داگویل؛ آزمایشگاه اخلاق، قدرت و طبیعت انسان

به گمانم داگویل (Dogville) در میان مهم‌ترین آثار انتقادی فون تریه نسبت به مسئله‌ی اجتماع از جایگاه ویژه‌ای برخوردار باشد؛ چرا که داگویل تنها روایتگر داستان انتقام گرفتن یک دختر جوان از مردمانی که از او سوءاستفاده کردند نیست. فون تریه در تلاش است تا اخلاق انسانی را در محیطی آزمایشگاهی به نقد بکشد. داگویل در پی تبیین مفاهیمی مثل جامعه، قرارداد اجتماعی، اخلاق، سوءاستفاده، فضیلت و مهم‌تر از همه، قدرت است.

این نوشته سعی دارد تحلیلی جامع از عناصر فیلم داگویل اثر لارس فون تریه ارائه کند و دارای سه بخش خواهد بود: تحلیل خط داستان، گفتاری در باب شهروندان و نکات نمادشناسانه.

خلاصه‌ای از روایت فیلم:

فیلم با ورود گریس به روستایی به نام داگویل آغاز می‌شود. گویی از دست عده‌ای گانگستر و خلافکار فرار کرده است. او در معدنی پناه می‌گیرد و پس از مدتی، تام، کسی که خود را روشنفکر شهر معرفی می‌کند، او را پیدا می‌کند و به داگویل می‌برد. وقتی گانگسترها به شهر می‌رسند، اهالی وانمود می‌کنند چیزی درباره‌ی گریس نمی‌دانند.

گریس که جایی برای رفتن ندارد، از تام می‌خواهد اجازه دهد در شهر بماند. تام پیشنهاد می‌کند که او با انجام کارهایی برای اهالی، اعتمادشان را به دست بیاورد. گریس ابتدا با اکراه پذیرفته می‌شود، اما به‌تدریج هرکدام از ساکنان کاری برای او پیدا می‌کنند و گریس با کمک کردن به آن‌ها، کم‌کم جای خود را در شهر باز می‌کند.

در این مدت رابطه‌ی او با تام نیز نزدیک‌تر می‌شود؛ اما پس از مدتی، برخورد اهالی داگویل با گریس کمی متفاوت می‌شود. پلیس مرتباً درباره‌ی ناپدید شدن گریس اطلاعیه‌هایی در شهر نصب می‌کند و مردم که متوجه می‌شوند گریس تحت تعقیب است، احساس می‌کنند نگه داشتن او برایشان خطرناک شده است.

مردم روستا به بهانه‌ی این موضوع که نگه داشتن گریس در شهر مسئولیت زیادی بر دوش آنان می‌گذارد، دستمزد او را کاهش می‌دهند و مسئولیت‌های او را سنگین‌تر می‌کنند. گریس که اکنون کاملاً به شهر وابسته شده، مجبور می‌شود شرایط آن‌ها را بپذیرد. فشارها به‌تدریج بیشتر می‌شود و رفتار اهالی از سوءاستفاده‌ی اقتصادی فراتر می‌رود و گریس در چشم اهالی روستا به برده بدل می‌شود. با این حال، بسیاری از اهالی یا از این اتفاقات چشم‌پوشی می‌کنند یا خودشان به‌نوعی در آن‌ها مشارکت دارند.

پس از مدتی، گریس تلاش می‌کند از داگویل فرار کند، اما اهالی مانع او می‌شوند. آن‌ها حتی پولی را که برای فرار کنار گذاشته بود از او می‌گیرند و او را مجبور می‌کنند بماند. گریس عملاً به زندانی در شهر تبدیل می‌شود و نوعی زنجیر خاص را به گردن او می‌آویزند.

سرانجام تام که در این مدت نسبت به گریس بی‌مهر شده بود، با پدر او تماس می‌گیرد و جای او را به گانگسترها اطلاع می‌دهد. شب‌هنگام، خودروهایی وارد داگویل می‌شوند و مشخص می‌شود که پدر گریس، رئیس همان گروه گانگسترها، در میان آن‌هاست. گریس با پدرش صحبت می‌کند و مشخص می‌شود که او در واقع از خانواده‌اش فرار کرده بود.

گریس طی یک صحبت چنددقیقه‌ای با پدرش تصمیم می‌گیرد بماند و با قدرتی که اکنون در اختیار دارد، درباره‌ی سرنوشت داگویل تصمیم بگیرد. دستور می‌دهد تمام شهر از بین برود و گانگسترها شروع به کشتن اهالی می‌کنند. تقریباً تمام ساکنان شهر کشته می‌شوند.

در پایان، گریس خودش وارد خانه‌ی تام می‌شود. تام که می‌فهمد دیگر راهی برای فرار ندارد، به گریس می‌گوید که او را بکشد. گریس دستور می‌دهد او را نیز بکشند.

تحلیل پیرنگ و خط داستان و آزمایشگاه فلسفی فون تریه:

ابتدایی‌ترین چیزی که تماشاگر با آن روبه‌رو می‌شود، ساختار عجیب شهر داگویل است. خانه‌ها دیوار و در ندارند. اتاق‌ها با خطوط گچی مشخص شده‌اند. خیابان‌ها به‌صورت خطوط سفید روی کف استودیو کشیده شده‌اند. بسیاری از اشیا نیز وجود ندارند یا به‌شدت مینیمال شده‌اند. با این حال، مردم شهر جوری رفتار می‌کنند که گویی در یک جامعه‌ی واقعی و در یک شهر واقعی قرار دارند. آن‌ها قبل از ورود، دری را که وجود ندارد باز می‌کنند. از دیوارها رد نمی‌شوند و صدای یکدیگر را از خانه‌ها نمی‌شنوند.

فون تریه در همین نقطه به ما نکته‌ای را گوشزد می‌کند: این یک شهر آزمایشگاهی است. بیایید تمام عوامل اضافی را حذف کنیم و فقط انسان را باقی بگذاریم.

انگار که او می‌خواهد تمرکز تحلیل را بر خود انسان متمرکز کند؛ نه بر اشیا و خانه‌ها و عوامل دیگر.

نکته‌ی دیگری که باعث می‌شود شهر را به‌مثابه‌ی آزمایشگاه در نظر بگیریم، نحوه‌ی تعامل گریس و محیط شهر است. نحوه‌ی ورود گریس به شهر و آشنا شدن با مردم و محیط به‌طوری است که گویی گریس متغیر مورد آزمایش است و داگویل و مردمانش محیط مورد آزمایش.

در این لحظه است که فون تریه، چنان‌که یک دانشمند با وارد کردن ماده‌ای به آزمایشش آن را آغاز می‌کند، شهر و گریس را با پرسش‌های گاه اخلاقی و گاه انسان‌شناسی می‌آزماید. اخلاق جامعه بر چه استوار است؟ رابطه‌ی قدرت و مالکیت در اجتماع چگونه است؟ چه کسی حق تحمیل دستگاه فکری خود را بر دیگری دارد؟

و در نهایت، پرسشی که به گمانم در مرکز نیمه‌ی اول فیلم (از ابتدا تا تلاش گریس برای فرار) قرار می‌گیرد: چطور ارزش یک انسان به کالا فروکاسته می‌شود؟

در نخستین مرحله‌ی ورود گریس به شهر، اساسی‌ترین خطابه‌ی مردم به او چنین است: باید اثبات کنی ارزش ماندن داری. از پس همین گزاره، گریس برای کسب اجازه از مردم شهر شروع می‌کند به کار کردن.

در ابتدا صرفاً به مردم در کارهایشان کمک می‌کند. کارهای نسبتاً سهل و آسانی که مردم را راضی نگه می‌دارد.

اما بعد کم‌کم مردم برای کار او ارزش اقتصادی تعیین می‌کنند و همچنین میزان بیشتری کار را از او طلب می‌کنند. و بدین ترتیب، هرچه گریس بیشتر کار می‌کند، ارزش انسانی‌اش در چشم مردم کمتر می‌شود؛ چرا که داگویل دیگر او را به‌عنوان یک انسان نگاه نمی‌کند، بلکه گریس برای مردم شهر تبدیل به نوعی کالا شده است. کالایی که گویی «متعلق» به مردم شهر است.

در این مرحله، چرخشی منطقی را در افکار اهالی داگویل نظاره می‌کنیم: تغییر رابطه‌ی کمک به حق. این چرخش منطق از زبان مردم چنین است:
۱. چون ما به گریس اجازه دادیم بماند، حق داریم از او چیزی بخواهیم.
۲. چون گریس به ما وابسته است، می‌توانیم بیشتر بخواهیم.
۳. چون گریس جایی برای رفتن ندارد، می‌توانیم هر کاری بخواهیم انجام دهیم.

این سیر منطقی بدین جهت اهمیت دارد که استثمار مردم داگویل را به‌نوعی مشروعیت می‌بخشد. گریس دیگر جزوی از مردم شهر به حساب نمی‌آید، بلکه او نقش بدهکار را ایفا می‌کند.

ویژگی‌های شخصیت گریس اساس آزمایش فلسفی فیلم است. گریس رنج می‌کشد، بخشش می‌کند، تحقیر می‌شود، دوباره بخشش می‌کند، قربانی می‌شود و همچنان سعی می‌کند خوبی انسان‌ها را باور کند. در این نقطه، فیلم با پرسشی به‌ظاهر ساده تلاش می‌کند مفهومی اخلاقی را واکاوی کند: آیا بخشش همیشه فضیلت است؟

این پرسش تا سر رسیدن پدر گریس در وضعیتی تقریباً تعلیقی باقی می‌ماند. اما همگام با فرا رسیدن پدر او و گفت‌وگوی میان گریس و پدرش، شاهد یک جهش فکری مهم در گریس هستیم. گفت‌وگوی گریس با پدرش در پایان فیلم، از نظر فلسفی شاید مهم‌ترین بخش فیلم باشد.

در ابتدای این مکالمه، گریس با عقیده‌ای به‌ظاهر استوار وارد بحث می‌شود. او معتقد است بخشش ذاتاً فضیلت است و رفتار مردم شهر را ناشی از ناتوانی آن‌ها در پیشرفت فکری می‌خواند. اما در انتهای بحث و شنیدن استدلال‌های پدرش، سؤال مهمی در ذهن او خودنمایی می‌کند: آیا واقعاً «این افراد» را باید ببخشم؟ آیا آن‌ها به دلیل این‌که در اجرای احکام اخلاقی ناتوان‌اند، از مسئولیت اخلاقی معاف می‌شوند؟

و این پرسش‌ها باعث به وجود آمدن شکی در عقیده‌ی گریس می‌شوند: شاید آن‌ها واقعاً مسئول اعمال خودشان باشند.

از پس ورود پدر گریس و اتمام مکالمه‌ی این دو نفر، ذره‌بین اخلاقی از روی داگویل برداشته می‌شود و روی گریس متمرکز می‌شود.

در ابتدای فیلم، گریس فاقد قدرت تأثیرگذاری است، اما بعد از پیشنهاد پدرش، او توانایی انجام هر کاری را که بخواهد دارد. و اینجاست که از وی سؤالی پرسیده می‌شود: اگر تو قدرت مطلق داشته باشی، چه کار می‌کنی؟ و در نهایت، داگویل به یک تراژدی اخلاقی بی‌پاسخ بدل می‌شود.

گریس با فرمان کشتن تمام اهالی شهر و سپس سوزاندن داگویل به این پرسش پاسخ می‌دهد. در واقع، فیلم سه ساعت به طول می‌انجامد. دلیل طولانی بودن فیلم این است که تماشاگر باید روند تغییر برخورد اجتماع را به‌درستی احساس کند. این کار موجب می‌شود که تماشاگر از گفتن این‌که مردم داگویل از ابتدا هیولا بودند، پرهیز کند.

اما این دقیقاً نقطه‌ای است که فیلم تازه آغاز می‌شود؛ زیرا تماشاگر از خود می‌پرسد: چه کسی حق دارد قاضی باشد؟ اگر گریس حق داشته باشد مجازات کند، بر اساس چه قانونی؟ قانون اخلاق؟ قانون طبیعت؟ قانون انتقام؟ عدالت؟ یا شاید صرفاً قدرت؟

و نهایتاً در پایان فیلم، مسئله‌ی جدیدی زاییده می‌شود که ذهن هر تماشاگری را به چالش می‌کشد. اگر داگویل و گریس را به دو رقیب اخلاقی بدل کنیم، متوجه می‌شویم که عملاً هیچ معیار و سنگ محکی برای سنجش درستی اخلاق هیچ‌کدام از طرفین را نداریم. رفتار هر دو به یک اندازه غیرانسانی و خشونت‌بار به نظر می‌رسید.

پس نهایتاً چه چیزی باعث می‌شود یکی بر دیگری برتری پیدا کند؟ اینجاست که فون تریه مسئله را از حقانیت اخلاقی یکی از طرفین شدیداً عمیق‌تر می‌کند و به تبارشناسی خود اخلاق می‌رسد. او می‌پرسد به‌راستی محرک پشت عمل به اصول اخلاقی‌ای که در ذهن انسان است چیست؟

آیا اراده‌ی آزاد است؟ آیا مسئولیت اخلاقی است؟ آیا احکام الهی است؟

و در نهایت، به نظر می‌رسد پاسخ فیلم هیچ‌کدام نیست، بلکه قدرت است. در تمام دقایق فیلم، ما شاهدیم که اصول اخلاقی انسان‌ها یک‌به‌یک با تغییر رابطه‌ی قدرت عوض می‌شوند. انگار هیچ اصلی ذاتاً درست نیست، بلکه این جایگاه انسان و توانایی اعمال قدرت اوست که تعیین می‌کند چه چیزی اخلاقی است و چه نیست. فیلم نشان می‌دهد که اخلاق انسان‌ها تا حد زیادی به رابطه‌ی قدرت وابسته است.

هنگامی که از مفهوم قدرت در این فیلم سخن می‌گویم، به چیزی فراتر از قدرت اعمال زور اشاره دارم. قدرت همیشه باعث استثمار فردی بر فرد دیگر نمی‌شود، بلکه این اجازه را به اندیشه‌ی یک فرد می‌دهد که منطق ذهنی خویش را بر جهان پیرامونش اعمال کند و به‌نوعی واقعیت را مطابق منطق ذهنی خود بازسازی کند.

و پایان نهایی بسیار تراژیک است؛ چرا که نمی‌توان به‌قطع گفت که گریس آزاد شده است. او در واقع، برای این‌که قربانی نباشد، وارد ساختار قدرت جدیدی می‌شود. و تراژدی همین‌جاست. او از یک سیستم قدرت فرار می‌کند و خودش تبدیل به سیستم قدرت جدیدی می‌شود که تفاوت چندانی با آنچه از آن می‌گریخت ندارد.

گفتاری در باب شهروندان:

شهروندان شهر داگویل و دیگر شخصیت‌ها نمونه‌ی کوچک‌شده و آزمایشی از جوامع بشری‌اند. اگر بخواهیم از منظر اخلاق، که در واقع مهم‌ترین دغدغه‌ی فیلم نیز هست، به داگویل بنگریم، متوجه یک الگوی تکرارشونده میان این مردم می‌شویم. تام فلسفه‌بافی می‌کند. پدر گریس خطابه می‌دهد. مردم شهر از اخلاقیات و فضیلت سخن می‌گویند. اما در پایان چه می‌بینیم؟ هیچ‌کدام واقعاً آن‌قدر که نمایش می‌دهند اخلاقی نیستند.

مایلم تحلیل شخصیت‌ها را با تام ادیسون آغاز کنم.

شخصیت تام ادیسون:

تام به‌عنوان فیلسوف شهر تقریباً از یک دستگاه فکری منسجم و اخلاقی برخوردار است که به‌واسطه‌ی آن مردم شهر را در موقعیت‌های مختلف می‌سنجد و قضاوت می‌کند. ما می‌بینیم که او مدام توسط مردم شهر ناامید می‌شود و رفته‌رفته مردم داگویل را دور از ایده‌ی انسانی‌ای که برای خود طرح کرده بود می‌بیند.

اما بخش جالب فیلم در خصوص تام در انتها قرار دارد؛ در جایی که تام در برابر دستگاه اخلاقی‌ای که خودش بنا کرده بود ناتوان می‌شود و به گریس خیانت می‌کند. در این لحظه، ما شاهد حمله‌ی فیلم به مفهوم روشنفکری انتزاعی هستیم؛ روشنفکری‌ای که آن‌قدر مفاهیم را انتزاعی پردازش می‌کند که هنگام عمل، انجام آن‌ها غیرممکن به نظر می‌رسد. تام و گریس در واقع دو نقطه‌ی متضاد هستند. تام به‌نوعی نماینده‌ی ایده‌ی اخلاق است و گریس نماینده‌ی تجربه‌ی اخلاق؛ و ما از ابتدا تا انتهای فیلم در واقع شاهد شکست پروژه‌ی اخلاقی تام به دست گریس هستیم.

شخصیت گریس:

به گمانم شخصیت گریس از عمد اندکی مبهم طراحی شده، زیرا بناست که او متغیر اصلی این آزمایش شناخته شود و به بهترین نحو برخورد یک انسان نسبتاً عادی را نمایندگی کند. اما ویژگی بارزی که در گریس می‌بینیم، رابطه‌ی او با امر بخشش است. گریس نمی‌خواهد بپذیرد که انسان‌ها می‌توانند پلید باشند. او مدام توضیح پیدا می‌کند و برای اعمال نادرست مردم داگویل بهانه‌تراشی می‌کند: فقر، ترس، تحت فشار بودن و ناتوانی در دانستن امر اخلاقی. اما به‌مرور از اعتقاد خود دست می‌کشد، چنان‌که در پایان فیلم نیز مشاهده می‌کنیم.

شخصیت چاک:

چاک را می‌توان نماد فشرده‌ی تمام اهالی دانست؛ کسی که از معصومیت و نیازمندی گریس سوءاستفاده کرد و با او به‌مثابه‌ی یک کالا که مالکیتش را دارد برخورد کرد. رفتار چاک با گریس نسخه‌ی کوچک‌شده‌ی روایت مردم شهر و گریس است. و ما می‌بینیم که این اعمال زور و قدرت در غریزه‌ی جنسی نمایان می‌شود و نه در رابطه‌ی، به‌طور مثال، رئیس و کارمند. و این خود گویای این است که آن قدرتی که انسان برای اعمال زور استفاده می‌کند، بیشتر به منشأ طبیعت انسان وفادار است تا به وجوه دیگر.

شخصیت پدر گریس:

اگر بخواهیم نمادین‌تر نگاه کنیم، شخصیت پدر گریس تا حدی می‌تواند در نقش خدا ظاهر شود؛ چرا که در پایان فیلم با دیدی از بالا به پایین اما خیرخواهانه، حقیقت مدنظر خود را در صورت گریس می‌کوبد: تو حق نداری خودت را بالاتر از دیگران قرار دهی؛ اما آن‌ها هم حق ندارند. در نتیجه، گریس تصمیم می‌گیرد قدرت را بپذیرد.

اما نمی‌توانیم پدر را نماینده‌ی عدالت مطلق بدانیم، چرا که او خودش رئیس یک سازمان جنایتکارانه است و برای پیشبرد اهدافش دست به زور می‌برد. پس شایسته‌تر است که پدر گریس را به‌عنوان یک محرک خارجی تصور کنیم که در ایمان گریس به مسئله‌ی بخشش تزلزل ایجاد می‌کند.

نکات نمادشناسانه:

دوربین:

دوربین فون تریه عمداً زیبا نیست. دوربین در بیشتر اوقات به‌طور دستی کنترل می‌شود و اندکی ناپایدار است که باعث ایجاد احساس ناامنی برای تماشاگران می‌شود. گویی اضطراب نهفته در سکانس‌ها، در حرکت دوربین نیز تجلی می‌یابد.

عکس‌های پایان‌بندی چه می‌گویند؟

پس از صحنه‌ی آخر، ناگهان عکس‌های واقعی از مردم روستایی آمریکا را می‌بینیم. این شوک بزرگی است، چرا که در آن لحظه داگویل از حالت آزمایشگاهی خود فراتر می‌رود و خود را به انسان‌های واقعی در جهانی واقعی و در اجتماعی واقعی تعمیم می‌دهد. و در این نقطه، فون تریه اعلام می‌دارد که داگویل درباره‌ی عده‌ای انسان خیالی نبود.

مرزها، درها و خانه‌ها:

خطوط در فیلم یک نکته‌ی جالب دارند. آن‌ها وجود ندارند، ولی به آن‌ها اهمیت داده می‌شود. در اصل، مرزهای غیرواقعی واقعی هستند. به‌عنوان مثال، از ویژگی‌های خانه داشتن امنیت است. انسان در خانه‌ی خود احساس محصور بودن و امنیت می‌کند. اما فیلم به ما می‌گوید امنیت یک قرارداد ذهنی است که انسان‌ها میان خود امضا می‌کنند. مردم خانه‌های یکدیگر را به رسمیت می‌شناسند و از دری که در حقیقت وجود ندارد عبور می‌کنند. پس حتی مالکیت هم قرارداد است. و حتی می‌توان این خطوط را به چیزهای بزرگ‌تری مانند کشور، طبقه، قانون و خانواده تعمیم داد. همه‌ی این‌ها نهایتاً خطوطی هستند که انسان روی جهان می‌کشد.

موزس، سگ خطی:

موزس یا موسی که در واقع سگی است که به‌واسطه‌ی همان خطوط پا به عرصه‌ی وجود گذاشته، را می‌توان نماد طبیعت دید؛ طبیعتی که اتفاقات داگویل را نظاره می‌کند و تنها کاری که می‌کند سکوت است. و در انتهای فیلم، هنگامی که گریس شهر را قتل‌عام می‌کند، شروع به پارس کردن می‌کند؛ به‌طوری که گویی طبیعت پریشان شده است. و همچنین درباره‌ی نادرست بودن کار گریس راهنمایی‌هایی به تماشاگر می‌کند.

✍️ عارف حبیب‌زاده