنند، همچنان بهطور جدی در حال تحول است.
از این منظر، شاید یکی از پرسشهای مهم مدیر منابع انسانی این نباشد که:
«آیا کارکنان از وضعیت موجود شکایت دارند؟»
بلکه:
«آیا کارکنان هنوز باور دارند که میتوانند دربارهٔ وضعیت موجود صحبت کنند؟»
اینجاست که مفهوم امنیت روانشناختی اهمیت پیدا میکند.
Edmondson امنیت روانشناختی تیم را بهعنوان باور مشترک اعضای تیم دربارهٔ ایمنی تیم برای ریسکپذیری بینفردی مفهومپردازی کرد؛ یعنی افراد بتوانند سؤال بپرسند، خطا را مطرح کنند، نگرانی خود را بیان کنند یا با نظر غالب مخالفت کنند، بدون اینکه این رفتارها الزاماً آنها را در معرض پیامدهای مخرب بینفردی قرار دهد. در مطالعهٔ کلاسیک او، امنیت روانشناختی با رفتار یادگیری تیمی ارتباط داشت.
پس امنیت روانشناختی به معنای این نیست که همه با هم موافق باشند.
اتفاقاً سازمانی که در آن هیچکس مخالفت نمیکند، ممکن است سازمانی باشد که در آن مخالفت کردن امن نیست.
فراتحلیل Frazier و همکاران، با ۱۳۶ نمونهٔ مستقل، بیش از ۲۲ هزار فرد و نزدیک به ۵ هزار گروه، شواهد گستردهتری دربارهٔ پیشایندها و پیامدهای امنیت روانشناختی فراهم کرد و نشان داد که این سازه را باید در پیوند با روابط رهبری، ویژگیهای تیم، عملکرد و حتی بافت فرهنگی فهمید.
بنابراین برای HR، پرسش مهم فقط این نیست که:
«آیا تعارض داریم؟»
بلکه:
«آیا میتوانیم دربارهٔ تعارض، بدون اینکه رابطه یا امنیت شغلی افراد را به خطر بیندازیم، صحبت کنیم؟»
گاهی در ادبیات مدیریتی، تعارض با واژههایی مانند «فرصت»، «رشد» و «نوآوری» چنان آمیخته میشود که خودِ تعارض ارزش مثبت پیدا میکند.
این سادهسازی خطرناک است.
پژوهشها نشان میدهند که بهویژه تعارض رابطهای و تعارض فرایندی میتوانند برای عملکرد تیم مخرب باشند؛ و حتی دربارهٔ تعارض وظیفهای نیز نتیجه وابسته به شرایط است.
بنابراین هدف HR نباید تولید تعارض باشد.
هدف باید ایجاد شرایطی باشد که در آن اختلاف واقعی بتواند پیش از تبدیل شدن به خصومت، سکوت، پنهانکاری یا فرسایش رابطه، به گفتوگو و یادگیری وارد شود.
این تمایز در موارد قلدری، آزار، تبعیض یا سوءاستفاده از قدرت اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در یک رابطهٔ حرفهای نسبتاً متقارن، میتوان دربارهٔ سهم افراد در یک چرخهٔ تعاملی پرسید.
اما در رابطهای که قدرت بهشدت نامتوازن است، زبان «هر دو طرف در این الگو سهم دارند» میتواند واقعیت را تحریف کند.
اگر یک مدیر کارمند را تهدید میکند، تحقیر میکند یا بهطور نظاممند امکان مخالفت را از او میگیرد، نمیتوان صرفاً با زبان «چرخهٔ ارتباطی» دربارهٔ مسئله سخن گفت.
در چنین موقعیتهایی، پرسش نخست باید دربارهٔ ایمنی، قدرت، مسئولیت و سازوکارهای حمایت و رسیدگی باشد.
حتی اگر در روابط پیچیدهٔ سازمانی عوامل متعددی بر یکدیگر اثر بگذارند، پیچیدگی علی به معنای برابری مسئولیت اخلاقی نیست.
سهم داشتن با مقصر بودن یکی نیست؛ و قدرت داشتن با مسئولیت نداشتن یکی نیست.
یکی از خطاهای دیگر این است که هر مسئلهٔ سازمانی را به مسئلهای درون فرد تبدیل کنیم.
کارمندی فرسوده است؛ برایش آموزش مدیریت استرس برگزار میکنیم.
مدیری تحت فشار است؛ به او مهارت تنظیم هیجان میآموزیم.
تیمی دچار تعارض است؛ کارگاه ارتباط مؤثر برگزار میکنیم.
این مداخلات ممکن است مفید باشند؛ اما همیشه کافی نیستند.
اگر علت اصلی، بار کاری نامتناسب، ابهام نقش، اختیار پایین، ارتباطات معیوب یا یک ساختار سازمانی آسیبزا باشد، آموزش فرد بهتنهایی مسئله را حل نمیکند.
WHO نیز در راهنمای سلامت روان در محیط کار، مداخلات سازمانی، آموزش مدیران و مداخلات فردی را بهعنوان سطوح متمایز مداخله در نظر میگیرد و بر ارزیابی و تغییر عوامل خطر روانی ـ اجتماعی در خود محیط کار تأکید دارد.
بنابراین:
مدیر باید بتواند نشانهٔ مسئله را ببیند، اما نباید خود را متخصص تشخیص و درمان اختلال روانی بداند.
و HR باید بتواند تشخیص دهد که مسئله به کدام سطح تعلق دارد:
آموزش؟
طراحی شغل؟
شفافسازی نقش؟
اصلاح فرایند؟
مداخله در رابطهٔ مدیر و کارمند؟
اصلاح سیاست سازمانی؟
مدیریت یک ریسک روانی ـ اجتماعی؟
یا ارجاع فرد به متخصص سلامت روان؟
همهٔ مسائل سازمانی، مسئلهٔ رواندرمانی نیستند.
اگر یک رفتار فقط یکبار رخ داده باشد، شاید یک اتفاق باشد.
اما اگر الگویی:
در موقعیتهای متعدد تکرار شود،
با محرکهای مشابه تغییر مشابهی ایجاد کند،
میان افراد یا تیمهای مختلف دیده شود،
و پیامدهای قابل مشاهدهای به همراه داشته باشد،
میتوان آن را بهعنوان فرضیهای دربارهٔ یک الگوی سازمانی بررسی کرد.
اینجاست که استعارهٔ «جنگ فعلی و جنگ نهان» میتواند به یک اصل تأملی تبدیل شود:
تعارض آشکار را انکار نکن؛ اما علت پنهانی برای آن اختراع نکن.
اگر تیمی مرتباً در جلسات با یکدیگر درگیر میشود، پیش از آنکه بگوییم «این افراد مهارت ارتباطی ندارند»، باید پرسید:
آیا اهدافشان واقعاً با یکدیگر تعارض دارند؟
آیا شاخصهای عملکرد آنها یکدیگر را خنثی میکنند؟
آیا اختیار و مسئولیت متناسب نیست؟
آیا منابع کمیاباند؟
آیا مخالفت با تصمیم مدیر هزینه دارد؟
آیا نقشها مبهماند؟
آیا تعارض وظیفهای به تعارض رابطهای تبدیل شده است؟
یا واقعاً الگوهای فردی و بینفردی نیز در تداوم وضعیت نقش دارند؟
فرضیهٔ خوب، فرضیهای است که بتوان آن را آزمود؛ نه روایتی که فقط پس از وقوع تعارض، آن را توضیح دهد.
برای یک مدیر منابع انسانی، شاید بتوان هر تعارض را موقتاً از چهار پرسش عبور داد:
نه «او بیتعهد است»، بلکه:
چه رفتاری، چند بار، در چه موقعیتی رخ داده است؟
آیا «مقاومت»، «بیانگیزگی»، «ناامنی» یا «کنترلگری» واقعیت مشاهدهشده است یا فرضیهٔ ما دربارهٔ آن؟
در سطح فردی، بینفردی، ساختاری و قدرتی چه توضیحهای دیگری ممکن است؟
رفتار فرد؟
چرخهٔ تعامل؟
سبک مدیریت؟
نقش؟
شاخص عملکرد؟
فرایند؟
توزیع اختیار؟
یا سیاست سازمان؟
این چهار پرسش تشخیص روانشناختی نیستند؛ چارچوبی برای بهتر فکر کردن دربارهٔ مسئلهاند.
اگر کارکنان بارها خطایی را میبینند اما چیزی نمیگویند، مسئله فقط «کمبود مسئولیتپذیری» آنان نیست.
اگر مدیران ارشد دائماً میگویند «کارکنان بازخوردپذیر نیستند»، شاید باید پرسید آیا بازخورد واقعاً در ساختار سازمان امکانپذیر است.
اگر کارکنان در نظرسنجیها رضایت بالا اعلام میکنند اما در گفتوگوهای غیررسمی از ترس، فرسودگی یا بیاعتمادی سخن میگویند، شاید باید پرسید:
کدام یک دادهٔ واقعیتری دربارهٔ سازمان ارائه میدهد؟
و اگر هیچکس دیگر مخالفت نمیکند، شاید مسئله این نباشد که سازمان سرانجام به اجماع رسیده است.
شاید فقط:
هزینهٔ مخالفت بیش از فایدهٔ آن شده است.
پیش از آنکه یک تعارض را به «مشکل ارتباطی» تبدیل کنیم، شاید بهتر باشد بپرسیم:
آنچه مشاهده کردهایم چیست و آنچه دربارهٔ علت آن فرض کردهایم چیست؟
این الگو در چند موقعیت و با چه کسانی تکرار شده است؟
آیا توضیحهای رقیب در سطح فرد، رابطه، ساختار و قدرت بررسی شدهاند؟
چه چیزی در سیستم پاداش یا ارزیابی، ناخواسته این رفتار را تقویت میکند؟
اگر کارکنان واقعاً نظر خود را آزادانه بیان کنند، چه چیزهایی ممکن است دربارهٔ سازمان بشنویم؟
آیا سکوت را با رضایت اشتباه گرفتهایم؟
آیا مدیران ما میتوانند اشتباه خود را بدون از دست دادن اقتدار بپذیرند؟
آیا مخالفت حرفهای در این سازمان هزینه دارد؟
در این تعارض، سهم هر فرد چیست و قدرت هر یک برای تغییر وضعیت چقدر است؟
اگر همین الگو یک سال دیگر ادامه پیدا کند، هزینهٔ واقعی آن برای سازمان چه خواهد بود؟
و شاید پرسش نهایی:
اگر رفتار کارکنان بخشی از دادههای سازمان است، سازمان از رفتار کارکنان خود چه چیزی دربارهٔ خودش میآموزد؟
مولانا پس از سخن گفتن از «جنگ فعلی» و «جنگ نهان»، در ادامه به «محو شدن در آفتاب» میرسد. این بخش متعلق به دستگاه عرفانی مولاناست و نباید آن را معادل مفاهیمی مانند خودتنظیمی، تغییر رفتار یا توسعهٔ سازمانی دانست.
اما همین تمایز، ارزش استعاره را برای ما بیشتر میکند.
زیرا در سازمان نیز باید میان دو خطا فاصلهای ایجاد کنیم:
از یک سو، چنان به رفتار آشکار بچسبیم که فرایندهای زیرین را نبینیم؛
و از سوی دیگر، چنان شیفتهٔ تبیینهای پنهان شویم که ساختار، منافع، قدرت و واقعیت قابل مشاهده را فراموش کنیم.
کار حرفهای منابع انسانی در همین فاصله شکل میگیرد.
تعارض آشکار را انکار نکن؛ اما علت پنهانی برای آن اختراع نکن.
رفتار را داده ببین، نه حکم.
الگو را از حادثه جدا کن.
فرضیه را از واقعیت متمایز کن.
چرخه را ببین، اما مسئولیت را برابر فرض نکن.
ساختار را بررسی کن، پیش از آنکه همهچیز را به شخصیت افراد نسبت دهی.
و قدرت را ببین، پیش از آنکه از «سهم دوطرفه» سخن بگویی.
شاید بلوغ منابع انسانی از جایی آغاز شود که دیگر فقط نپرسد:
«چگونه این فرد یا این تیم را اصلاح کنیم؟»
بلکه بپرسد:
«چه الگوهایی را این سازمان برای افراد ممکن، محتمل یا تکرارشونده کرده است؟»
و شاید عمیقترین پرسش این باشد:
اگر سازمانی را بتوان از روی رفتار آدمهایش شناخت، رفتار آدمهای ما امروز چه چیزی دربارهٔ سازمان ما میگوید؟
De Dreu, C. K. W., & Weingart, L. R. (2003). Task versus relationship conflict, team performance, and team member satisfaction: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 88(4), 741–749. DOI: 10.1037/0021-9010.88.4.741.
de Wit, F. R. C., Greer, L. L., & Jehn, K. A. (2012). The paradox of intragroup conflict: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 97(2), 360–390. DOI: 10.1037/a0024844.
Edmondson, A. C. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383. DOI: 10.2307/2666999.
Frazier, M. L., Fainshmidt, S., Klinger, R. L., Pezeshkan, A., & Vracheva, V. (2017). Psychological safety: A meta-analytic review and extension. Personnel Psychology, 70(1), 113–165. DOI: 10.1111/peps.12183.
Morrison, E. W. (2014). Employee voice and silence. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 1, 173–197. DOI: 10.1146/annurev-orgpsych-031413-091328.
Morrison, E. W. (2023). Employee voice and silence: Taking stock a decade later. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 10, 79–107. DOI: 10.1146/annurev-orgpsych-120920-054654.
World Health Organization. (2022). Guidelines on mental health at work. Geneva: WHO.