روزی می‌آید که متوجه می‌شوید دیگر نمی‌توانید این حجم زیادی از لذت را تحمل کنید؛ نه به این دلیل که لذت‌ها برایتان عادی یا تکراری شده‌اند، بلکه به این دلیل که چرخه‌ی لذت و درد در زندگی‌تان از تعادل خارج شده است.
یکی از نکات اصلی کتاب برای من این است که درد و رنج، بخش غیرطبیعی زندگی نیستند. ما انسان‌ها همیشه با درد، شکست، تنهایی، فقدان، اضطراب، بی‌حوصلگی و ناراحتی مواجه بوده‌ایم. این احساسات بخشی از زندگی طبیعی انسان هستند. اما چیزی که در دنیای امروز تغییر کرده، فقط مقدار لذت‌هایی نیست که در اختیار ما قرار گرفته؛ بلکه این است که ما تقریباً برای هر ناراحتی‌ای یک راه فرار پیدا کرده‌ایم.
اگر حوصله‌مان سر برود، گوشی را برمی‌داریم. اگر ناراحت باشیم، خودمان را با فیلم و سریال، بازی، شبکه‌های اجتماعی یا چیزهای دیگر سرگرم می‌کنیم. اگر احساس تنهایی کنیم، به دنبال چیزی می‌گردیم که برای چند ساعت آن احساس را از بین ببرد. حتی گاهی برای فرار از اضطراب یا رنج روانی به مواد، الکل یا دارو پناه می‌بریم.
در واقع، مسئله این نیست که لذت بد است یا نباید از چیزهای لذت‌بخش زندگی استفاده کنیم. مسئله این است که کم‌کم توانایی‌مان برای ماندن در کنار درد و ناراحتی را از دست می‌دهیم.
کتاب «ملت دوپامین» یادآوری می‌کند که در کنار تمام لذت‌هایی که دنیای امروز در اختیار ما گذاشته، باید ظرفیت مواجهه با درد را هم داشته باشیم. درد قرار نیست همیشه چیزی باشد که باید از آن فرار کنیم؛ گاهی درد فقط یک بخش طبیعی از زندگی است که باید بتوانیم آن را تجربه کنیم و از آن عبور کنیم.
امروزه دانشمندان و خود ما دائماً در تلاشیم درد را کاهش دهیم و این موضوع در بسیاری از موارد کاملاً ضروری و مثبت است. مشکل از جایی شروع می‌شود که بخواهیم هر نوع درد و ناراحتی را فوراً از زندگی خودمان حذف کنی
نویسنده، که یک روان‌پزشک است، در طول کتاب از بیماران خودش مثال‌هایی می‌زند؛ افرادی که برای اینکه با درد و رنج زندگی‌شان مواجه نشوند، به رفتارهای اعتیادآور پناه برده‌اند. نکته‌ی جالب این است که بسیاری از این افراد لزوماً انسان‌های شکست‌خورده یا بی‌اراده‌ای نبوده‌اند. بعضی از آن‌ها افراد موفقی بودند که وقتی با یک رنج یا درد جدی در زندگی مواجه شدند، نتوانستند آن را تحمل کنند و برای فرار از آن به چیز دیگری پناه بردند؛ از قرص‌های روان‌پزشکی، مواد و الکل گرفته تا بازی، فیلم و سریال و رفتارهای مختلف دیگر.
از نگاه نویسنده، اعتیاد یک علت واحد و مشخص ندارد. عوامل مختلف زیستی، روان‌شناختی و اجتماعی در آن نقش دارند. اما یکی از چیزهایی که در بسیاری از اعتیادها می‌بینیم، تلاش برای تغییر دادن یک حالت ناخوشایند درونی است؛ اینکه فرد نمی‌خواهد یک احساس خاص را تجربه کند و برای همین به چیزی پناه می‌برد که بتواند موقتاً آن احساس را کم یا بی‌حس کند.
در نیمه‌ی اول کتاب، نویسنده توضیح می‌دهد که چرا در دنیای امروز تا این اندازه به دنبال لذت هستیم، چرا تحمل درد و ناراحتی برایمان سخت‌تر شده و وقتی دائماً از درد فرار می‌کنیم، چه اتفاقی برای سیستم لذت و پاداش مغز می‌افتد.
اینجا یکی از مفاهیم مهم کتاب مطرح می‌شود: مغز ما دائماً سعی می‌کند تعادل خودش را حفظ کند. وقتی به‌طور مداوم در معرض لذت‌های شدید و تکرارشونده قرار می‌گیریم، مغز به این وضعیت سازگار می‌شود و ممکن است برای رسیدن به همان میزان لذت، به محرک بیشتری نیاز داشته باشیم. از طرف دیگر، وقتی آن محرک را کنار می‌گذاریم، ممکن است احساس ناراحتی، بی‌حوصلگی یا درد بیشتری کنیم.
دوپامین هم در این میان فقط «ماده‌ی شیمیایی لذت» نیست. دوپامین بیشتر با میل، انگیزه، انتظار پاداش و دنبال کردن چیزهایی که برایمان پاداش‌دهنده هستند ارتباط دارد. بنابراین، مسئله فقط میزان لذتی که دریافت می‌کنیم نیست؛ بلکه این است که چقدر به دنبال آن لذت می‌رویم و چقدر می‌توانیم نبودنش را تحمل کنیم.
در نیمه‌ی دوم کتاب، نویسنده درباره‌ی راه‌هایی صحبت می‌کند که می‌توانند به ما کمک کنند دوباره تعادل میان لذت و درد را پیدا کنیم.
اما اشتباه برداشت نکنید؛ این کتاب قرار نیست یک کتاب خودیاری معمولی باشد که برای هر مشکلی چند راهکار آماده به شما بدهد.
بیشتر از اینکه به شما بگوید «چطور همیشه احساس خوبی داشته باشید»، می‌خواهد نگاهتان را به درد و رنج تغییر دهد.
قرار نیست خودمان را عمداً در معرض رنج قرار دهیم یا درد کشیدن را یک ارزش بدانیم. مسئله این است که درد و ناراحتی را بخشی طبیعی از زندگی بدانیم و برای حذف کردن هر احساس ناخوشایندی، فوراً به دنبال یک منبع لذت نرویم.
یعنی بتوانیم گاهی ناراحت باشیم، بی‌حوصله باشیم، مضطرب باشیم، شکست بخوریم یا چیزی را از دست بدهیم و لازم نباشد بلافاصله خودمان را با چیزی بی‌حس کنیم.
کتاب در عین حال ریشه‌ی روان‌پزشکی و عصب‌شناختی پررنگی دارد و در بخش‌هایی درباره‌ی این صحبت می‌کند که مغز و بدن در مواجهه با درد و لذت چه واکنشی نشان می‌دهند، تعادل میان این دو چگونه تنظیم می‌شود و چرا بعضی رفتارها می‌توانند به رفتارهای اعتیادآور تبدیل شوند.
همچنین این سؤال را مطرح می‌کند که چرا بعد از تکرار یک رفتار اعتیادآور، ترک آن برایمان تا این اندازه سخت می‌شود؟ چه اتفاقی در مغز و سیستم پاداش می‌افتد که چیزی که در ابتدا فقط برای لذت انجامش می‌دادیم، کم‌کم تبدیل می‌شود به چیزی که احساس می‌کنیم بدون آن نمی‌توانیم زندگی کنیم؟
شاید مهم‌ترین چیزی که این کتاب برای من داشت این بود که یادآوری کرد درد و رنج همیشه نشانه‌ی خراب بودن زندگی نیستند. گاهی فقط بخشی از زندگی‌اند.
مسئله این نیست که چطور می‌توانیم کاری کنیم که دیگر هیچ دردی نداشته باشیم؛ مسئله این است که آیا می‌توانیم وقتی درد آمد، بدون اینکه فوراً از آن فرار کنیم، آن را تحمل کنیم و از آن عبور کنیم؟
شاید انسان امروز بیشتر از اینکه به لذت بیشتری نیاز داشته باشد، لازم است دوباره یاد بگیرد که چگونه می‌شود با بخش‌های ناخوشایند زندگی روبه‌رو شد؛ بدون اینکه برای فرار از آن‌ها همیشه به دنبال یک لذت تازه باشیم.
✍️ نگار حجتی
