چندی پیش، در یکی از جلسات درس باغبانی، استادمان بذری را معرفی کرد که با الهام از داستان ایکاروس طراحی شده بود. همین موضوع باعث شد دوباره به سراغ داستان ایکاروس بروم. چندی بعد، یکی از عزیزانم ناگهان تصویری از نقاشی «چشم‌انداز با سقوط ایکاروس» برایم فرستاد و همین اتفاق باعث شد بخواهم این نقاشی را جدی‌تر و دقیق‌تر ببینم؛ نه صرفاً از منظر داستان ایکاروس، بلکه به‌عنوان یک اثر مستقل، از نظر ساختار، ترکیب‌بندی، روایت تصویری، مقیاس، فضا و جایگاه عناصر در آن.
«چشم‌انداز با سقوط ایکاروس»، اثری که معمولاً به پیتر بروگلِ بزرگ نسبت داده می‌شود، از آن دسته نقاشی‌هایی است که موضوع اصلی خود را عمداً از مرکز تصویر کنار می‌زند. داستان ایکاروس ذاتاً ظرفیت یک صحنهٔ نمایشی را دارد: پرواز، نزدیک شدن به خورشید، از هم گسیختن بال‌ها و سقوط. اما بروگل هیچ‌کدام از این لحظات را به شکل مستقیم و نمایشی در مرکز تابلو قرار نمی‌دهد. ایکاروس تقریباً در حاشیهٔ تصویر محو شده و تنها با دقت در بخش پایین سمت راست می‌توان پاهای او را دید که در آب فرو رفته‌اند.
این انتخاب، اساس ساختار نقاشی را شکل می‌دهد. موضوع اصلی تصویر خودِ چشم‌انداز است. زمین‌های کشاورزی، صخره‌ها، درختان، دریا، کشتی‌ها، شهر و کوه‌های دوردست در چندین سطح فضایی گسترده شده‌اند و هرکدام بخشی از ساختار بصری اثر را می‌سازند. چشم مخاطب نیز مستقیماً به ایکاروس هدایت نمی‌شود؛ ابتدا در سراسر منظره حرکت می‌کند و تنها بعد از جست‌وجو متوجه حادثه‌ای می‌شود که عنوان اثر از همان ابتدا به آن اشاره کرده است.
کشاورزِ پیش‌زمینه در این ساختار اهمیت زیادی دارد. او از نظر اندازه و جایگاه بصری بسیار برجسته‌تر از ایکاروس است. بدنش خم شده و تمام توجهش به زمین و کاری است که انجام می‌دهد. شیارهای زمین و جهت بدن او، حرکت چشم را در بخش پایینی تصویر هدایت می‌کنند. بنابراین حضور کشاورز صرفاً یک جزئیات روایی نیست؛ او یکی از عناصر اصلی سازمان‌دهندهٔ ترکیب‌بندی است.
در بخش میانی، چوپان و گوسفندان قرار گرفته‌اند و پس از آن دریا فضای گسترده‌ای را اشغال می‌کند. کشتی‌ها با مقیاس کوچک‌تر خود، فاصله و عمق را بیشتر می‌کنند. در دوردست، شهر و کوه‌ها قرار گرفته‌اند و لایه‌های مختلف منظره تا افق ادامه پیدا می‌کنند. به این ترتیب، بروگل تصویری می‌سازد که بیشتر از یک صحنهٔ روایی بسته، شبیه یک جهان گسترده و چندلایه است؛ جهانی که در آن فعالیت‌ها و وقایع مختلف هم‌زمان در نقاط گوناگون اتفاق می‌افتند.
از نظر رنگ نیز ایکاروس از محیط خود جدا نمی‌شود. رنگ‌های خاکی زمین، سبز پوشش گیاهی، آبی و سبز دریا و نور روشن آسمان در یک ساختار پیوسته قرار گرفته‌اند. هیچ تضاد رنگی شدیدی وجود ندارد که محل سقوط را به مرکز توجه تبدیل کند. ایکاروس حتی از نظر رنگی نیز در منظره حل شده است.
خورشید در فاصلهٔ دور و نزدیک افق قرار دارد و نور آن بر سطح دریا و آسمان گسترده شده است. با این حال، بروگل از خورشید نیز برای ایجاد یک نقطهٔ نمایشی استفاده نمی‌کند. خورشید بخشی از ساختار طبیعی منظره باقی می‌ماند و ارتباط آن با داستان ایکاروس به‌صورت غیرمستقیم حفظ می‌شود.
مهم‌ترین تصمیم روایی نقاشی شاید این باشد که بروگل خودِ لحظهٔ سقوط را نشان نمی‌دهد؛ بلکه پس از آن را نشان می‌دهد. ما ایکاروس را در حال سقوط نمی‌بینیم. نه بال‌های در حال ذوب شدن دیده می‌شوند و نه بدن او در آسمان. تنها دو پای کوچک در آب باقی مانده‌اند. بنابراین حادثه‌ای که در روایت اسطوره‌ای مرکز داستان است، در نقاشی به یک نشانهٔ بسیار کوچک تبدیل شده است.
عنوان اثر نیز این ساختار را تقویت می‌کند: «چشم‌انداز با سقوط ایکاروس»، نه صرفاً «سقوط ایکاروس». عنوان در واقع مخاطب را وادار می‌کند که چیزی را در دل تصویر پیدا کند. اگر عنوان را ندانیم، ممکن است در نگاه نخست با یک منظرهٔ روستایی و دریایی مواجه شویم و حتی متوجه ایکاروس نشویم. اما وقتی می‌دانیم باید به دنبال سقوط او باشیم، نگاه دوباره در تصویر حرکت می‌کند و آن دو پای کوچک را پیدا می‌کند.
به همین دلیل، اهمیت نقاشی برای من بیش از خود داستان ایکاروس، در نحوهٔ تبدیل یک روایت اسطوره‌ای به یک ساختار تصویری است. بروگل شخصیت اصلی را کوچک می‌کند، فضای اطراف او را گسترش می‌دهد، فعالیت‌های متعدد را در سطوح مختلف قرار می‌دهد و یک حادثهٔ بزرگ را به جزئی کوچک درون یک منظرهٔ وسیع تبدیل می‌کند.
✍️ کاوه مهر
