
تدوین و گراوری:امید نکوزاده
پرسش اصلی برای صادرکننده این نیست که «آیا کشورهای خاورمیانه دام وارد میکنند؟»، بلکه این است که “کدام کشور تلیسه مولد وارد میکند، چه نوع تلیسهای میخواهد و آیا مزرعه مقصد میتواند هزینه پرورش آن را در اقلیم خود جبران کند؟”
در این مقاله، منظور از تلیسه، “تلیسه مولد شیری” است، نه دام نر پرواری یا دام زنده با هدف کشتار. چون کشور مبدأ و مقصد دقیق مشخص نشده، اگر منظور تلیسه گوشتی باشد، شاخصهایی مانند رشد روزانه، ضریب تبدیل خوراک و ارزش لاشه باید جایگزین بخش مهمی از سایر معیارهای شوند.
برای تجارت جهانی از دادههای WITS/UN Comtrade استفاده شده است. نکته مهم این است که ردیف مورد استفاده در WITS با کد قدیمی HS 010210، “گاو زنده اصیل مولد” را نشان میدهد؛ این ردیف بهتنهایی تلیسه را از گاو نر، گاو ماده بالغ، نژاد شیری و گوشتی جدا نمیکند. بنابراین اعداد آن شاخصی برای غربالگری بازار هستند، نه آمار خالص واردات تلیسه شیری.
WITS/UN Comtrade:دو سامانه مهم برای بررسی تجارت بین المل هستند که در صنعت دامپروری و گاو شیری کاربرد زیادی دارد
۱. چشمانداز تقاضا و شواهد تجارت
چشمانداز OECD–FAO نشان میدهد که مصرف لبنیات در منطقه خاور نزدیک و شمال آفریقا (NENA) احتمالاً سریعتر از تولید داخلی رشد میکند و وابستگی منطقه به واردات لبنیات افزایش مییابد؛ بخش مهمی از واردات فرآوردههای لبنی این منطقه نیز انتظار میرود از اتحادیه اروپا تأمین شود. این روند "زمینهای مساعد برای توسعه ظرفیت دامداری" است، اما بهتنهایی به معنای تقاضای قطعی برای خرید تلیسه نیست: افزایش مصرف ممکن است با واردات شیرخشک و دیگر فرآوردهها پاسخ داده شود.
همچنین، OECD–FAO رشد تولید جهانی شیر را در حدود ۱٫۸ درصد پیشبینی میکند و بخش عمده این افزایش را به رشد بازدهی هر رأس، بهبود خوراک، سلامت دام و ژنتیک نسبت میدهد؛ رشد تعداد گاوها در بسیاری از مناطق معتدلتر خواهد بود و تولید اتحادیه اروپا نیز با محدودیت روبهروست. بنابراین تقاضای تلیسه را باید به برنامه واقعی توسعه گله و ظرفیت فرآوری هر کشور پیوند داد، نه صرفاً به رشد مصرف لبنیات.

OECD–FAO:یکی از معتبرترین منابع بین المللی برای شناخت وضعیت فعلی و پیش بینی آینده بازار جهانی کشاورزی،دامپروری و صنایع غذایی است
این آمار نشان میدهد که "ترکیه قویترین نشانه تقاضای ثبتشده" را دارد و پس از آن، در منطقه MENA، مراکش، قطر، مصر و کویت بازارهایی قابل بررسیاند. اما درباره عربستان باید میان گروههای تجاری تفاوت گذاشت: در سال ۲۰۲۴، داده WITS برای عربستان حدود ۵۸٬۳۹۷ رأس گاو در رده «سایر گاوهای زنده، غیر از گاوهای اصیل مولد» ثبت میکند، درحالیکه در رده گاو اصیل مولد ۲۰۶ رأس دیده میشود. رده نخست میتواند کاربردهای متنوعی داشته باشد و لزوماً تلیسه یا دام مولد نیست؛ پس واردات زیاد دام زنده بهتنهایی اثباتکننده تقاضای زیاد برای تلیسه شیری نیست.
از سمت عرضه، در همان گروه کلی گاوهای اصیل مولد، ارزش صادرات اتحادیه اروپا حدود ۴۷۷ میلیون دلار و صادرات آمریکا حدود ۵۶ میلیون دلار گزارش شده است. اتحادیه اروپا یک بلوک تجاری است و نباید رقم آن را با ارقام اعضای اتحادیه جمع زد. این دادهها نشان میدهد که صادرکننده جدید با رقبای تثبیتشده اروپایی و آمریکایی روبهروست و باید مزیت خود را در قیمت تحویلشده، کیفیت ژنتیکی، سلامت دام یا نزدیکی مسیر حمل نشان دهد.
۲. سازگاری اقلیمی و ژنتیکی
«خاورمیانه» یک زیستبوم واحد نیست. اقلیم و نظام تولید در ترکیه، ایران، مصر، کشورهای خلیج فارس و مناطق کوهستانی یا ساحلی تفاوت زیادی دارد. مطالعهای درباره کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، گرمای بسیار شدید تابستان، کمبود آب شیرین و محدودیت تولید علوفه را از عوامل بازدارنده دامداری تجاری در آن کشورها میداند؛ این توصیف مشخصاً درباره GCC است و نباید به تمام خاورمیانه تعمیم داده شود.
در دامداری شیری، شاخص دما–رطوبت یا "THI" برای ارزیابی تنش گرمایی بهکار میرود. عدد ۶۸ اغلب بهعنوان آستانه هشدار برای برخی گاوهای شیری پرتولید مطرح میشود، اما آستانه ثابت و همگانی نیست و به نژاد، سطح تولید، رطوبت و مدت مواجهه بستگی دارد. در مورد تلیسه باید افزون بر THI، کاهش مصرف خوراک، رشد روزانه، آب در دسترس و نرخ آبستنی و بقا نیز بررسی شود؛ پژوهشهای ترویجی دانشگاهی آمریکا گزارش میکنند که تلیسهها هم در گرما ممکن است دچار افت مصرف خوراک، رشد و باروری شوند.
شواهد منطقهای نیز بر اهمیت سازگاری ژنتیکی تأکید دارد. پژوهشی بر پایه سوابق ۲۷۴٬۰۵۷ گاو هلشتاین در ایران نشان داد که شاخصهای تولید و تولیدمثلِ نتاج حاصل از اسپرم گاوهای نر با منشأهای مختلف، در اقلیمهای سرد، معتدل و گرم یکسان نیست. این پژوهش درباره تلیسه زنده وارداتی نیست، اما نشان میدهد که برتری ژنتیکیِ ارزیابیشده در کشور مبدأ الزاماً در محیط مقصد به همان شکل ظاهر نمیشود. در نتیجه، انتخاب تلیسه صرفاً بر اساس نژاد یا رکورد شیرِ کشور صادرکننده کافی نیست؛ باروری، تحمل گرما، طول عمر، سلامت و نیاز خوراکی باید با شرایط مزرعه مقصد سنجیده شوند.
از نظر عملی، تلیسه پربازده میتواند برای مزرعه صنعتیِ دارای تهویه، سایه، خنکسازی، آب کافی، خوراک باکیفیت و خدمات دامپزشکی مناسب باشد؛ اما برای مزرعه کمنهادهای که این امکانات را ندارد، ظرفیت ژنتیکی بالا ممکن است به هزینه بیشتر و عملکرد پایینتر بینجامد. این نتیجه از کنار هم گذاشتن شواهد مربوط به تنش گرمایی و محدودیتهای زیستمحیطی منطقه بهدست میآید، نه از یک رتبهبندی یکسان برای همه کشورها.

|
در محاسبه سود، قیمت فروش هر رأس بهتنهایی کافی نیست. باید "هزینه تحویل هر تلیسه زندهمانده" محاسبه شود،هزینه هایی از قبیل: قیمت خرید و آمادهسازی، آزمایش و گواهی دامپزشکی، حمل و بیمه، قرنطینه، هزینه مالی، افت وزن یا تلفات و هزینههای ورود به بازار. از طرف خریدار نیز ارزش مورد انتظار شیر و گوساله باید پس از کسر هزینه خوراک، آب، خنکسازی، درمان و پرورش تلیسه سنجیده شود.
مطالعه دانشگاهی بریتانیایی بر روی ۱۰۱ مزرعه شیری نشان داد که سن زایش اول، تلفات، اندازه گله و شیوه مدیریت، بر هزینه پرورش تلیسه و زمان بازگشت سرمایه اثر دارند. ارقام آن مطالعه که بر دادههای مزارع بریتانیا مبتنی است، قیمت یا هزینه قابلانتقال به خاورمیانه نیست؛ اهمیت آن در این است که نشان میدهد برای هر کشور و هر مزرعه باید مدل هزینه محلی ساخته شود، نه اینکه یک «قیمت جهانی برای تلیسه» مبنای تصمیم قرار گیرد.
۴. مقررات و حملونقل: دو ریسک تعیینکننده
بازارهای منطقه از نظر مقررات واردات تفاوت دارند و سیاستها ممکن است تغییر کنند. برای نمونه، گزارش USDA در ژانویه ۲۰۲۶ درباره ترکیه از سهمیه ۵۰۰ هزار رأسی "گاو نر پرواری" در آن سال خبر میدهد و میگوید واردات دام ماده برای توسعه جمعیت دام، مسیر جداگانهای دارد. بنابراین سهمیه بزرگ دام پرواری را نمیتوان بهعنوان اندازه بازار تلیسه مولد بهکار برد. همان گزارش نیز به محدودیت صادرات دام از آمریکا به ترکیه اشاره میکند؛ این نمونه نشان میدهد مجازبودن کشور مبدأ و وضعیت گواهی سلامت باید پیش از هر قرارداد دوباره بررسی شود.
نظر علمی EFSA درباره حمل گاوها، خطرهای گرما، تأخیر در مرزها و سفرهای چندروزه را برجسته میکند؛ در برخی مسیرهای صادراتی، دمای تابستان در مقصد میتواند به حدود ۳۵ تا ۴۰ درجه سانتیگراد برسد. این شواهد نشان میدهد فصل حمل، طول مسیر، توقفها، تهویه و برنامه آبرسانی فقط موضوع رفاه نیستند؛ آنها بر ریسک سلامت دام و هزینه نهایی معامله نیز اثر میگذارند. از سوی دیگر، چشمانداز کمیسیون اروپا برای صادرات کل دام زنده، افت تدریجی را با عواملی چون رقابت، محدودیت دسترسی به دام و نگرانیهای رفاه در حمل طولانی مرتبط میداند؛ این پیشبینی برای کل گروه دام زنده است، نه فقط تلیسههای مولد.
بر پایه شواهد تجاری و علمی، صادرات تلیسه مولد به خاورمیانه را باید "فرصتی مشروط و هدفمند"دانست، نه بازاری واحد و تضمینشده. دادههای ۲۰۲۴، ترکیه را قویترین بازار ثبتشده برای گاوهای اصیل مولد نشان میدهد؛ قطر، مصر و کویت نیز واردات ثبتشده دارند. مراکش بهعنوان بازار شمال آفریقا برای مقایسه MENA اهمیت دارد. در مقابل، آمار عربستان نشان میدهد که واردات عمومی گاو زنده را نباید خودبهخود معادل تقاضای تلیسه اصلاحنژادی گرفت.
در عمل، صادرات زمانی توجیهپذیرتر است که خریدار مشخص و دارای مجوز باشد، مزرعه مقصد آب و خوراک و امکانات کنترل گرما داشته باشد، مشخصات ژنتیکی دام با محیط محلی سازگار باشد و سود معامله پس از محاسبه هزینه کامل حمل و نگهداری مثبت بماند. اگر هدف خریدار بیشتر بهبود ژنتیک گله باشد و نه افزایش فوری تعداد دام، واردات اسپرم یا جنین میتواند گزینهای برای بررسی باشد؛ ولی این روش جایگزین فوری خرید دام مولد نیست. نتیجه نهایی به کشور مبدأ، مقصد، نژاد، سن و وضعیت تلیسه و مسیر حمل وابسته است.
.