چرا مینویسی؟
دفاعی عرفانی- فلسفی از نوشتن در زمانهای پرتردید برای نویسندگی

از من پرسید: تو اصلاً چرا مینویسی؟ با چه امیدی و با چه انگیزهای؟
گفتم: چرا؟
پاسخ داد: اگر نمیبینی هرچی میخوای بنویسی را یک ماشین به نام هوش مصنوعی -که بابایی اخیراً به آن ابر هوش لقب داده- بهتر، سریعتر و کارآمدتر از تو مینویسد؟
از او پرسیدم: یعنی خیال میکنی تنها ترسها، اضطرابها و تردیدها هنگام نوشتن این است؟
گفت: چیزی از این مهمتر هم هست؟
گفتم: برداشتن قلم آخرین مرحله است و نوشتن بسیار زودتر از آن آغاز میشود و نگرانیهایش هم؛ چه بنویسم، چگونه بنویسم، برای که بنویسم و از همه مهمتر چرا بنویسم، اینها از ابتدا نویسنده را رها نمیکنند. چرا بنویسم وقتی نویسندگانی بیشترِ حرفها را -که اصلاً همهی آنها را- پیشتر از من زدهاند؟ چرا بنویسم وقتی از من بهتر، کاملتر و رساتر نوشتهاند؟ اگر اینگونه است اصلاً با نوشتن من قرار است چه چیزی در این دنیا جابهجا شود؟ نوشتههای من هم صرفاً مشتی یادداشت میشود و تنها خروار متون قبلی دنیا را حجیمتر میکند و احتمالاً هم به زودی فراموش میشود.
گفت: تو که ماجرا را پیچیدهتر و بدتر کردی!
گفتم: من چیزی را پیچیده نکردم بلکه خودش پیچیده است.
پرسید: خب الان حتماً پاسخ همه اینها را داری که مینویسی، پاسخهای چیست؟
گفتم نه الزاماً. برای همه آنها پاسخ ندارم اما در حد کفایت فانوسِ راه را پیدا کردم.
پرسید: از سادهترین آنها شروع کنم چه نوشتهای و چه مینویسی؟
گفتم: نوشتن فعلی است که چیستیاش و هستیاش در هم تنیده است و این دو با چگونگی آن. نوشتن اعم است از محدودیت به چیستیاش، پس داستان، شعر، نقد، یادداشت تحلیلی و پژوهشی و جستار فلسفی هرچند در محدوده چیستی نوشتن هستند اما نوشتن از اینها فراتر میرود. همچنین هنگامی که نوشته پا به عرصه هستی میگذارد ناگزیر از گرفتن چگونگی خاص و منحصر به خود است، یعنی نوشته خلق و هست نمیشود مگر با داشتن چگونگی و فرمی خاص.
پرسید: پس چرا این نوشتهها و متنها در چگونگی و چیستیشان اینقدر تفاوت دارند؟
گفتم: هر نوشته بنابر استعداد ذاتی و وجودیاش فرمی را طلب میکند و خالق هم همان را به او میدهد بدون کمی یا زیادی.
پرسید: خالق کیست؟ منظورت خداست؟ پس نویسنده این وسط چه کاری میکند؟
گفتم خدا خالق است و نویسنده هم خالق، و اینها در طول هم هستند. اینکه مشخصاً نویسنده چه میکند من موافق با آن فیلسوف بزرگ آلمانی-که برخی از نظراتش تنه به تنه حکماً میزند- نیستم که میگفت هنرمند یا نویسنده تنها واسطه یا میانجیای است که باید خود فانی شود و کنار رود تا حقیقت منکشف بشود. بلکه هر نویسنده فردیت دارد و تنها میتواند حقیقت را از شیشههای پنجره وجودی خودش متجلی بکند. نویسنده باید بر فردیت خودش اصرار کند و این جدای از انانیت یا منیت اوست.
پرسید: متوجه نمیشوم آخر اگر خود، مهم است پس نویسنده بر آن اصرار بکند یا نه؟
گفتم: شیشهها را به یاد بیاور که قبل از شفاف شدن ماسهای بیش نیستند. انانیت همان ماسه است که تحت فشار و گرمای فراوان تبدیل به شیشهی فردیت میشود. نویسنده باید در کشف و پرورش فردیت کوشش و اصرار کند و پس از آن است که به راستی میتواند حقیقت را متجلی کند.
پرسید: پاسخ سوال را ندادی، حالا تفاوتهای آنها چه میشود؟
گفتم: نوری به ظاهر بیرنگ به شیشهها میتابد که در حقیقتش تمام طیفهای رنگی را مندمجاً در خود دارد، هر شیشهی رنگی به اقتضای فردیت خودش آن را به رنگ متفاوتی بازتاب میکند. نویسنده باید به کشف و پرورش فردیت خودش متعهد بماند تا اصلاً بتواند این نور را بازتاب بدهد و اینگونه هم حقیقت را متجلی کرده و هم فردیت خودش را به تمامی بالفعل کرده است، رسالت او هر دوی اینهاست و این دو هم در طول هم هستند. در نهایت فراموش مکن که هم داستایفسکی و هم تولستوی هر دو روساند، در یک زمانه واحد زندگی میکنند و هر دو هم رئالیست هستند اما هر کدام رنگی متفاوت دارند.
پرسید: یعنی همه اینقدر تفاوت دارند؟ پس حقیقت تمام و کمال هرگز به دست نمیآید؟
گفتم: پیامبران هم حقیقت را به یک شکل متجلی نمیکردند چه برسد به نویسندگان. اما امان از حقیقت که هر کسی تنها گوشهای، طعمی، رنگی و بویی از آن را دارد. حقیقت ناز دارد و گویی هرگز به تمامی به چنگ نمیآید و در لحظهای که فکر میکنی آن را کاملاً گرفتهای ناگهان فرار میکند. با این حال هستند کسانی که حقیقت را به تمامی دارند چراکه حقیقت فعل آنهاست و آنها فعل حقیقت. و تمام درد و مشکل در همین جاست.
پرسید: چرا؟ اینکه خیلی خوب است.
گفتم: در دنیای همسریابی اصطلاحی وجود دارد به نام اسب تکشاخ. تکشاخ گزینهای برای ازدواج است که از هر نظر ایدهآل باشد. همه برای دلخوشی و راحتتر شدن انتخاب میگویند تک شاخ وجود ندارد اما حقیقت دردناک اینجاست که آنها ولو بسیار بسیار اندک، وجود دارند. اگر هیچ کسی نبود که حقیقت تام را متجلی کند آن وقت همه کمی آسوده خاطر میشدیم و بیش از سقف وجودیمان تلاش نمیکردیم اما درد حقیقی نویسنده از آنجاست که چنین افرادی واقعاً هستند.
پرسید: خب نویسنده باید چه کند؟
گفتم: اینجا دیگر حتی فردیت هم کافی نیست و باید از آن فراتر رفت. در مسیر آنها که کاملاند نویسنده باید حتی از فردیت هم عبور کند. باید عبور کند تا بتواند بیش از یک رنگ را از آن نورِ سفیدِ همه رنگ متجلی کند. باید عبور کند تا دیگر صرفاً نمایشدهنده افق آینده نباشد بلکه همراه آنها به واقع به سمت آینده حرکت کند.
گفت: خب دیگر خیلی در آسمانها رفتی بیا به زمین برگردیم. تو برای چه کسی مینویسی؟
گفتم: نمیخواهم الان این را باز کنم اما همین قدر میگویم که من برای مردم نمینویسم.
پرسید: بیشتر سوالات من را داری میپیچانی ولی اشکال ندارد چون هنوز هم فراموش نکردم که به مهمترین سوال پاسخ ندادی: چرا مینویسی؟
گفتم: این همان سوالی است که اگر همه پاسخهای احتمالی- که فراوان هم هستند- را جمع کنم باز هم پاسخی پیدا نمیکنم که عقلم را راضی کند، چون همانطور که گفتم مسیر نوشتن بسیار سخت است و شاید با پیشرفت هوش مصنوعی اصلاً افق روشنی هم نداشته باشد اما دلم تنها در این مسیر آرام میشود.
اینجا صحرای بزرگی است و شب هم بسیار تاریک و من تنها همین فانوسِ نوشتن را دارم که فقط یک وجب جلوی پایم را روشن میکند. نمیدانم دقیقاً به کجا میروم اما از دور نوری میبینم، هر لحظه آرزو میکنم صبح بدمد اما نمیتوانم معطل شوم، باید با همین نور فانوس جلو بروم و باید بنویسم.
گفت: ممنون، بازهم بهت سر میزنم.
گفتم: حتماً، در خدمتم.