| نویسنده: امید نکوزاده
تب برفکی یکی از بیماری‌های ویروسی بسیار مسری دام‌های زوج‌سم است که به‌دلیل سرعت انتشار و خسارت‌های اقتصادی، تهدیدی جدی برای صنعت گاو شیری ایران محسوب می‌شود. اگرچه تلفات گاوهای بالغ معمولاً کمتر از یک درصد است، کاهش تولید شیر، لنگش، ورم پستان و حذف زودهنگام دام می‌توانند زیان‌های سنگینی به واحدهای دامپروری تحمیل کنند. در یک مطالعه در دامداری‌های سنتی آذربایجان غربی، افت متوسط تولید شیر در چهار هفته نخست بیماری حدود ۴۳ درصد گزارش شد و بیشترین کاهش، معادل ۵۰٫۷ درصد، در هفته دوم رخ داد. این ارقام مربوط به شرایط همان مطالعه‌اند و نباید بدون بررسی به گاوداری‌های صنعتی تعمیم داده شوند.
ویروس تب برفکی هفت سروتیپ اصلی دارد: O، A، C، SAT1، SAT2، SAT3 و Asia-1. ایمنی ایجادشده در برابر یک سروتیپ الزاماً در برابر سایر سروتیپ‌ها مؤثر نیست؛ بنابراین، انتخاب واکسن باید بر اساس سروتیپ‌ها و سویه‌های در گردش انجام شود. در مطالعات گزارش‌شده در مقاله، سروتیپ‌های O، A و Asia-1 در ایران شناسایی شده‌اند. گسترش منطقه‌ای SAT1 در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نیز ضرورت پایش ویروس و ارزیابی پوشش واکسن‌ها را افزایش داده است.
در بررسی ۹۰ نمونه از گاوهای واکسینه در ۹ استان، سروتیپ O حدود ۶۲ درصد، سروتیپ A حدود ۳۳ درصد و Asia-1 حدود ۵ درصد موارد تأییدشده را تشکیل می‌دادند. این نتایج مربوط به نمونه‌های همان مطالعه است و نباید به‌عنوان سهم قطعی سروتیپ‌ها در وضعیت کنونی کشور تلقی شود.
ویروس از طریق تماس مستقیم، ترشحات دهان و بینی، شیر، آلودگی محیطی و انتقال مکانیکی به‌وسیله لباس، کفش، تجهیزات و خودروها منتشر می‌شود. دام مبتلا ممکن است پیش از بروز علائم نیز ویروس را دفع کند؛ ازاین‌رو، تشخیص ظاهری به‌تنهایی برای جلوگیری از انتشار کافی نیست.
در شرایط ایران، جابه‌جایی غیررسمی دام، ضعف قرنطینه، رفت‌وآمد واسطه‌ها، ورود خودروهای حمل دام و مجاورت گاوداری با گله‌های گوسفند و بز از عوامل مهم خطر هستند. کامیون‌های حمل خوراک، تانکرهای حمل شیر، کارکنان و بازدیدکنندگان نیز باید در برنامه امنیت زیستی مورد توجه قرار گیرند.
نشانه‌های اولیه ممکن است با کاهش فعالیت، افت نشخوار و کاهش اشتها آغاز شوند. با پیشرفت بیماری، تب، افزایش بزاق، زخم‌های دهانی، لنگش و ضایعات سرپستان ظاهر می‌شوند. در گوساله‌ها نیز احتمال آسیب قلبی و مرگ ناگهانی وجود دارد. حتی پس از بهبود ظاهری، افت تولید شیر، ورم پستان و مشکلات سم ممکن است ادامه یابد.
در مطالعه آذربایجان غربی، تغییرات تولید شیر در چهار هفته نخست به شرح زیر گزارش شده است:
این داده‌ها نشان می‌دهند که خسارت بیماری می‌تواند حتی پس از عبور از مرحله حاد ادامه یابد. بااین‌حال، برای برآورد خسارت اقتصادی هر گاوداری باید سطح تولید، تعداد دام‌های مبتلا، مدت بیماری و هزینه‌های درمان و حذف نیز محاسبه شوند.
تشخیص قطعی تب برفکی و تعیین سروتیپ باید با نمونه‌گیری دامپزشکی و آزمایشگاه معتبر انجام شود. در صورت مشاهده هم‌زمان زخم دهان و لنگش در چند رأس، لازم است بیماری جدی گرفته شود و تا روشن‌شدن نتیجه، جابه‌جایی دام محدود و دام‌های مشکوک جدا شوند.
درمان اختصاصی ضدویروسی تأییدشده‌ای برای این بیماری معرفی نشده است و مراقبت‌ها عمدتاً حمایتی هستند. حفظ آب‌خوری و مصرف خوراک، تأمین جیره نرم برای دام‌های دارای زخم دهانی، مراقبت از سم و سرپستان و پیشگیری از عفونت‌های ثانویه اهمیت دارند. داروهای ضدالتهاب و آنتی‌بیوتیک‌ها باید تنها با نظر دامپزشک و با رعایت دوره منع مصرف شیر استفاده شوند.
مدیریت شیردوشی نیز باید به‌گونه‌ای باشد که تماس دام‌های سالم با دام‌های بیمار کاهش یابد. وضعیت مصرف یا دفع شیر و نحوه تغذیه گوساله‌ها باید بر اساس مقررات سازمان دامپزشکی و دستور دامپزشک مسئول تعیین شود.
واکسیناسیون منظم، در کنار امنیت زیستی، از ارکان اصلی کنترل تب برفکی در ایران است. بر اساس برنامه نقل‌شده از مؤسسه رازی در مقاله، نوبت تقویتی ۲۱ تا ۳۰ روز پس از نوبت نخست و تکرار واکسیناسیون هر چهار تا شش ماه توصیه شده است؛ اجرای برنامه باید با توجه به دستورالعمل جاری دامپزشکی و شرایط منطقه صورت گیرد.
واکسن باید از نظر سروتیپ و سویه با خطر میدانی تناسب داشته باشد. همچنین، رعایت زنجیره سرد، نگهداری صحیح و اجرای درست برنامه تزریق ضروری است. واکسیناسیون به‌تنهایی مانع تمام عفونت‌ها نمی‌شود و باید با قرنطینه، ضدعفونی و کنترل رفت‌وآمد همراه باشد.
تجربه اروپا در سال ۲۰۲۵ نشان داد که شناسایی سریع کانون‌ها، منطقه‌بندی، محدودیت جابه‌جایی و واکسیناسیون اضطراری می‌توانند در مهار بیماری نقش داشته باشند. بااین‌حال، راهبرد ریشه‌کنی در کشورهای عاری از بیماری با شرایط ایران که تب برفکی در آن بومی است، تفاوت دارد. ازاین‌رو، تمرکز ایران باید بر کاهش خسارت، مهار سریع کانون‌ها و جلوگیری از ورود سروتیپ‌های جدید باشد.
در سطح گاوداری، اولویت با تکمیل برنامه واکسیناسیون، قرنطینه دام‌های تازه‌وارد، محدودکردن رفت‌وآمدهای غیرضروری و گزارش سریع موارد مشکوک است. هماهنگی دامدار، دامپزشک، آزمایشگاه و سازمان دامپزشکی نیز برای کنترل مؤثر بیماری ضرورت دارد.
تب برفکی در گاو شیری بیش از آنکه از طریق تلفات گاوهای بالغ خسارت ایجاد کند، با افت شیر، لنگش، ورم پستان و حذف زودهنگام دام به اقتصاد گاوداری آسیب می‌زند. انتخاب واکسن متناسب با سروتیپ‌های در گردش، پایش آزمایشگاهی، قرنطینه و امنیت زیستی باید به‌صورت یک برنامه یکپارچه اجرا شوند. در نهایت، واکسن مناسب، کنترل جابه‌جایی و تشخیص زودهنگام سه محور اصلی حفاظت از گله‌های شیری ایران هستند.
یادداشت: این متن خلاصه مقاله ارائه‌شده است؛ ارقام و توصیه‌ها به منابع نقل‌شده در مقاله وابسته‌اند. تصمیم‌های مربوط به واکسیناسیون، درمان، جابه‌جایی دام و مدیریت شیر باید مطابق آخرین دستورالعمل‌های سازمان دامپزشکی کشور و نظر دامپزشک مسئول اتخاذ شوند.
