چهره‌ی دیگری؛ آزادی، پشت آخرین ماسک

شاید این‌طور به نظر برسد که جهان امروزی به دنبال فرار است؛ فرار از هرآنچه که در طول تاریخ خلق کرده است. ولی گویی این یک راهکار جمعی‌ست و هنگامی که انسان با خویش تنها می‌ماند، دیگر فرار امکان‌پذیر نیست. عده‌ای با این تنهایی اخت گرفته و به آن پر و بال می‌دهند و عده‌ای دیگر در آن غرق شده و هرکدام در یکی از هزاران سیاهچال‌های آن، سال‌های زندگی خویش را می‌گذرانند.

فیلم «چهره‌ی دیگری» (The Face of Another، ۱۹۶۶)، ساخته‌ی «هیروشی تشیگاهارا»، به یکی از این سیاهچال‌ها می‌پردازد؛ با نام «عقده‌های حقارت».

بر باور «آلفرد آدلر»، روان‌شناس اتریشی، عقده‌های حقارت برآمده از احساس حقارت تشدیدشده و کنترل‌نشده‌ی انسان می‌باشد. تشیگاهارا این مفهوم را در دل زندگی روزمره و انسان‌های اطرافمان پیدا می‌کند و با مهارت خویش آن را به تصویر می‌کشد.

مردی تاجر با نام «اوکویاما» که در جایگاه یک انسان موفق قرار داشته است، ناگهان بر اثر یک سانحه دچار سوختگی چهره می‌شود. این سانحه یا زندگی اوکویاما قبل از سانحه نمایش داده نمی‌شود و ما با مردی شکست‌خورده و افسرده روبه‌رو می‌شویم که دیگر امیدی به زندگی ندارد.

گویی زمانی تمام هویت او در چهره‌اش بوده است و حالا که در آینه به چهره‌ی باندپیچی‌شده‌ی خود می‌نگرد، چیزی جز یک حفره‌ی پوچ نمی‌یابد.

با اینکه اطراف او با آدم‌های مهم زندگی‌اش پر شده است، او احساس تنهایی می‌کند. گمان می‌کند که همسرش دیگر او را نمی‌خواهد. گمان می‌کند که همکارانش دیگر ارزشی برای او قائل نیستند و عقده‌های حقارت یکی پس از دیگری شکل می‌گیرند.

در اینجاست که تشیگاهارا به ما نشان می‌دهد که اهمیتی ندارد اطرافیان چقدر تلاش کنند تا تصویر ذهنی فرد را از خویش تغییر دهند؛ تا زمانی که فرد به تاریکی روی آورده است، گوشش بدهکار نیست.

اوکویاما از سوختگی یا زشت بودن رنج نمی‌برد؛ او از یک تصویر ذهنی که گمان می‌کند در ذهن دیگران از او شکل گرفته است رنج می‌برد.

سکانس‌ها در ابتدا، یکی پس از دیگری، فرو رفتن اوکویاما به تاریکی و جنون را نمایش می‌دهند و ناگهان یک روزنه‌ی امید نمایان می‌شود.

دکتری که از ابتدا با او آشنا می‌شویم، به او پیشنهادی می‌کند: یک چهره‌ی جدید.

تا اینجا گمان می‌رود که مشکل حل شده است، اما اوکویاما که تا کنون هویت خویش را در چهره‌اش خلاصه می‌کرد، با خود می‌اندیشد که داشتن یک چهره‌ی جدید به معنی یک زندگی جدید و هویت جدید است و سپس گسستگی هویت و جدایی او از زندگی پیشینش شروع می‌شود.

ولی تشیگاهارا به این وجهه از داستان بسنده نمی‌کند و دو شخصیت فرعی به داستان خویش اضافه می‌کند تا انواع عقده‌های حقارت را نمایان کند.

اول، همسر دکتر، که حساسیتی بیش از حد بر روی شوهر خویش دارد و به پرستاری که با شوهرش کار می‌کند مشکوک است.

و دوم، دختری از طبقه‌ی متوسط با جراحاتی در چهره‌ی خویش، مربوط به بمباران اتمی ناگازاکی، که گویی به همین سبب ارتباط نزدیکی با آسیب‌دیدگان جنگی دارد و به آنان کمک می‌کند.

مانند اوکویاما، ما اطلاعی از زندگی قبلی دختر و چهره‌ی قبلی او نداریم. تنها چیزی که می‌توان دید، دختری سربه‌زیر و آشفته است.
ولی او با اوکویاما تفاوتی دارد.
تفاوت او این است که نمی‌تواند از چهره‌ی خود بگریزد و مجبور به گذراندن زندگی‌ست.
تشیگاهارا با اضافه کردن دختر به داستان به بیننده نشان می‌دهد که در هر دو صورت، چه راه گریزی باشد و چه نباشد، پایان داستان تفاوتی ندارد.
و همان‌طور که انتظار می‌رود، باری دیگر سینمای ژاپن آثار جنگ و واقعیت تلخ پس از آن را به نمایش می‌گذارد.

در سوی دیگر داستان، چهره‌ای جدید به اوکویاما داده شده است. او باری دیگر در اجتماع قرار می‌گیرد، ولی این بار با چهره‌ای جدید و زندگی‌ای جدید؛هیچ‌کس او را نمی‌شناسد. گذشته‌ی او با گذاشتن ماسک محو می‌شود. انگار دنیا باری دیگر به او لبخند می‌زند.
هویتی که برای خود ساخته است، آزاد و جذاب است. او از درآوردن ماسک اجتناب می‌کند.

ولی مشکلی وجود دارد؛ دخترکی دیوانه وارد داستان می‌شود که اوکویامای قبلی را تشخیص می‌دهد.دخترک در نقش وجدان او، بارها به او زندگی قبلی و هویت قبلی خویش را یادآوری می‌کند.

یک دلهره‌ی نهفته حس می‌شود.

تشیگاهارا به ما انسانی را نشان می‌دهد که پشت چهره و هویت روزمرگی خویش پنهان بوده است و حال که چهره‌ای جدید به او داده شده است، می‌تواند آزاد باشد.
می‌تواند هر تفکری داشته باشد، می‌تواند هر رفتاری داشته باشد، می‌تواند هر زندگی‌ای که می‌خواهد داشته باشد.

در اصل، او با یک آزادی رو‌به‌رو می‌شود؛ آزادی‌ای دلهره‌آور، چرا که حال هر کاری از او ساخته است و حتی می‌تواند دخترک دیوانه را، یا همان وجدان خویش را، با بهانه‌ای کودکانه در نقش یک یویو گول بزند.

از طرفی، دکتر از تنها گذاشتن اوکویاما می‌ترسد، چرا که از گسستگی هویت او باخبر است و او می‌داند که در این مدت، اوکویاما نقشه‌ای به قصد امتحان کردن وفاداری همسر خود می‌کشیده است.
همسر اوکویاما که تا کنون هزاران بار برای اثبات عشق خود به اوکویاما تلاش کرده است، وارد بازی می‌شود.

ولی آیا به‌راستی این بازی برای کیست؟

ابتدا اوکویاما گمان می‌کند که همسرش را با چهره‌ی جدید فریب داده است و می‌تواند اثبات کند که همسرش عاشق چهره‌ی او و هویت قبلی او بوده است.
او در ذهنش نقشه‌ی خیانت همسرش را می‌کشد و عملی می‌کند؛ خیانت همسرش به او، ولی با خود او.
اما در آخر این اوکویاماست که فریب خورده است؛ فریب خویش را.
چرا که همسرش از اول از هویت او آگاه بوده است. تنها او بود که از بخش‌هایی از هویت خویش خبر نداشته و این چهره‌ی جدید تمامی آن صفات را آزاد ساخته است.

و حال پرده برمی‌افتد.
در اینجا پایان‌بندی شروع می‌شود.

ابتدا دختر با چهره‌ی آسیب‌دیده، به دلیل عقده‌های حقارت و امیال ارضا نشده، به برادر خود روی می‌آورد. دست به کارهای جنون‌آمیز می‌زند و برادر خویش را با خود همراه می‌کند.
تشیگاهارا او را در لباسی سفید، با نمادی از پاکی، قرار می‌دهد و در دریا غرق می‌کند.

سپس می‌بینیم که شک همسر دکتر درست بوده است و او با پرستار رابطه داشته است؛ پس این حقیقت نمایان می‌شود که گاهی عقده‌های حقارت بر اساس توهم نیستند و واقعیتی تلخ پشت آنان نهفته است.

و در آخر، اوکویاما؛ او که از خویش و هرآنچه که دارا بوده است فارغ شده و در آزادی‌ای دلهره‌آور به سر می‌برد، تلاش می‌کند تا جرمی مرتکب شود تا شاید قانون او را به بند بکشد و بتواند از این ترس رهایی یابد.
او را دستگیر می‌کنند، ولی با شهادت دکتر آزاد می‌شود.
سکانس پایانی فیلم هرآنچه هست را نمایان می‌کند. دکتر و اوکویاما در جمعیتی مملو از انسان‌هایی با ماسک قرار می‌گیرند.
گویا که در طول داستان فقط کاراکترها نبودند که ماسک بر چهره داشتند و این یک رفتار جمعی بوده است.

انسان در طول تاریخ آموخته است که می‌تواند کار خویش را با گذاشتن ماسکی بر چهره‌ی خویش راحت سازد.
می‌تواند از هرآنچه ساخته است بگریزد.

ولی تشیگاهارا با قتل دکتر توسط اوکویاما نشان می‌دهد که گریزی وجود ندارد.

چرا که این خود انسان است که قربانی تصمیمات خویش می‌شود؛ قربانی هرآنچه که در مدتی طولانی به بند کشیده بوده است و دیگر توان زندانی کردن او را ندارد.

✍️ به قلم خورشید