فیلم Obsession، پدیدهای نوظهور است که اخیرا نقل محافل سینمادوستان شده و هرکجا که سرک میکشیم، صحبت از آن است. یکی معتقد است که با بهترین فیلم ترسناک قرن بیست و یک طرف هستیم و دیگری کارگردان جوانش را پیشتاز تازهی ژانر ترس میخواند!
فیلم «وسواس یا شیفتگی»، با بودجهی باورنکردنی ۷۵۰ هزار دلار -که برای ساخت فیلم، یک شوخی است- ساخته و در طول ۲۰ روز فیلمبرداری شد. و الان هم حدود چند صد میلیون دلار، باکس آفیس بینالمللی سوددهی داشته است. کارگردان فیلم، کری بارکر، یک یوتیوبر بیست و چند ساله است که پیش از «وسواس»، تنها یک فیلم کوتاه در کارنامه خود داشته و فیلماولی محسوب میشود.
از طرف دیگر، اقبال گستردهای که از آن شد و نمرههای بالای چه از سوی منتقدین و چه مخاطبان، نوید یک فیلم در طراز بالا را میداد. همان روز اولی که کیفیت اصلیاش منتشر شد، با کلی امید و آرزو، مجاب شدم تا نگاهش کنم. اما دریغ و صد دریغ که آنچه که دیدم، با شنیدهها، تفاوت زیادی داشت. نقدها را که میخواندم، با تعجب میدیدم که اشارهی چندانی به ایرادات فیلم نمیشود؛ فقط تعریف و تمجید کورکورانه. از این رو، بر آن شدم که در قالب یک پست، نقد و بازبینی آنرا تقریر کنم:

پسر جوانی بنام «بیر»، چند وقتی است که به دوست و همکارش «نیکی» علاقمند است و سعی میکند به طریقی، او را از این احساس با خبر کند. اما خجالتی بودنش مانع این میشود که بخواهد پیشقدم شود. در همین بین، بطور اتفاقی، «بید تک آرزو»یی که اخیرا خریده است را شکسته و آرزو میکند که «نیکی» عاشقش شود.
با کمال تعجب، این آرزو به حقیقت میپیوندد؛ اما مسئله این است که «نیکی» دیگر مثل خودش نیست! آرامآرام رفتارهایش عجیب و ترسناک شده و حس انحصارطلبی و کنترلگری درونش بیدار میشود....!

فیلمنامهی «وسواس»، بر طرح یک مسئلهی مادر استوار است: مرگ عشق! از نظر فیلم، در دنیای مدرن، عشق و عاشقی مرده است و جایش را به روابط سرد و بیعاطفه داده، که حول محور همخوابی میچرخند. دختر و پسر وارد رابطه نمیشوند چون به یکدیگر احساس نزدیکی میکنند؛ بلکه میخواهند تا نیازهای درونی را برطرف سازند. احساسات در نظرشان پوچ و مسخره است، و اگر کسی درونیاتش را به اشتراک بگذارد، برایشان تعجبآور است.
سپس داستان را در بستر این مسئله بازگویی میکند، بطوری که چندین ریزمسئله در ذیل آن، تولید میشود: آیا میشود کسی را اجباراً عاشق دیگری کرد؟! اگر آری، تبعاتش چیست؟ ثانیا واکنشش چگونه خواهد بود؟ آیا او خوشحال است؟ و در نهایت اینکه آیا عشق واقعی همین است؟!
مسئلهی محوری، مسئلهی خوبی است. چرا که هم امروزی و دغدغهمند است و هم میتواند در آیندهی نزدیک، مورد مطالعاتی جامعهشناسان و فرهنگسازان قرار گیرد: اینکه این تکنولوژی و ابزارآلات ماشینیاش، با روح ما چه کردهاند که حتی از احساسات و درک عشق -که جزو خصیصههای طبیعی انسانیت است- ناتوان شدهایم. هماکنون در چه مرحلهای از خلسهی روحی-احساسی قرار داریم و راهحل چیست؟!
اما در خصوص ریزمسائل، اوضاع فرق میکند. فیلمنامه به فراخور ژانر ترسناک و بهنوعی فانتزیاش، دست به خلق شئای جادویی میزند، که میتواند آرزوها را برآورده کند. در واقع این، چالشی تصنعی است که در عالم خارج وجود ندارد؛ اما به عنوان استعاره، در ذهن مخاطب شبیهسازی شده و همذاتپنداری وی را نتیجه میدهد. اگر بخواهیم مصداقی بحث کنیم: درست است که عشق نیکی به بیر، در دنیای واقعی با شکستن یک تکه چوب، غیرممکن است؛ اما با این حال مخاطب خودش را جای بیر میگذارد که چطور توسط آن دخترک، مورد آزار قرار گرفته و مجبورش میکند که عاشقش باشد.

شخصیت اصلی داستان، جوانکی خجالتی و درونگراست که جرئت ابراز احساسات به دختری که عاشقش هست را ندارد. از طرفی جامعه نیز او را بخاطر اهمیت دادن به احساسات و فاز رومانتیک برداشتنش مسخره میکند. پس چاره چیست؟! ممکن است که دخترک هم، او و احساساتش را به سخره گرفته و طردش کند. در نتیجه ناامیدانه به آن چوب جادویی کوفتی پناه میبرد. آنرا شکسته و آرزو میکند تا «نیکی» او را از همهی عالم بیشتر دوست داشته باشد. بدبختی از همینجا شروع میشود. با این کار، شخصیتی ایجاد میشود که او را افراطگونه بپرستد! همین باعث میشود که دست به کارهایی بزند که بیر، احساس خفقان کرده و خودش را در چنگال عشق نیکی، زندانی ببیند.
بیر از طرفی، قربانیِ مفلوکِ عشقِ مریضگونهی نیکی است و از طرف دیگر، خودش این وضع را بوجود آورده و بخاطر سلب اختیار و حق انتخاب از نیکی، مقصر است. نیکی نیز نمایندهی آن دسته از عزیزانی(!) است که عشقشان یکطرفه است؛ بوسیله کنترلگری، عرصهی اختیار را بر دیگری میبندند، و عشق و بقیهی چیزها را بر شخص مقابل دیکته میکنند.
داستان دو شخصیت فرعی دیگری هم دارد: یکی از آنها «ایان» است که دوست بیر میباشد و دیگری سارا است که به بیر علاقمند است و پنهانی دوستش دارد. در نقدی خواندم که عدم شخصیتپردازی ایان را یکی از نقاط ضعف داستان عنوان کرده بود؛ درحالیکه شخصیت وی در داستان، کامل است. اصولاً ایان بایستی در حد یک نقاب بماند، تا بتواند نقش نمایندگی جامعهی سرد و بیروح را ایفا کند.

ایراد اول متوجه کاراکتر ساراست. فیلمنامه در خصوص او به شدت کم کاری میکند. سارا وارد داستان میشود، شخصیتپردازیای نسبی دریافت میکند، علاقه خودش به بیر را با زبان بدن و حرکاتش فریاد میزند؛ اما از این ظرفیت بالقوه، استفاده خاصی نمیشود. حضورش بیخود و بیجهت است و جز در چند سکانس، در درام فیلم هیچ نقشی ندارد. تنها میآید که ما برای لحظاتی، بخاطر مرگ ناگهانیاش شوکه شویم؛ همین و بس!
ایراد دوم تقسیم شخصیت نیکی به خود حقیقی و خودِ تحت تاثیر چوب سحرآمیز است. اصلا نیازی به این کار نبود. علاوه بر آنکه بدون هیچ توضیحی و گاه ناگاه، تبدیل به خودش میشد، هراسان و متعجب، و باز برمیگشت! افزودن شخصیت، به مخاطب این حس را میدهد که داستان و درامی در ورای آن خوابیده است؛ حال آنکه فیلمنامه تنبلتر از آن است که به این وعدهی توخالی پاسخ دهد. تنها استفادهای که خود حقیقی نیکی برای داستان داشت، این بود که با وجود او، بیر احساس گناه بیشتری میکرد. کارگردان باتجربه، اگر هم میخواهد مخاطب را از وجود یک حقیقتی، زیر این هیولا باخبر کند، کاملا فرمیک و به عنوان مثال، از طریق «قطره اشکی هنگام دیدن عکس» آنرا به انجام میرسانید.
ایراد سوم، انفعال عجیب و غریب بیر است. با توجه به شخصیت منزوی او، تعجب و استیصالش در پرده دوم و سوم منطقی است. اما از یک جایی به بعد، دیگر تحمل آن همه رنج و عذاب طبیعی نیست. عدم خلاقیت فیلمنامهنویس -که خود بارکر بوده است- در از تکرار خارج کردن داستان، کاملا به چشم آمده و توی ذوق میزند.

پس از این همه میگویم: اساس ایرادی که به فیلمنامه وارد است، خام بودن آن میباشد. همانطور که قبلا هم اشاره کردم، بستر مناسب و درخوری برای جامعهی امروزی ما مطرح ساخته و خردهمسائل را هم با نوآوری خوبی بیان کرده است؛ اصلا برای همین با اقبال عمومی روبرو شده. اما مشکل اینجاست که «صرفا کلیشهای نبودن» کافی نیست.
شاید کمی عجیب به نظر برسد، اما حالا که بدینجا رسیدیم، میتوانم ادعا کنم که این فیلم، حتی داستان هم ندارد! یکسری محتوا و مضامین را چپاندن درون فیلمنامه که نمیشود داستان! پس از حدود پنجاه دقیقه، فیلم دیگر هیچ حرفی برای گفتن ندارد. پوچبازاری است که مکراراتش را از نو عرضه میکند!
عزیزان خواننده را به فیلم رابرت آلدریچ به نام «چه بر سر بیبیجین آمد - ۱۹۶۶»، که حدودا روندی شبیه به این فیلم دارد، ارجاع میدهم. کارگردان اگر خواسته که پروسهی جنون بیبیجین را نشان دهد، آنرا به آرامی و در دل درام شکل میدهد. شخصیتپردازی میکند، یک عقبهای از او نشان داده و از آرزوهای به باد رفتهاش میگوید. سپس در یک مسیر عجیب و سادیستیک، شروع به ساخت دوبارهی آن میکند. با آنکه همهمان میدانیم که این رویا، برگشت ناپذیر و محققنشدنی است، اما این اتفاقات و درام فیلم است که ما را تا آخر نگاه میدارند. چیزی که «وسواس» از آن تهی است!
در نهایت فیلمنامه وسواس، در حد یک فیلمنامه تمرینی بسیار خوب است. به عمق میزند، اما متاسفانه عمق داستانی خاصی ندارد. در عین حال، عناصر خوبی در اختیار دارد که میتوانستند یک داستان جذاب تحویل ما دهند. اما افسوس که چنین نشد!
البته که بایستی جوانب انصاف را رعایت کرد: روند کنونی ژانر ترسناک زیاد جالب نیست و فیلمنامهها اغلب حتی طرح داستانی خوبی ندارند؛ یا از بیمحتوایی رنج میبرند و یا اینکه دست روی سوژههای کلیشهای میگذارند. به همین خاطر فیلمنامههای نسبتا خوب و بهظاهر عمیقی که به بازار میآیند، هم مخاطب و هم منتقد آنرا غنیمت شمرده، برایش سر و دست میشکانند!
برای نقد فرمال فیلم، چند محور اصلی مورد توجه حقیر هست که نسبت به بقیه، دارای اهمیت بیشتری بودهاند. قواعد ژانری، لحن و منطق روایی و اکتها مشخصاتی هستند که با آنها «وسواس» را میشناسیم. حالا درباره هرکدام به اختصار به بحث مینشینیم:

چیزی که معلوم است آن است که «وسواس»، یک تریلر روانشناختی با تم دارک رومانتیک میباشد. کارگردان از افراط برای دارک کردن، و از حرکات غیرمعمول نیکی، برای بازی با ذهن استفاده نموده است. به غیر از چند مورد -که در بخش بعد اشاره میکنم- در این قسمت، نسبتا موفق عمل کرده است. یعنی براحتی یک داستان عاشقانه را، به رابطهای سمی و دلهرهآور تبدیل میکند. میزانسن رومانتیک و نورپردازی گرم، به سکانسهایی با تم سرد و همچنین فشار روانی تدریجی تبدیل میشوند. یکیدو صحنه را میتوان نشان کرد که به خوبی، تعلیق را در ذهن مخاطب کاشتهاند. مثلا سکانسی که نیکی در تاریکی شب، به زیرکی درون قاب، پنهان شده است را به یاد بیاورید (تصویر بالا). شاید این، ترسناکترین و دلهرهآورترین قاب کل فیلم باشد. پس میتوان گفت که قواعد ژانری، خوب و سرحال به نظر میرسند؛ منتها در صورتی که ایرادات زیر را جدی نگیریم!

وقتی روی کاغذ از موفقیت ژانری سخن میگوییم، کاملا درست به نظر میرسند؛ اما اگر دست روی سکانسها بگذاریم، خیلی از آنها تحمیلی و خارج از منطق مینمایند: مثلا سکانسی که نیکی بخاطر دستشویی نرفتن، خانه را به گند میکشد، کاملا احمقانه است. آدمی که تحمل دوری از عشقش را ندارد، با او میرود؛ اگر هم اجازه نمیدهد، از دور تعقیبش میکند، نه اینکه ....!
یا مثلا پختن گربه! نیکی فقط بصورت افراطی، عاشق شده؛ عقلش را که از دست نداده است! خب اتفاقا با این کارها، بیر را از خودش میراند.
کاملا مشخص است که کارگردان بخاطر عادی جلوه دادن خشونت فیلم (مخصوصا انتهای آن) و خونریزیهایی که صورت میگیرد، میخواسته مخاطب را آماده کند. باشد، قبول! عشق افراطی و کنترلگرا، به خشم و خونریزی منجر میشود. حداقل برای این رفتارهای عجیب نیکی، منطق و دلیلی ارائه میکردید!!

مهمترین بخشی که مخاطب را اذیت میکند، لحن گلدرشت و افراطی فیلم است. ارتباط گرفتن با آن سخت شده و انزجار مخاطب را نتیجه میدهد. جالب است بدانید که بارکر، سکانسی از تکه تکه کردن گربه را هم فیلمبرداری کرده است؛ اما پس از انتقاد فراوان مخاطبان، به عنوان صحنهای ناراحتکننده، آنرا از داخل فیلم حذف کردهاند.
لحن فیلم ارتباط عمیقی با اکت ایندی ناواراته در نقش نیکی دارد. او در واقع بار لحن روایی فیلم را به تنهایی به دوش میکشد. هر تعلیق و هر تنشی، به دست او اتفاق میافتد. وانگهی قضاوت دربارهی اکت او، کار دشواری است. او در به اجرا درآوردن کاری که بارکر به او سپرده، موفق عمل کرده است. اما مشکل اینجاست که تحمل حدود یک ساعت و نیم، کارهای عجیب و انزجارآورش، اصلا آسان نیست. علاوه بر اینکه -قبلا هم اشاره کردم- اتفاق و درام خاصی در فیلم شکل نمیگیرد و تکیهی کارگردان، فقط و فقط بر اکت و کارهای «از آدمیزاد به دورِ» نیکی است! به غیر از سکانس مهمانی و بازی در خانه ایان، که مقداری، حال و هوای فیلم عوض شده و به مخاطب اجازهی تنفس میدهد.
ثانیا اینکه فیلم بیش از اندازه شوکمحور است، که این هم بخاطر عدم وجود خط داستانی درست و درمان میباشد. وقتی که در یک فیلم حدود ۱۱۰ دقیقه -که گنجایش بیش از هشتاد تا نود دقیقه را نداشته است- تعداد دفعات زیادی از عنصری به نام شوک استفاده میکنید؛ مخاطبتان رو به کرختی رفته و دیگر تا پایان فیلم، شما را همراهی نمیکند. اگر هم اینطور نباشد، دفعات دوم و سوم دیدن، دیگر آن حس ابتدایی را ندارد. اصولاً خاصیت «شوک» همین است!
در نهایت و بدین ترتیب، بیش از چهل تا پنجاه دقیقهی ابتدایی فیلم را نتوانستم تحمل کنم و بقیه را به زورِ چوبکبریتهای لای چشمم نگاه کردم!
حال ممکن است سوال شود که این ادعای انزجار و خستهکنندگی از کجا میآید، مگر این اقبال شدید عمومی جوانان را به فیلم نمیبینم؟! در جواب میتوانم بگویم که با کمال احترام، علت این اقبال، تغییر ذائقهی نسل جدید و فستفودی شدن سینمای کنونی است. مردم این زمانه، حوصلهی دو خط کتاب خواندن ندارند؛ بجایش ریلزهای تمامناشدنی اینستاگرام را ورق میزنند. به همان ترتیب هم، حوصله دیدن داستان و روایت کلاسیک ندارند؛ بلکه پناهشان به فیلمهای با زرق و برق زیاد و با شوک و تعلیق فراوان است؛ به خصوص اینکه اگر سر و شکل فریبندهای از عمق داستانی را هم دارا باشد.
در پایان، بخشی از نقدهای منتقد کهنهکار مجله ReelViews، جیمز براردینلی را میآورم:
ـ «در وسواس مشکل فیلمنامه، بازیگری و لحن است، هر سه. فیلم در میانهٔ راه از هم میپاشد و پایانبندیاش یک شکست کامل است.
ـ بازیها غیرقابلباور و کاملاً مصنوعی هستند؛ مثل اینکه دارند دیالوگ را از رو میخوانند.
ـ کارگردان شخصیتها را مجبور کرده تا کارهایی انجام دهند که فقط برای پیشبرد داستان لازم است، نه اینکه منطقی باشد»

در مجموع فیلم وسواس را یک فیلم متوسط یا نسبتا ضعیف میبینم که ظرفیتهای بالقوه خوبی داشته، اما بواسطهی تجربهی کم کارگردان، هدر رفته است. البته که به عنوان فیلم اول، اثری شایسته و درخور تحسین میباشد. اما همانطور که قبلاً هم گفتم، این دقت نظر و سختگیری حقیر، در پاسخ به سیل عظیم تعریف و تمجیدهایی است که فیلم را شاهکار ۲۰۲۰ میخوانند!
در عین حال اعتقاد دارم که بارکر جوان، فیلمساز جسور و بااستعدادی است، که میتواند بهتر از اینها فیلم بسازد. اما از آنجایی که جو غالب سینمای هالیوود را در این سهچهار سال و با این شامهی ضعیفم شناختم، به آینده و پیشرفت کیفی آثار وی، امیدی ندارم. باشد که اشتباه کرده باشم!
✍️ ابوالفضل ناصری
🎯 نمره نویسنده به فیلم: ۲ از ۵
پست قبلی:

متاسفانه چند روز پیش، یکی از نوابغ تاریخ سینمایمان را از دست دادیم! چند نسل، با دیدن کارهای او خندیدند، شاد شدند و خاطراتی برایشان بجا ماند. بابت همهچیز از تو ممنونیم عمو اکبر و امیدواریم که روح بزرگ و هنرمندت، در آرامش باشد.
آسوده بخواب استاد، که دیگر قرار نیست مدرسهات دیر شود...💔
یازدهم مردادماه ۱۴۰۵