در تاریخ نقاشی مسیحی، کمتر تصویری را می‌توان پیدا کرد که به اندازه‌ی «مسیح مرده در آرامگاه» اثر هانس هولباین جوان، به حقیقتی متفاوت از دیگر آثار آن دوره اشاره کند. در این اثر بوی الوهیت دیگر به مشام نمی‌رسد. هیچ فرشته‌ای در صحنه حاضر نیست. سر مسیح با هاله‌ای از نور احاطه نشده است. آسمان برای رستاخیز مسیح گشاده نیست. تنها چیزی که هست، بدن است؛ بدن مسیح که به‌طرز ناخوشایندی در حال تجزیه است.
به قاب‌بندی اثر دقت کنید. قاب دقیقاً همچون یک تابوت ساخته شده است. هیچ چیز اضافی‌ای جز بدن وجود ندارد که به‌طور ناخودآگاه باعث می‌شود توجه‌ها به نکات ریز بدن جلب شود. جای شکنجه‌ی صلیب هنوز روی تن بی‌جان اوست. اما مسئله دقیقاً همین‌جاست. بدن مسیح زیبا نیست و، چنان‌که در کتاب مقدس آمده، در حال رستاخیز هم نیست. او فقط مرده است و مثل تمام اجساد دیگر در گور خوابیده است.
شاید در نگاه نخست این نقاشی حامل مفهوم خاصی به نظر نرسد و گویی که تنها یک جسد است. اما شاهکار هولباین دقیقاً همین جسد است. اگر عنوان اثر را ندانیم، چیزی در ظاهر این بدن وجود ندارد که به‌تنهایی به ما بگوید این یک موجود الهی است. آنچه می‌بینیم، صرفاً یک انسان مرده است و این بزرگ‌ترین پرسشی است که کسی می‌توانست مقابل مسیحیت قرار دهد. آیا به‌راستی اگر مسیح موجودی قدسی است، مرگی چنین ناخوشایند را با او چه کار؟
به چشمان و دهان مسیح بنگرید که چگونه در وضعیتی نامطلوب قرار گرفته‌اند. تقریباً هیچ امیدی در آنها نیست. مرگ در آثار مسیحی معمولاً گذری از این جهان به جهان دیگر است و مرگ مسیح به رستاخیز تعبیر می‌شود. اما در اینجا مرگ نه یک حالت روحانی، بلکه صرفاً قطع ارتباط با جهان مادی است.
این نکته بسیار مهم است، زیرا بیننده معمولاً در برابر تصویر یک قدیس یا مسیح، با نگاه او مواجه می‌شود. نگاه قدیس یا مسیح درواقع به شکلی با بیننده صحبت می‌کند، اما مسیح هولباین این‌گونه نیست. رابطه‌ی میان سوژه و بیننده کاملاً قطع شده است.
اما جدال الهیاتی اثر با مخاطب زمانی آغاز می‌شود که مخاطب در خصوص مسیح اطلاعاتی دارد. کتاب مقدس مدعی است که مرگ مسیح پایان او نیست؛ او قرار است رستاخیز کند.
اما در این اثر هیچ خبری جز مرگ نیست. سؤال اینجاست که اگر داستان رستاخیز را ندانیم، این تصویر چه چیزی به ما می‌گوید؟
پاسخ هولباین کاملاً روشن است: یک جسد، مثل هزاران جسد دیگر. گویی هولباین رو به مخاطب می‌گوید: لحظه‌ای سرت را از کتاب مقدست بیرون بیاور و واقعیت جلوی رویت را ببین. و هولباین این کار را بسیار ماهرانه انجام می‌دهد.
از نظر ترکیب‌بندی، تابلو عمداً از هر چیزی که بتواند توجه ما را منحرف کند خالی شده است. پس‌زمینه تقریباً خالی و تاریک است و بدن در یک فضای بسیار محدود محصور شده. این فشردگی باعث می‌شود بدن نه بخشی از یک داستان مذهبی، بلکه تمام آن چیزی باشد که هست. حتی عنوان اثر نیز در همین راستا است: بدن مسیح مرده در گور. نه رستاخیز، نه ابدیت؛ فقط بدن مرده.
یکی از نکات ظریف اثر نیز همین‌جاست. طبق آموزه‌های مذهبی، مسیح قرار نبود یک جسد باقی بماند. اما هولباین با طراحی‌های ظریف، نشانه‌های پوسیدگی را در بدن مسیح وارد می‌کند تا بدن او نه همچون بدنی که در آستانه‌ی رستاخیز است، بلکه همچون جسدی که قوانین عادی ماده بر آن اعمال می‌شود، ظاهر شود. گویی این پوسیدگی‌ها آغاز یک تجزیه‌ی عادی است و آن رستاخیز است که اینجا غایب است.
این بدن مرده‌ی خالی و بدون حاشیه می‌تواند از بزرگ‌ترین آثاری باشد که ایمان هر فردی را با پرسش‌های فراوان به چالش می‌کشد.
✍️ عارف‌نویس
