خلاصهای از پادکست مارپیچ
آزاده مدنی

وقتی زمین زیر پای حقیقت ترک برمیدارد، مشکل فقط این نیست که مردم درباره یک موضوع اختلاف نظر دارند؛ مسئله این است که دیگر بر سر اینکه «چه چیزی واقعیت محسوب میشود» توافق ندارند.
رادیو مارپیچ را در کستباکس دنبال کنید:
در پاییز ۲۰۲۱، در بیمارستانی در تگزاس، بیماری با افت شدید سطح اکسیژن بستری است. پزشک وضعیت او را نتیجه ابتلا به یک ویروس میداند. چند متر آنطرفتر، زنی با تلفن همراه خود ویدئویی را برای خانوادهاش میفرستد؛ مردی با روپوش سفید در آن میگوید بیماری آن چیزی نیست که به مردم گفتهاند.
دو نفر به یک بیمار نگاه میکنند، اما دو چیز کاملاً متفاوت میبینند: یکی «ویروس» و دیگری «توطئه».
نکته مهم این نیست که یکی حتماً دروغ میگوید و دیگری نادان است. مسئله این است که هر دو ممکن است احساس کنند برای باور خود شواهد کافی دارند؛ اما شواهد، منابع و نظام اعتمادشان یکسان نیست.
این وضعیت را معمولاً با عباراتی مانند شایعه، اخبار جعلی، نظریه توطئه یا قطبیشدن سیاسی توضیح میدهیم. اما شاید مسئله عمیقتر از این باشد.
شاید با بحرانی در واقعیت مشترک مواجهیم.
این مقاله خلاصهای از پادکست «مارپیچ» است و مسیر این بحران را از روم باستان تا اصلاح دینی، محاکمات جادوگری سیلم، جنگ ویتنام و سرانجام شبکههای اجتماعی دنبال میکند.
هر جامعهای، حتی جامعهای پرآشوب، بر مجموعهای از توافقهای نانوشته درباره واقعیت استوار است.
این توافق لزوماً به معنای توافق بر سر عقاید نیست. افراد میتوانند درباره سیاست، دین، اخلاق یا اقتصاد اختلاف نظر داشته باشند و همچنان در یک جهان مشترک زندگی کنند.
مسئله بنیادیتر این است:
اگر اختلافی پیش بیاید، چه چیزی را میتوانیم به عنوان مدرک بپذیریم؟ چه کسی یا چه نهادی میتواند اعتبار یک ادعا را بررسی کند؟
تا زمانی که پاسخ این پرسشها کموبیش روشن باشد، اختلاف نظر الزاماً جامعه را از هم نمیپاشد.
اما وقتی درباره خودِ معیار تشخیص حقیقت اختلاف ایجاد شود، وضعیت تغییر میکند.
در چنین شرایطی، مسئله دیگر فقط این نیست که «چه کسی درست میگوید؟»
بلکه پرسش این است:
اصلاً چه کسی حق دارد تعیین کند چه چیزی درست است؟
تاریخ نمونههای متعددی از این وضعیت را نشان میدهد.
در سال ۲۳۵ میلادی، امپراتوری روم هنوز یکی از قدرتمندترین ساختارهای سیاسی جهان بود. جادهها، ارتش، قوانین، سکهها و نهادهای امپراتوری تصویری از یک نظم منسجم ارائه میکردند.
اما زیر این ظاهر منظم، بحران عمیقی آغاز شده بود.
پس از کشته شدن امپراتور الکساندر سوروس، قدرت سیاسی وارد دورهای از بیثباتی شد که بعدها به بحران قرن سوم شهرت یافت. فرماندهان مختلف، با اتکا به ارتشهای خود، برای تصاحب عنوان امپراتوری رقابت میکردند.
در چنین شرایطی، مسئله فقط این نبود که چه کسی بر سر قدرت است.
برای یک شهروند عادی پرسشهای عملیتری مطرح میشد:
این سکه معتبر است؟
این فرمان هنوز قانون محسوب میشود؟
مالیات را باید به چه کسی پرداخت کرد؟
فرماندار واقعی کدام است؟
بحران سیاسی زمانی خطرناکتر میشود که فقط حکومت را تضعیف نکند، بلکه معیار تشخیص اقتدار مشروع را نیز مبهم کند.
در روم، مردم همچنان در یک قلمرو زندگی میکردند؛ اما دیگر همیشه مشخص نبود که مرکز واقعی قدرت کجاست.
به بیان دیگر، نخستین ترکها در «زمین مشترک» الزاماً از حقیقت علمی یا فلسفی آغاز نمیشوند. گاهی از جایی سادهتر شروع میشوند:
چه کسی داور نهایی است؟
تقریباً سیزده قرن بعد، اروپا با بحران متفاوتی مواجه شد.
در سال ۱۵۱۷، مارتین لوتر اعتراض خود را به برخی رویههای کلیسای کاتولیک، از جمله فروش آمرزشنامهها، مطرح کرد. سنت تاریخی، این لحظه را با نصب ۹۵ رساله در ویتنبرگ پیوند داده است.
در ابتدا، مسئله میتوانست یک اختلاف الهیاتی باشد.
آیا کلیسا حق دارد برای آمرزش پول دریافت کند؟
آیا ساختار کلیسا در تفسیر آموزههای مسیحی خطا کرده است؟
اما پشت این پرسشها، پرسش بنیادیتری قرار داشت:
اگر نهاد رسمی اشتباه کند، چه کسی میتواند خطای آن را تشخیص دهد؟
برای قرنها، کلیسا یکی از مهمترین مراجع تعیینکننده حقیقت دینی در اروپا بود. ممکن بود افراد با تصمیم آن مخالفت کنند، اما ساختار داوری وجود داشت.
اصلاح دینی این ساختار را به چالش کشید.
لوتر بر بازگشت به کتاب مقدس تأکید داشت. اما با گسترش چاپ و انتشار سریع ایدهها، مسئله پیچیدهتر شد. اگر متن مقدس میتوانست بدون کنترل یک نهاد مرکزی در دسترس شمار زیادی از مردم قرار گیرد، چه کسی تفسیر معتبر را تعیین میکرد؟
کالون تفسیری متفاوت ارائه کرد.
تسوینگلی مسیر دیگری در پیش گرفت.
گروههای دیگری نیز از برداشتهای متفاوت خود دفاع کردند.
متن یکی بود، اما مرجع تفسیر دیگر یکی نبود.
این وضعیت به یکی از مهمترین تحولات تاریخ اروپا انجامید. اختلافات مذهبی با سیاست، قدرت و منافع اجتماعی درهم آمیختند و در نهایت به درگیریهای گسترده، از جمله جنگهای مذهبی و جنگ سیساله، منجر شدند.
مسئله فقط این نبود که مردم درباره خدا چه باوری دارند.
آنها درباره این اختلاف داشتند که چه کسی حق دارد بگوید کدام باور درست است.
در زمستان ۱۶۹۲، در روستای سیلم در ماساچوست، چند دختر نوجوان علائمی غیرعادی از خود نشان دادند.
پزشکان علت مشخصی پیدا نکردند.
در فضای مذهبی آن زمان، یکی از توضیحات پذیرفتنی میتوانست دخالت شیطان یا جادوگری باشد.
اتهامها آغاز شد.
افرادی از حاشیه جامعه نخستین قربانیان بودند؛ اما خیلی زود دامنه اتهامها گسترش یافت و افراد محترم جامعه، کشاورزان، کسبه و حتی اعضای کلیسا نیز متهم شدند.
آنچه پرونده سیلم را برای بحث درباره حقیقت اهمیتمند میکند، فقط تعداد قربانیان نیست.
مسئله مهمتر، معیار شواهد بود.
افراد ادعا میکردند روح متهمان را در خواب دیدهاند، حضور آنها را احساس کردهاند یا پس از برخورد با آنان دچار اتفاقات ناگوار شدهاند.
این نوع ادعاها امکان راستیآزمایی تجربی محدودی داشتند، اما در فضای آن زمان میتوانستند به عنوان بخشی از شواهد پذیرفته شوند.
بیش از دویست نفر متهم شدند و ۲۰ نفر در ارتباط با این بحران اعدام شدند.
سالها بعد، اشتباه بودن بسیاری از این احکام پذیرفته شد.
اما سیلم یک پرسش ماندگار برای تاریخ باقی گذاشت:
چه چیزی را مدرک مینامیم؟
اگر احساس، خواب، ترس یا تجربه شخصی بتواند همان جایگاهی را پیدا کند که سند و شاهد مستقل دارند، مرز میان «باور» و «شواهد» از میان میرود.
در اینجا، بحران واقعیت وارد مرحله جدیدی میشود.
مسئله دیگر این نیست که چه کسی قدرت دارد.
مسئله این است که چه چیزی اصلاً میتواند حقیقت را اثبات کند؟
چهارم اوت ۱۹۶۴، دولت آمریکا اعلام کرد که ناوشکنهای آمریکایی در خلیج تونکین مورد حمله نیروهای ویتنام شمالی قرار گرفتهاند.
این روایت نقش مهمی در شکلگیری حمایت سیاسی از گسترش مداخله نظامی آمریکا در ویتنام داشت.
اما سالها بعد، درباره جزئیات حادثه و بهویژه حمله دوم خلیج تونکین، پرسشهای جدی مطرح شد.
در سال ۱۹۷۱، دانیل الزبرگ، تحلیلگر پیشین وزارت دفاع آمریکا، مجموعهای محرمانه از اسناد را در اختیار روزنامهها قرار داد که بعدها به اسناد پنتاگون مشهور شدند.
انتشار این اسناد تصویری پیچیدهتر از تصمیمگیریهای دولت آمریکا درباره جنگ ویتنام ارائه کرد.
اینجا بحران جدیدی شکل گرفت.
در روم، مردم درباره مرجع قدرت دچار تردید شدند.
در اصلاح دینی، درباره مرجع تفسیر.
در سیلم، درباره معیار مدرک.
اما در عصر ویتنام، مسئله به اعتماد به مرجع رسمی رسید.
ممکن است بدانیم دولت، رسانه یا یک نهاد رسمی مرجع تصمیمگیری است؛ اما آیا مطمئنیم آن مرجع حقیقت را میگوید؟
این تفاوت مهم است.
وقتی اعتماد از بین میرود، حتی اطلاعات درست نیز ممکن است با تردید مواجه شوند.
و این بیاعتمادی میتواند سالها باقی بماند.
در آغاز قرن بیستویکم، اتفاقی رخ داد که نمونههای تاریخی قبلی را از اساس تغییر داد.
هزینه تولید و توزیع روایت تقریباً به صفر نزدیک شد.
پیش از شبکههای اجتماعی، اگر کسی میخواست روایت خود را به مخاطبان گسترده برساند، معمولاً به یکی از نهادهای واسط نیاز داشت:
روزنامه
ناشر
شبکه تلویزیونی
دانشگاه
حزب یا سازمان
دولت
این واسطهها الزاماً حقیقت را تضمین نمیکردند. اما نقش مهمی در فیلتر، انتخاب و اعتبارسنجی اطلاعات داشتند.
شبکههای اجتماعی این ساختار را متحول کردند.
اکنون هر فرد میتواند همزمان تولیدکننده، ناشر، توزیعکننده و مصرفکننده اطلاعات باشد.
یک تلفن همراه میتواند در چند دقیقه روایتی را به هزاران یا میلیونها نفر منتقل کند.
این تحول از یک جهت دموکراتیک است.
اما پیامد دیگری نیز دارد:
اگر همه بتوانند روایت تولید کنند، چه چیزی یک روایت را از روایت دیگر معتبرتر میکند؟
اینجاست که الگوریتمها وارد ماجرا میشوند.
الگوریتمهای شبکههای اجتماعی معمولاً با هدف کشف «حقیقت» طراحی نشدهاند.
آنها بیشتر برای بهینهسازی شاخصهایی مانند توجه، تعامل، ماندگاری کاربر و احتمال واکنش او طراحی شدهاند.
محتوایی که بیشتر دیده میشود، شانس بیشتری برای دیدهشدن دوباره پیدا میکند.
محتوایی که واکنش شدیدتری ایجاد میکند، میتواند تعامل بیشتری تولید کند.
و محتوایی که تعامل بیشتری ایجاد میکند، ممکن است بیشتر توزیع شود.
در این چرخه، یک مشکل مهم شکل میگیرد:
آنچه بیشتر دیده میشود، الزاماً درستتر نیست.
اما مغز انسان ممکن است فراوانی مواجهه با یک ادعا را با اعتبار آن اشتباه بگیرد.
به این ترتیب، شبکه اجتماعی فقط اطلاعات را منتقل نمیکند؛ بلکه میتواند در شکلگیری ادراک ما از واقعیت غالب نیز نقش داشته باشد.
در گذشته، ممکن بود دو نفر درباره یک رویداد اختلاف نظر داشته باشند، اما دستکم درباره مجموعهای از وقایع پایه توافق داشته باشند.
امروز این وضعیت میتواند تغییر کند.
یک نفر صبح اخبار رسمی را میبیند.
بعدازظهر ویدئوهای کاربران مستقل را دنبال میکند.
شب وارد گروهی میشود که تقریباً تمام اعضای آن دیدگاهی مشابه او دارند.
هر کدام از این فضاها میتوانند اطلاعات، تفسیر، شاهد و حتی زبان مخصوص خودشان را داشته باشند.
در نتیجه، دو نفر ممکن است درباره یک رویداد صحبت کنند، اما منابع اطلاعاتی مشترکی نداشته باشند.
این همان نقطهای است که مفهوم واقعیتهای موازی اهمیت پیدا میکند.
واقعیت موازی الزاماً به معنای این نیست که دو جهان فیزیکی متفاوت وجود دارد.
منظور این است که افراد مختلف میتوانند بر اساس منابع متفاوت، معیارهای متفاوت اعتبار و شبکههای متفاوت اعتماد، به تصاویر کاملاً متفاوتی از جهان برسند.
مشکل اصلی دیگر «اختلاف نظر» نیست.
مشکل، فقدان زبان مشترک برای حل اختلاف است.
اگر این نمونهها را کنار هم قرار دهیم، الگویی قابل مشاهده است:
دوره تاریخیبحران اصلیپرسش مرکزیروم باستانبحران اقتدارچه کسی حق فرمانروایی دارد؟اصلاح دینیبحران تفسیرچه کسی حقیقت دینی را تفسیر میکند؟سیلمبحران شواهدچه چیزی مدرک محسوب میشود؟جنگ ویتنامبحران اعتمادآیا مرجع رسمی حقیقت را میگوید؟عصر شبکههای اجتماعیبحران واقعیت مشترکآیا هنوز معیار مشترکی برای تشخیص حقیقت داریم؟
این جدول نشان میدهد که بحرانهای اطلاعاتی امروز کاملاً بیسابقه نیستند.
تاریخ بارها شاهد فروپاشی یا تضعیف یک مرجع مشترک برای داوری بوده است.
اما عصر دیجیتال یک تفاوت مهم دارد.
در دورههای پیشین، پراکندگی حقیقت معمولاً به یک حوزه خاص محدود بود: قدرت سیاسی، دین، دادگاه یا دولت.
امروز چند بحران به صورت همزمان روی هم قرار گرفتهاند:
تولید اطلاعات پراکنده شده است.
توزیع اطلاعات پراکنده شده است.
مرجع اعتبارسنجی پراکنده شده است.
و اعتماد نیز پراکنده شده است.
به همین دلیل، مسئله امروز پیچیدهتر از صرفاً «اخبار جعلی» یا «اطلاعات نادرست» است.
شاید مهمترین نتیجه این بحث این باشد که ما الزاماً با «مرگ حقیقت» مواجه نیستیم.
حقیقت همچنان وجود دارد.
یک ویروس یا وجود دارد یا ندارد.
یک جنگ اتفاق افتاده یا نیفتاده است.
یک سند جعلی است یا اصیل.
یک رویداد تاریخی رخ داده یا رخ نداده است.
مسئله این است که دسترسی انسانها به حقیقت و توافق بر سر معیار تشخیص آن دشوارتر شده است.
در چنین شرایطی، ممکن است افراد نه به دلیل کمبود اطلاعات، بلکه به دلیل وفور اطلاعات بدون مرجع مشترک دچار سردرگمی شوند.
این تفاوت بسیار مهم است.
مشکل قرن بیستویکم شاید این نباشد که اطلاعات کافی نداریم.
مشکل این است که نمیدانیم با انبوه اطلاعات موجود چگونه اعتبار را تشخیص دهیم.
پاسخ سادهای وجود ندارد.
جامعه مدرن نمیتواند دوباره به یک مرجع واحد و مطلق برای تعیین حقیقت بازگردد؛ و احتمالاً چنین بازگشتی نه ممکن است و نه مطلوب.
اما دموکراسی و زندگی اجتماعی بدون حداقلی از واقعیت مشترک نیز دشوار میشوند.
برای گفتوگوی سیاسی، باید درباره بخشی از واقعیتهای پایه توافق داشته باشیم.
برای علم، باید معیار مشترکی برای شواهد وجود داشته باشد.
برای قانون، باید بتوان درباره اعتبار اسناد و شهادتها داوری کرد.
و برای گفتوگوی اجتماعی، باید دستکم زبان مشترکی برای تشخیص ادعا از شاهد، تفسیر از واقعیت و احساس از مدرک داشته باشیم.
بنابراین مسئله امروز شاید ساختن یک «مرجع حقیقت» جدید نباشد.
مسئله مهمتر، ساختن قواعد مشترک برای داوری درباره حقیقت است.
از روم باستان تا اصلاح دینی، از سیلم تا جنگ ویتنام و از تلویزیون تا شبکههای اجتماعی، یک الگوی تاریخی بارها تکرار شده است:
بحرانها زمانی عمیق میشوند که انسانها دیگر درباره مرجع تشخیص واقعیت توافق نداشته باشند.
در روم، مسئله این بود که چه کسی حق فرمانروایی دارد.
در اصلاح دینی، چه کسی حق تفسیر دارد.
در سیلم، چه چیزی مدرک محسوب میشود.
در ویتنام، آیا میتوان به روایت رسمی اعتماد کرد.
و امروز، در عصر شبکههای اجتماعی، پرسش بنیادیتر شده است:
آیا هنوز میتوانیم درباره یک واقعیت مشترک صحبت کنیم؟
شاید مسئله اصلی عصر ما فروپاشی حقیقت نباشد.
شاید آنچه در حال فروپاشی است، امکان توافق بر سر راه رسیدن به حقیقت باشد.
و این، تفاوت کوچکی نیست.
زیرا جامعهای که درباره نتیجه یک مسئله اختلاف دارد، هنوز میتواند گفتوگو کند.
اما جامعهای که درباره اینکه چه چیزی میتواند دلیل محسوب شود توافق ندارد، حتی زبان مشترکی برای حل اختلاف نیز در اختیار ندارد.
شاید به همین دلیل است که امروز دو نفر میتوانند به یک تصویر، یک ویدئو یا یک خبر واحد نگاه کنند و دو جهان کاملاً متفاوت ببینند.
زمین هنوز زیر پای ماست.
اما پرسش این است:
آیا هنوز همه بر یک زمین مشترک ایستادهایم؟