سالهاست که ما در جستوجوی پاسخی برای یک پرسش بزرگ هستیم: «چرا به اینجا رسیدیم؟». در میان قفسههای کتاب، دو اثر بیش از سایرین، ذهنِ کنجکاوِ ایرانی را درگیر کرده است؛ دو کتابی که هر کدام از دریچهای متفاوت، در حالِ تماشایِ چهرهیِ جمعیِ ما هستند: (جامعهشناسی خودمانی) اثر حسن نراقی و ((ما چگونه ما شدیم)) اثر صادق زیباکلام.
اما آیا این دو کتاب، روایتگرِ یک واقعیتاند؟ یا هر کدام تنها بخشی از این حقیقتِ کدر را به نمایش گذاشتهاند؟
۱. حسن نراقی: تبارشناسیِ اخلاقِ عمومی
نراقی در ((جامعهشناسی خودمانی))، لنز دوربینش را روی «فردِ ایرانی» تنظیم کرده است. او معتقد است ریشهیِ درجا زدنهای ما در «خصلتهای اخلاقی» ما نهفته است؛ ویژگیهایی مثل پنهانکاری، قانونگریزی، ضعف در کارِ جمعی و توهمِ «دیگریمقصر».
نراقی بیش از آنکه به تاریخ استناد کند، به «مشاهدهی زیسته» تکیه دارد. او ما را به یک خودانتقادیِ بیرحمانه دعوت میکند. از منظر او، تغییر از درونِ شخصیتِ انسانِ ایرانی آغاز میشود. نقطه قوتِ او، «صراحت» است؛ اینکه بدون لکنت، زخمهای رفتاریِ ما را لیست میکند. اما نقطه ضعفش اینجاست که اخلاق را در خلأ تحلیل میکند. او کمتر به این میپردازد که چرا یک فردِ ایرانی، در بستری متفاوت، رفتاری متفاوت نشان میدهد.
۲. صادق زیباکلام: جغرافیایِ تاریخیِ استبداد
در مقابل، زیباکلام در (ما چگونه ما شدیم), زاویه دید را به کلی تغییر میدهد. او میگوید «اخلاق» فرع است و «ساختار» اصل. برای زیباکلام، مسئلهی اصلی، «تاریخِ استبداد» و غیابِ نهادهایِ مستقل در ایران است. او ریشهیِ عقبماندگی را در دلِ تاریخِ سیاسی و چگونگیِ برخوردِ ما با مدرنیته جستوجو میکند.
زیباکلام ادعا میکند که ما اسیرِ یک «حلقهیِ بستهیِ تاریخی» هستیم که در آن، قدرتِ مطلق، مانع از شکلگیریِ نهادهایِ مدنی شده است. نقطه قوتِ او، نگاهِ کلان به سیرِ تحولاتِ تاریخی است. اما نقدِ وارد بر او این است که تاریخ را بیش از حد خطی و تکبعدی میبیند و نقشِ انتخابهایِ عامدانهیِ انسانی را در دلِ این ساختار، نادیده میگیرد.
تقابلِ «فرد» و «ساختار»
مقایسهی این دو کتاب، تقابلِ همیشگیِ دو دیدگاه در علوم اجتماعی است: «فرهنگگرایی» در برابر «ساختارگرایی».
نراقی میگوید اگر انسانِ ایرانی اصلاح شود، جامعه اصلاح میشود.
زیباکلام میگوید تا ساختارِ تاریخ و قدرت اصلاح نشود، انسانِ ایرانی مجالی برای اصلاح نخواهد یافت.
اما واقعیتِ جامعهیِ ایران، در نقطهیِ تلاقیِ این دو است. نگاهِ نراقی به ما کمک میکند تا مسئولیتِ شخصیِ خودمان را در بازتولیدِ رفتارهایِ مخرب ببینیم، و نگاهِ زیباکلام به ما هشدار میدهد که بدونِ اصلاحِ نهادها و قوانین، نمیتوان از یک فرد انتظارِ رفتاری متفاوت داشت.
جمعبندی: فراتر از دوگانهیِ «اخلاق» و «ساختار»
به گمانم، خطا در این است که تصور کنیم یکی از این دو کتاب، کلیدِ طلاییِ حلِ مسئله است. جامعه، یک پدیدهیِ پویاست که در آن «رفتارِ افراد» و «نهادهایِ حاکم» مدام در حالِ شکل دادن به یکدیگرند. نراقی و زیباکلام هر کدام یک سویهیِ این رابطهیِ دوطرفه را دیدهاند، اما هیچکدام تمامِ معادله را حل نکردهاند.
اگر «جامعهشناسی خودمانی» را بخوانیم، یاد میگیریم که چطور در خلوتِ خود، آینهای برای نقدِ شخصی بگیریم. و اگر «ما چگونه ما شدیم» را ورق بزنیم، یاد میگیریم که چطور در ساحتِ عمومی، پرسشهایِ ساختاری از تاریخمان بپرسیم.
ما برای فهمیدنِ وضعیتی که در آن ایستادهایم، هم به آن آینهیِ کوچکِ نراقی نیاز داریم تا شرمگینِ رفتارهایِ خود باشیم، و هم به آن نقشهیِ بزرگِ زیباکلام تا بفهمیم در چه زمینِ ناهمواری در حالِ دویدن هستیم. (((ما نه صرفاً قربانیانِ تاریخیم و نه کاملاً مسئولِ وضعِ موجود؛ ما محصولِ دیالکتیکِ پیچیدهیِ میانِ «من» و «تاریخ» هستیم.)))
مخلص امین ظاهری