طبیعت علیه زبان: خوانشی فلسفی از Antichrist لارس فن تریه

لارس فن تریه، کارگردان دانمارکی، تاکنون دست به ساخت چند سه‌گانه زده است که یکی از آن‌ها به‌طور خاص با عنوان «سه‌گانه افسردگی» شناخته می‌شود؛ چرا که گفته می‌شود او این سه‌گانه را در دوران افسردگی شدید خود نگارش و کارگردانی کرده است. مقصود من در این نوشته (و نوشته‌های آتی) آن است که این سه‌گانه، متشکل از سه فیلم Antichrist، Melancholia و Nymphomaniac، را از منظر سیر حرکت مفهومی و فلسفی بررسی کنم و در نوشته‌ای دیگر به ارزش سینمایی آن بپردازم.

به‌راستی سینما و «فیلم» برای شخصی چون تریه، ابزاری بی‌واسطه برای انتقال مفاهیمی چون طبیعت، انسان طبیعی، سکس، معنا و ناتوانی است. تریه سینما را دو دستی با چنگال‌هایی تیز تصور می‌کند که شانه‌های مخاطب را برای یک ساعت و چند دقیقه محکم بفشارد. او فیلم می‌سازد تا برنجاند؛ تا مخاطب را از تجربه‌ی یک فیلم خوشایند ناامید کند و پرده‌ی میان امر طبیعی و طبیعت مطلوب انسان را بسوزاند.

فیلم نخست: Antichrist (ضدمسیح یا مسیحا ستیز)

دو انسان سرگشته با کورسوی امیدی برای درمان، روانه‌ی جنگل می‌شوند. اما درمان از چه؟ در حادثه‌ای ناگوار، فرزند این دو جان خود را از دست می‌دهد و نقطه‌ی آغاز ترس و ناامیدی آن‌ها دقیقاً از همین‌جا شکل می‌گیرد. امید آنان به این‌که طبیعت در پاسخ به خواست درمان‌گرشان واکنشی خوشایند نشان دهد، نقطه‌ی آغاز تحلیل فلسفی ما خواهد بود.

دو شخصیت اصلی فیلم (مرد و زن) فاقد نام هستند و این فقدان، کاملاً عامدانه و زیرکانه از سوی تریه صورت گرفته است. او نمی‌خواهد درباره‌ی دو فرد خاص با روان‌هایی پیچیده سخن بگوید، بلکه قصد دارد دو وجه از «انسان» به‌مثابه یک کلیت را به تصویر بکشد.

مرد را می‌توان آینه‌ی مفاهیمی چون عقل، اخلاق، فرهنگ، توجیه انسانی، ارزش‌گذاری و مهم‌تر از همه زبان دانست؛ به‌عبارت دیگر، او نماینده‌ی «انسان متمدن» است.

در نقطه‌ی مقابل، زن و بدن او قرار دارد؛ بدنی که میدان نبرد میان طبیعت و معنا‌بخشی انسانی است. در سینمای فن تریه، جدال توجیه‌گری انسان در برابر سکوت طبیعت همواره حاضر است. برای دقیق‌تر شدن این تصویر، می‌توان از ساحت‌های فرویدی نیز بهره گرفت.

اگر بخواهیم مرد، زن و بدن زن را با سه ساحت فرویدی منطبق کنیم، به این چیدمان می‌رسیم:
مرد: فراخود
زن: خودآگاه
بدن زن (به‌عنوان امر کاملاً طبیعی و غیرقابل مهار): ناخودآگاه

شخصیت زن، آسیب‌پذیر و میدان کشمکش نیروهای فرهنگ، عقل و زبان است. شخصیت مرد، ظاهری استوار و مطمئن دارد؛ او به امکان درمان امید دارد و در عین حال، نسبت به فوران‌های طبیعی بدن زن دچار سرکوب و بی‌توجهی است. بدن زن اما، فارغ از هرگونه تفسیر اخلاقی و عقلی، وحشی، بی‌رحم، بی‌معنا و دردناک است.

این سه ساحت در طبیعت خام، که جنگل نماد آن است، قرار گرفته‌اند. این بدان معناست که دادگاه انسانی فیلم در «وضعیت طبیعی بشر» رخ می‌دهد، نه در نظام‌های ساختگی و دستکاری‌شده‌ی انسانی. هر یک از این ساحت‌ها به‌نحوی از طبیعت فاصله دارند؛ اما بیشترین فاصله متعلق به فراخود یا همان شخصیت مرد است که می‌کوشد هر امر طبیعی را در قالبی اخلاقی و توجیه‌پذیر بازسازی کند.

در مقابل، نزدیک‌ترین ساحت به طبیعت، ناخودآگاه است؛ همان بدن زن که بدون علت عقلی، بدون نظم اخلاقی و بدون زبان عمل می‌کند. این ساحت، در عین حال، نیرومندترین و پرانرژی‌ترین ساحت نیز هست.

حال جایگاه زن چیست؟

زن تجلی آن سنتزی است که از تقابل تز (مرد) و آنتی‌تز (بدن زن) شکل می‌گیرد. در این‌جا به پیام اصلی فن تریه نزدیک می‌شویم. این سنتز در سینمای او اغلب در قالب سکس بازنمایی می‌شود و Antichrist نیز از این قاعده مستثنا نیست.

در آغاز فیلم، سکس به‌عنوان امری نسبتاً رضایت‌بخش و نزدیک به تعریف رایج آن در فرهنگ اروپایی نمایش داده می‌شود؛ اما هرچه فیلم پیش می‌رود، این سکس تدریجاً ماشینی‌تر، حیوانی‌تر، دردناک‌تر و خارج از معنای اجتماعی خود می‌شود. در واقع، سکس در این فیلم صرفاً یک کنش غریزی نیست، بلکه میدان نبرد میان بدن زن و عقل مرد است.

این روند تا جایی ادامه می‌یابد که در اواخر فیلم، دیگر چیزی از تعریف روزمره‌ی سکس باقی نمی‌ماند و این بدن وحشی زن است که بر عقل، اخلاق و زبان غلبه می‌کند.

مسئله‌ی زبان در این فیلم اهمیت اساسی دارد؛ چرا که زبان نماد تمامی چارچوب‌هایی است که انسان برای فهم و مهار طبیعت ساخته است. در اینجا می‌توان به نظریه‌ی ژاک لکان نیز اشاره کرد. لکان سه نظم را مطرح می‌کند: خیالی، نمادین و واقعی.

نظم خیالی، تصویری است که انسان از خود و جهان پیرامونش می‌سازد. نظم نمادین، شامل زبان، قانون و تابوهاست. اما نظم واقعی، آن بخشی از واقعیت است که قابل بیان و نمادسازی نیست.

در این فیلم، بدن وحشی زن به‌نوعی به همین «امر واقعی» نزدیک می‌شود. مرد، به‌عنوان نماد انسان توجیه‌گر و زبان‌محور، در پایان فیلم تا حدی به سکوت و ناتوانی زبانی فرو می‌غلتد.

در این‌جا پیام اصلی فن تریه آشکار می‌شود:
هر آن‌چه در برابر طبیعت مقاومت کند، محکوم به شکست است.

این همان وحشتی است که در پایان فیلم بر مخاطب سایه می‌افکند؛ وحشتی ناشی از مواجهه با نبود معنای نهایی و ناتوانی انسان در برابر طبیعت خام و ساکت.

نکته‌ی دیگر، حضور سه حیوان در فیلم است که در امتداد ساختار روایی، سیر تحول شخصیت‌ها را نشان می‌دهند. گوزن، روباه و کلاغ، هر یک مرحله‌ای از این فروپاشی معنایی را نمایندگی می‌کنند.

گوزن، نماد طبیعت در وضعیت ابتدایی و ناب آن است؛ بدون تفسیر اخلاقی یا زیبایی‌شناختی. روباه در مواجهه با مرد، جمله‌ی «Chaos reigns» را بیان می‌کند و نشانه‌ای از فروپاشی نظم انسانی است. کلاغ اما، مهم‌ترین نماد فیلم است؛ نشانه‌ی غلبه‌ی کامل امر وحشی و ناخودآگاه.

نکته‌ی مهم این است که مرد بارها تلاش می‌کند کلاغ را از بین ببرد، اما هر بار ناکام می‌ماند. این سکانس‌ها نشان می‌دهند که هیچ منطق، عقل یا نظمی قادر به حذف طبیعت خام نیست.

در نهایت، انسانِ سخنگو و توجیه‌گر، به موجودی لال و همسو با غریزه تبدیل می‌شود؛ تماشاگر طبیعت، نه حاکم بر آن.

فیلم Antichrist نخستین فیلم از سه‌گانه افسردگی لارس فن تریه است. در نوشته‌های آینده، سیر تکامل این ایده در دو فیلم Melancholia و Nymphomaniac بررسی خواهد شد.

✍️عارف‌نویس