ویرگول
ورودثبت نام
علی افتخاری
علی افتخاری
علی افتخاری
علی افتخاری
خواندن ۲۰ دقیقه·۴ ماه پیش

چرا استخدام فرد مناسب همیشه مشکل تیم را حل نمی‌کند؟

این نوشته مشخصاً برای رهبران تیم‌هاست!
برای کسانی که مسئولیت ساختن یک تیم، کنار هم نگه‌داشتن آدم‌ها، مدیریت تعارض‌ها و در نهایت پاسخ‌گویی درباره عملکرد جمعی آن‌ها را بر عهده دارند. احتمالاً اگر تجربه مدیریت داشته باشید، بارها با این موقعیت روبه‌رو شده‌اید که تک‌تک اعضای تیمتان، دست‌کم روی کاغذ، افراد توانمند و مناسبی هستند؛ یکی متخصص است، دیگری باتجربه، آن یکی خلاق و فرد دیگری بسیار مسئولیت‌پذیر. با این حال، وقتی این افراد کنار هم قرار می‌گیرند، خروجی تیم چیزی نیست که انتظارش را داشته‌اید. جلسات طولانی می‌شوند، تصمیم‌ها به نتیجه نمی‌رسند، تعارض‌ها شخصی می‌شوند یا بعضی افراد به‌تدریج از جریان اصلی تیم کنار می‌کشند.

من همیشه تا حدی به توانایی خودم در تیم‌سازی و حل‌وفصل تعارضات تیمی می‌بالیدم. در طول چند سال گذشته، این فرصت را داشتم که شالوده اصلی یکی دو تیم را در شرکت‌های مختلف شکل بدهم؛ سازمان‌هایی که تا پیش از آن، تیم مارکتینگ، Account Management یا محصول به معنای واقعی کلمه نداشتند، به‌تدریج صاحب ساختار، نقش‌های مشخص و یک الگوی عملیاتی نسبتاً منسجم شدند. کم‌کم این تیم‌ها توانستند جای خود را در چارت سازمانی باز کنند و از مجموعه‌ای از افراد پراکنده، به واحدهایی تبدیل شوند که قرار بود برای سازمان ارزش واقعی ایجاد کنند.

البته این مسیر همیشه با موفقیت کامل ادامه پیدا نکرد. با بزرگ‌ترشدن تیم‌ها، پیچیده‌ترشدن روابط و Scale شدن ماجرا، جنس چالش‌ها تغییر کرد. مهارتی که برای شکل‌دادن یک تیم کوچک و پرانرژی کافی بود، لزوماً برای اداره همان تیم در مقیاس بزرگ‌تر کافی نبود. در بعضی تجربه‌ها، خودم به این نتیجه رسیدم ــ یا شاید دقیق‌تر بگویم، آن سازمان به این نتیجه رسید ــ که احتمالاً من گزینه مناسبی برای ادامه مدیریت آن واحد نیستم! آن زمان بخشی از ماجرا را به شرایط سازمان، ساختار تصمیم‌گیری، اختلاف نظر با مدیران یا حتی تفاوت در انتظارات نسبت می‌دادم؛ اما امروز فکر می‌کنم بخشی از پاسخ را باید در جای دیگری هم جست‌وجو کرد: در ترکیب شخصیتی خود تیم و البته در نقشی که شخصیت من به‌عنوان رهبر، در شکل‌گیری رفتار جمعی آن تیم ایفا می‌کرد.

چند روز پیش، هنگام خواندن مقاله‌ای از MIT Sloan Management Review درباره مفهومی به نام Team DNA، بسیاری از آن تجربه‌ها دوباره جلوی چشمم آمدند؛ هم دلایل موفقیت‌ها و هم ریشه بعضی از شکست‌ها. جالب‌تر اینکه تقریباً تمام الگوهایی که مقاله توضیح می‌داد، همین حالا هم در تیم‌ها و پروژه‌های مختلفی که با آن‌ها کار می‌کنم، قابل مشاهده‌اند. خلاصه اینکه تجربه خواندن مقاله برایم چیزی شبیه همان جمله معروف بود: «جانا سخن از زبان ما می‌گویی!»

شاید مشکل تیم، هیچ‌کدام از اعضای تیم نباشند

وقتی یک تیم عملکرد مناسبی ندارد، معمولاً اولین واکنش ما جست‌وجوی فرد مقصر است. به‌دنبال کسی می‌گردیم که همکاری نمی‌کند، بیش از اندازه حرف می‌زند، همیشه مخالفت می‌کند، تصمیم‌ها را عقب می‌اندازد یا انگیزه کافی ندارد. سپس مسئله به‌تدریج به این پرسش تقلیل پیدا می‌کند که چه کسی باید تغییر کند، چه کسی باید آموزش ببیند و در نهایت، چه کسی احتمالاً باید از تیم کنار گذاشته شود.

اما ایده اصلی مقاله این است که بسیاری از مشکلات تیمی، الزاماً از ضعف یک فرد خاص ناشی نمی‌شوند. گاهی تک‌تک اعضای تیم، افراد توانمندی هستند؛ اما ترکیب ویژگی‌های شخصیتی آن‌ها، یک الگوی رفتاری ناکارآمد ایجاد می‌کند. یعنی مسئله نه در یکی از اجزای تیم، بلکه در رابطه میان اجزا شکل گرفته است. در چنین شرایطی، حتی اگر یک نفر را حذف و فرد دیگری را جایگزین کنیم، ممکن است مسئله اصلی همچنان باقی بماند؛ چون DNA رفتاری تیم تغییر معناداری نکرده است.

این نگاه یک تفاوت اساسی با شیوه معمول ارزیابی تیم‌ها دارد. ما اغلب افراد را جداگانه بررسی می‌کنیم: آیا این فرد خلاق است؟ آیا آن فرد قدرت اجرا دارد؟ آیا مدیر تیم توان رهبری دارد؟ اما عملکرد تیم صرفاً حاصل جمع توانایی‌های فردی نیست. تیم یک سیستم رفتاری است و بسیاری از ویژگی‌های آن، در تعامل میان افراد پدیدار می‌شوند. ممکن است شش نفر هرکدام به‌تنهایی باهوش، خلاق، باتجربه و مسئولیت‌پذیر باشند، اما ترکیب آن‌ها جلسات بی‌نتیجه، تصمیم‌گیری ضعیف یا تعارض دائمی تولید کند.

همان ویژگی‌ای که در یک فرد نقطه قوت محسوب می‌شود، وقتی در تمام اعضای تیم بیش از حد تکرار شود، می‌تواند به ضعف جمعی تبدیل شود. برای مثال، کنجکاوی فکری معمولاً ویژگی مثبتی است. اما تیمی را تصور کنید که تقریباً تمام اعضای آن عاشق بازکردن موضوعات جدید، بررسی سناریوهای بیشتر و به چالش کشیدن تصمیم‌های قبلی‌اند. احتمالاً جلسات این تیم بسیار جذاب، هوشمندانه و حتی روشنفکرانه برگزار می‌شوند؛ فقط یک مشکل کوچک وجود دارد: هیچ تصمیمی در آن‌ها گرفته نمی‌شود!

این دقیقاً همان نقطه‌ای است که باید از تحلیل فردی عبور کنیم و تیم را به‌عنوان یک سیستم رفتاری ببینیم. شاید مشکل این نباشد که افراد تیم بیش از اندازه کنجکاوند، بلکه مشکل این باشد که تیم هیچ مکانیسمی برای بستن بحث، اولویت‌بندی موضوعات و تبدیل ایده‌ها به تصمیم ندارد.

Big Five چیست و چه کمکی به شناخت تیم می‌کند؟

مبنای اصلی روش معرفی‌شده در مقاله، مدل Big Five یا «پنج عامل بزرگ شخصیت» است؛ مدلی که برخلاف بسیاری از آزمون‌های رایج، افراد را در چند تیپ ثابت و از پیش تعیین‌شده قرار نمی‌دهد. در این مدل، شخصیت انسان روی پنج طیف اصلی بررسی می‌شود و هر فرد می‌تواند در هرکدام از این طیف‌ها، جایگاه متفاوتی داشته باشد. نام انگلیسی این پنج عامل، سرواژه معروف OCEAN را می‌سازد: Openness، Conscientiousness، Extraversion، Agreeableness و Neuroticism.

جذابیت Big Five برای من بیشتر از این جهت بود که به‌جای اینکه بگوید شما «چه تیپی» هستید، تلاش می‌کند نشان دهد در هرکدام از ابعاد اصلی شخصیت، چه گرایشی دارید. یعنی قرار نیست افراد را در جعبه‌های مشخص قرار دهیم و بعد همه رفتارهایشان را با همان برچسب توضیح دهیم. در واقع، هرکدام از ما ترکیبی از این پنج بُعد هستیم و همین ترکیب است که بخشی از ترجیحات رفتاری‌مان را شکل می‌دهد.

۱. گشودگی به تجربه ــ Openness

گشودگی به تجربه نشان می‌دهد فرد تا چه اندازه به ایده‌های تازه، تجربه‌های متفاوت، یادگیری، تخیل و تغییر علاقه دارد. افرادی که در این بُعد امتیاز بالاتری دارند، معمولاً کنجکاوتر، ایده‌پردازتر و آماده‌تر برای امتحان‌کردن مسیرهای جدیدند. در مقابل، افرادی که امتیاز پایین‌تری دارند، معمولاً به راه‌حل‌های آزموده‌شده، واقع‌گرایی، ثبات و قابلیت پیش‌بینی بیشتر اهمیت می‌دهند.

نکته مهم این است که هیچ‌کدام از این دو سوی طیف، ذاتاً بهتر از دیگری نیست. فرد بسیار گشوده می‌تواند به تیم کمک کند فرصت‌های تازه را ببیند، اما ممکن است به‌سادگی از یک ایده به ایده‌ای دیگر حرکت کند و تمرکز کافی برای اجرا نداشته باشد. فردی با گشودگی پایین‌تر نیز شاید کمتر تحت تأثیر هیجان ایده‌های جدید قرار بگیرد و روی امکان‌پذیری و کاربرد واقعی آن‌ها تمرکز کند. مسئله زمانی آغاز می‌شود که تمام تیم فقط یک سوی این طیف را نمایندگی کند.

۲. وظیفه‌شناسی ــ Conscientiousness

وظیفه‌شناسی با نظم، پیگیری، هدف‌گرایی، مسئولیت‌پذیری و توجه به جزئیات ارتباط دارد. فرد بسیار وظیفه‌شناس معمولاً کارها را برنامه‌ریزی می‌کند، موعدها را جدی می‌گیرد و دوست ندارد چیزی نیمه‌تمام باقی بماند. در سوی دیگر طیف، فرد ممکن است انعطاف‌پذیرتر، خودانگیخته‌تر و کمتر وابسته به برنامه‌های دقیق باشد.

در محیط کار، معمولاً وظیفه‌شناسی بالا به‌عنوان یک مزیت روشن دیده می‌شود؛ اما حتی همین ویژگی هم در صورت افراط می‌تواند دردسرساز شود. تیمی که همه اعضای آن بیش از اندازه وظیفه‌شناس‌اند، ممکن است به‌تدریج گرفتار کنترل، فرایندهای سنگین، کمال‌گرایی و مقاومت در برابر تغییر شود. در چنین تیمی، افراد احتمالاً همه‌چیز را مستند می‌کنند، جلسه‌های منظم دارند و پیگیری‌های دقیقی انجام می‌دهند؛ اما ممکن است آن‌قدر درگیر درست انجام‌دادن کار شوند که سرعت و انعطاف خود را از دست بدهند.

۳. برون‌گرایی ــ Extraversion

برون‌گرایی نشان می‌دهد فرد تا چه اندازه از تعامل اجتماعی، صحبت‌کردن، حضور در جمع و ابراز بیرونی انرژی می‌گیرد. بعضی افراد با حرف‌زدن فکر می‌کنند؛ یعنی تا زمانی که ایده خود را بیان نکنند و درباره آن گفت‌وگو نکنند، حتی خودشان هم دقیقاً نمی‌دانند چه نظری دارند. در مقابل، بعضی افراد ترجیح می‌دهند ابتدا در سکوت فکر کنند، اطلاعات را پردازش کنند و بعد نظرشان را بیان کنند.

مشکل از جایی آغاز می‌شود که هرکدام از این دو گروه، رفتار دیگری را با معیارهای خودش تفسیر کند. فرد برون‌گرا ممکن است سکوت همکارش را نشانه بی‌علاقگی، ضعف مشارکت یا حتی نداشتن ایده بداند. فرد درون‌گراتر نیز ممکن است صحبت‌کردن مداوم همکارش را نشانه خودنمایی، سطحی‌نگری یا ناتوانی در گوش‌دادن تلقی کند. در حالی که در بسیاری از موارد، هیچ‌کدام از این برداشت‌ها درست نیست و تنها با دو سبک متفاوت پردازش و بیان فکر مواجهیم.

۴. توافق‌پذیری ــ Agreeableness

توافق‌پذیری به میزان همکاری، همدلی، اعتماد، ملاحظه دیگران و تمایل فرد به حفظ روابط مربوط است. افراد توافق‌پذیر معمولاً فضای آرام‌تری ایجاد می‌کنند و همکاری با آن‌ها ساده‌تر است. آن‌ها کمتر به دنبال درگیری‌اند، به احساسات دیگران توجه بیشتری دارند و معمولاً تلاش می‌کنند اختلاف‌ها را با کمترین تنش حل کنند.

با این حال، تیمی که همه اعضای آن بیش از اندازه توافق‌پذیر باشند، ممکن است هیچ‌گاه تعارض واقعی را تجربه نکند؛ نه به این دلیل که اختلافی وجود ندارد، بلکه چون هیچ‌کس حاضر نیست آن را آشکار کند. در چنین تیمی، همه با لبخند جلسه را ترک می‌کنند، اما بعد از جلسه هرکدام مسیر خودشان را می‌روند. تصمیم‌ها ظاهراً با اجماع گرفته شده‌اند، ولی در عمل کسی تعهد واقعی به آن‌ها ندارد. گاهی نبود تعارض، نشانه سلامت تیم نیست؛ نشانه این است که افراد به اندازه کافی احساس امنیت نمی‌کنند یا بیش از اندازه نگران حفظ روابط‌اند.

۵. حساسیت هیجانی یا ثبات عاطفی ــ Neuroticism / Emotional Stability

این بُعد به نحوه واکنش افراد به فشار، ابهام، نگرانی و شرایط پرتنش مربوط است. بعضی افراد سریع‌تر متوجه خطرها، ابهام‌ها و پیامدهای منفی می‌شوند. آن‌ها ممکن است بیشتر نگران شوند، سناریوهای شکست را زودتر ببینند و نسبت به تغییرات محیطی حساس‌تر باشند. در مقابل، بعضی افراد آرام‌تر، خوش‌بین‌تر و کم‌اضطراب‌ترند و در شرایط مبهم، ثبات بیشتری از خود نشان می‌دهند.

باز هم هیچ‌کدام از این دو سوی طیف را نمی‌توان مطلقاً خوب یا بد دانست. فرد حساس‌تر شاید در نگاه دیگران بدبین یا بیش از حد نگران به نظر برسد، اما گاهی همان کسی است که ریسکی را می‌بیند که دیگران نادیده گرفته‌اند. فرد بسیار آرام و خوش‌بین نیز می‌تواند به تیم اعتمادبه‌نفس بدهد و در بحران‌ها از آشفتگی جلوگیری کند؛ اما اگر این گرایش در تمام تیم غالب شود، ممکن است خطرهای واقعی دست‌کم گرفته شوند.

یک توضیح ضروری هم لازم است: NEO در واقع یکی از ابزارهای سنجش مدل Big Five است، نه مدلی در برابر آن. بنابراین مقایسه اصلی را بهتر است میان رویکرد طیفی Big Five و ابزارهای تیپ‌شناسی مانند MBTI انجام دهیم. بسیاری از تیم‌های منابع انسانی و جذب‌واستخدام از آزمون‌های شخصیتی استفاده می‌کنند و اتفاقاً این ابزارها تا حد مناسبی هم راهگشا هستند؛ اما در اغلب موارد، سطح تحلیل همچنان «فرد» باقی می‌ماند. یعنی می‌پرسیم آیا این فرد برای این موقعیت مناسب است، آیا با فرهنگ سازمان سازگار است یا ویژگی‌های لازم برای مدیریت، فروش و کار تیمی را دارد.

اما در مدل Team DNA پرسش تغییر می‌کند. مسئله دیگر فقط این نیست که این فرد چه شخصیتی دارد، بلکه باید بپرسیم اضافه‌شدن او، ترکیب شخصیتی تیم را چگونه تغییر می‌دهد. آیا حضورش نقطه کوری را جبران می‌کند یا فقط همان الگوی فعلی را تقویت خواهد کرد؟ آیا صدای متفاوتی به تیم اضافه می‌کند یا نسخه دیگری از افرادی است که همین حالا هم در تیم حضور دارند؟

ما همیشه به یک Position جدید نیاز نداریم

یکی از مهم‌ترین برداشت‌های شخصی من از این مقاله همین بود. ما معمولاً هنگام توسعه تیم، مسئله را از زاویه چارت سازمانی می‌بینیم. می‌گوییم یک Product Manager کم داریم، به یک Account Manager دیگر نیاز داریم، باید یک Performance Marketer استخدام کنیم یا تیم بدون Business Analyst کامل نمی‌شود. طبیعتاً تخصص، تجربه و شرح شغل اهمیت دارند و نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت؛ اما گاهی چیزی که واقعاً در تیم کم داریم، یک عنوان شغلی تازه نیست، بلکه یک شخصیت متفاوت است.

ممکن است تیم محصول ما از نظر تخصصی کامل باشد، اما همه اعضای آن بیش از حد ایده‌پرداز باشند و کسی توان بستن تصمیم‌ها را نداشته باشد. ممکن است تیم مدیریت از افراد بسیار باتجربه تشکیل شده باشد، اما همه به دلیل توافق‌پذیری بالا از تعارض ضروری اجتناب کنند. ممکن است تیم فروش پرانرژی و خوش‌بین باشد، اما هیچ‌کس حاضر نباشد پیش از تعهددادن به مشتری، محدودیت‌های اجرایی را جدی بگیرد. در چنین شرایطی، استخدام فردی شبیه اعضای موجود ــ حتی اگر رزومه بسیار خوبی داشته باشد ــ فقط همان DNA قبلی را تقویت می‌کند.

شاید لازم باشد علاوه بر Job Fit و Culture Fit، مفهومی به نام Team Fit را نیز جدی بگیریم
شاید لازم باشد علاوه بر Job Fit و Culture Fit، مفهومی به نام Team Fit را نیز جدی بگیریم

اینجاست که شاید لازم باشد علاوه بر Job Fit و Culture Fit، مفهومی به نام Team Fit را نیز جدی بگیریم. البته منظور از Team Fit این نیست که فرد جدید باید از هر نظر شبیه اعضای فعلی باشد و به‌راحتی در جمع حل شود. اتفاقاً ممکن است بهترین عضو جدید، کسی باشد که از نظر ارزش‌ها و اصول اخلاقی با سازمان سازگار است، اما از نظر سبک فکرکردن و رفتار، چیزی را وارد تیم می‌کند که اکنون وجود ندارد. شاید حضور او در ابتدا کمی اصطکاک ایجاد کند، اما همان اصطکاک می‌تواند کیفیت تصمیم‌های تیم را بالا ببرد.

سه تله اصلی در DNA تیم

نویسندگان مقاله با کنار هم قرار دادن پروفایل شخصیتی اعضا، سه الگوی پرتکرار را شناسایی کرده‌اند. این سه الگو به نظرم صرفاً مفاهیم دانشگاهی یا ابزارهای مخصوص تیم‌های منابع انسانی نیستند. اگر تجربه مدیریت داشته باشید، احتمالاً نمونه‌هایی از هر سه را در جلسات، تصمیم‌ها و تعارض‌های روزمره خود دیده‌اید؛ فقط شاید تا امروز نام مشخصی برایشان نداشته‌اید.

تله اول: وقتی همه بیش از حد شبیه یکدیگرند

نویسندگان این وضعیت را Like-Mindedness Trap می‌نامند؛ تله هم‌فکری یا شباهت بیش از حد. شباهت اعضای تیم در نگاه اول مزیت بزرگی به نظر می‌رسد. افراد سریع‌تر یکدیگر را می‌فهمند، اختلاف کمتری دارند و تصمیم‌گیری ظاهراً آسان‌تر است. احتمالاً از حضور کنار هم لذت بیشتری می‌برند و جلسات نیز با اصطکاک کمتری پیش می‌رود. اما همین هماهنگی می‌تواند به‌تدریج یک نقطه کور مشترک ایجاد کند.

تیمی که تمام اعضای آن بسیار تحلیل‌گرند، ممکن است تصمیم‌ها را دائماً عقب بیندازد. تیمی که همه اعضایش بیش از حد خوش‌بین‌اند، احتمالاً ریسک‌ها را نادیده می‌گیرد. تیمی که همه توافق‌پذیرند، تعارض‌های ضروری را سرکوب می‌کند و تیمی که همه بسیار خلاق‌اند، پروژه‌های زیادی آغاز می‌کند ولی تعداد کمی را به پایان می‌رساند. به عبارت دیگر، افراط جمعی در یک نقطه قوت می‌تواند همان نقطه قوت را به ضعف تبدیل کند.

در یکی از نمونه‌های مقاله، تقریباً تمام اعضای یک تیم مدیریتی از کنجکاوی فکری بالایی برخوردار بودند. هر ایده جدید، موضوع تازه‌ای را باز می‌کرد؛ تصمیم‌های قبلی دوباره بررسی می‌شدند و جلسات به جمع‌بندی نمی‌رسیدند. نکته جالب این بود که هیچ‌کدام از اعضا به‌تنهایی مشکل‌ساز نبودند. آن‌ها دقیقاً همان ویژگی‌ای را داشتند که سازمان معمولاً از مدیران ارشد انتظار دارد: ذهن باز، کنجکاوی و تمایل به بررسی گزینه‌های مختلف. مشکل زمانی شکل گرفته بود که همین ویژگی در کل تیم بیش از اندازه متراکم شده بود.

راه‌حل آن‌ها تلاش برای تغییر شخصیت اعضا نبود. تیم یک نقش چرخشی به نام Focus Keeper ایجاد کرد؛ کسی که وظیفه داشت هنگام منحرف‌شدن بحث، همه را به موضوع اصلی جلسه بازگرداند. این راه‌حل به نظرم یکی از مهم‌ترین بخش‌های مقاله است، چون نشان می‌دهد برای مهار یک گرایش شخصیتی، همیشه لازم نیست فردی را حذف یا استخدام کنیم. گاهی می‌توان یک مکانیسم رفتاری جبرانی طراحی کرد.

تیمی که بیش از حد خوش‌بین است، می‌تواند پیش از تصمیم‌های مهم جلسه Pre-mortem برگزار کند و از اعضا بخواهد فرض کنند تصمیم شکست خورده و دلایل آن را پیدا کنند. تیمی که بیش از اندازه توافق‌پذیر است، می‌تواند نقش Devil’s Advocate را به‌صورت چرخشی تعریف کند. رهبری که بیش از حد قاطع است، می‌تواند در جلسات آخرین نفر صحبت کند تا نظرش مسیر گفت‌وگو را از ابتدا تعیین نکند. قرار نیست شخصیت افراد را تغییر دهیم؛ باید قواعدی بسازیم که افراط جمعی تیم را کنترل کنند.

تله دوم: وقتی تفاوت داریم، اما هم‌افزایی نداریم

تله دوم، Synergy Trap است. ما معمولاً تصور می‌کنیم تنوع به‌صورت خودکار به هم‌افزایی منجر می‌شود. فکر می‌کنیم اگر یک نفر خلاق و دیگری اجرایی باشد، حتماً مکمل یکدیگر خواهند بود؛ اگر یک نفر سریع تصمیم بگیرد و دیگری محتاط باشد، تصمیم نهایی متعادل‌تر خواهد شد؛ یا اگر یک نفر اجتماعی و دیگری متفکر باشد، تیم از مزیت هر دو برخوردار می‌شود.

اما در دنیای واقعی، تفاوت به‌تنهایی Synergy نمی‌سازد. بدون زبان مشترک، امنیت روانی و قواعد تعامل، تفاوت شخصیتی بیشتر از آنکه مکمل باشد، به منبع سوءبرداشت تبدیل می‌شود. افراد معمولاً رفتار دیگران را نه بر اساس ترجیح شخصیتی آن‌ها، بلکه از منظر اخلاقی تفسیر می‌کنند. سکوت به بی‌تفاوتی، صراحت به بی‌احترامی، احتیاط به ترس و سرعت به سطحی‌نگری تعبیر می‌شود.

در یکی از نمونه‌های مقاله، یک مدیر استراتژی بسیار اجتماعی بود و با صدای بلند فکر می‌کرد. مدیر مالی ترجیح می‌داد مستقل، کم‌حرف و با تمرکز کار کند. مدیر مالی، همکار خود را پرحرف و مزاحم می‌دید و مدیر استراتژی نیز او را پنهان‌کار و غیرهمکار تلقی می‌کرد. به‌تدریج، یک تفاوت طبیعی شخصیتی به قضاوت اخلاقی تبدیل شده بود. دیگر بحث بر سر تفاوت سبک کاری نبود؛ هرکدام درباره شخصیت و نیت دیگری قضاوت می‌کرد.

شناخت ریشه این تفاوت، همه مشکلات آن‌ها را به‌صورت جادویی حل نکرد؛ اما کمک کرد اختلاف را شخصی‌زدایی کنند. به‌جای اینکه از خودشان بپرسند «چرا او این‌قدر آزاردهنده است؟»، پرسیدند چگونه باید شیوه همکاری را طوری طراحی کنند که هر دو بتوانند مؤثر باشند. همین تغییر در صورت‌بندی مسئله، مسیر گفت‌وگو را عوض می‌کند. وقتی رفتار طرف مقابل را الزاماً نشانه بدخواهی یا ضعف اخلاقی ندانیم، امکان مذاکره درباره شکل تعامل بسیار بیشتر می‌شود.

این نکته درباره Diversity نیز صادق است. تنوع فقط یک ظرفیت است؛ برای تبدیل این ظرفیت به عملکرد بهتر، تیم به سازوکار ادغام نیاز دارد. امنیت روانی، قواعد روشن برای مخالفت، فرصت برابر برای بیان دیدگاه، ترجمه تفاوت‌های رفتاری و رهبری‌ای که افراد شبیه خودش را به‌طور ناخودآگاه بر دیگران ترجیح ندهد، همگی بخشی از این سازوکارند. در غیر این صورت، Diversity نه‌تنها مزیت ایجاد نمی‌کند، بلکه تیم را به چند جناح تقسیم می‌کند.

تله سوم: وقتی فقط یک نفر متفاوت است

الگوی سوم، Outlier Trap یا تله فرد متفاوت است. در این وضعیت، تقریباً تمام اعضای تیم در یک محدوده قرار دارند و فقط یک نفر ویژگی متفاوتی دارد. این فرد معمولاً به یکی از دو سرنوشت دچار می‌شود: یا به‌تدریج نادیده گرفته می‌شود، یا اگر قدرت رسمی بالایی داشته باشد، بر کل تیم مسلط می‌شود.

در حالت اول، فرد متفاوت ممکن است همان کسی باشد که نقص تصمیم تیم را می‌بیند؛ اما چون پیامش با ترجیح جمعی هماهنگ نیست، به‌عنوان فردی منفی، سخت‌گیر، کند یا ناسازگار شناخته می‌شود. برای مثال، در تیمی که اغلب اعضا انعطاف‌پذیر و کم‌ساختارند، تنها فرد بسیار وظیفه‌شناس احتمالاً دائماً درباره برنامه، موعد و پیگیری سؤال می‌کند. دیگران ممکن است او را آزاردهنده یا کنترل‌گر بدانند، در حالی که احتمالاً تنها کسی است که یک نیاز واقعی تیم را نمایندگی می‌کند.

Outlierها گاهی سیستم هشدار تیم‌اند. آن‌ها همان صداهایی هستند که چیزی را می‌بینند که اکثریت نمی‌بینند یا نمی‌خواهند ببینند. البته این به آن معنا نیست که فرد متفاوت همیشه درست می‌گوید؛ اما تیم باید بتواند میان «فرد ناسازگار» و «صدای مکمل» تفاوت قائل شود. حذف سریع این افراد ممکن است تیم را آرام‌تر کند، اما هم‌زمان یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های اصلاح تصمیم را نیز از بین ببرد.

Outlier Trap یا تله فرد متفاوت
Outlier Trap یا تله فرد متفاوت

حالت دوم زمانی رخ می‌دهد که فرد متفاوت، قدرت رسمی بالایی داشته باشد. اگر مدیرعامل، بنیان‌گذار یا مدیر ارشد یک Outlier قدرتمند باشد، شخصیت او ممکن است بر کل تیم سایه بیندازد. در این حالت، DNA واقعی تیم دیگر میانگین ویژگی‌های اعضا نیست؛ بلکه بیشتر بازتاب شخصیت قدرتمندترین فرد است. مدیرعامل بسیار خوش‌بین می‌تواند تمام صداهای محتاط را به حاشیه براند، رهبر بسیار کم‌تعارض می‌تواند اختلاف‌های واقعی را سرکوب کند و مدیر بسیار کنترل‌گر می‌تواند تیمی از افراد مستقل را به مجریانی منفعل تبدیل کند.

به همین دلیل، رهبر نمی‌تواند هنگام تحلیل Team DNA، بیرون از مسئله بایستد. رهبر بخشی از DNA تیم است؛ آن هم بخشی که به دلیل قدرت رسمی، اثر نامتناسبی بر رفتار جمعی دارد. شاید یکی از دشوارترین بخش‌های این روش برای رهبران همین باشد که بپذیرند بعضی از الگوهای ناکارآمد تیم، صرفاً نتیجه ضعف یا ناهماهنگی دیگران نیست، بلکه واکنشی به سبک رهبری خود آن‌هاست.

شخصیت، توضیح است؛ نه توجیه

هر ابزار شخصیت‌شناسی یک خطر جدی دارد: تبدیل‌شدن به مجوز رفتار نامناسب. ممکن است فردی بگوید «من برون‌گرا هستم، پس طبیعی است زیاد حرف بزنم»، «من وظیفه‌شناسم، پس باید روی همه‌چیز کنترل داشته باشم» یا «من رک هستم و دیگران باید تحمل کنند». در چنین وضعیتی، شناخت شخصیت به‌جای اینکه خودآگاهی ایجاد کند، به ابزاری برای فرار از مسئولیت تبدیل می‌شود.

اما منطق مقاله دقیقاً برعکس است. شناخت شخصیت قرار نیست مسئولیت ما را کمتر کند؛ باید آن را بیشتر کند. وقتی می‌دانم تمایل طبیعی من چیست، مسئولم برای پیامدهای منفی آن یک سازوکار جبرانی ایجاد کنم. اگر می‌دانم معمولاً زودتر از دیگران حرف می‌زنم و جهت بحث را تعیین می‌کنم، می‌توانم آگاهانه آخرین نفر صحبت کنم. اگر می‌دانم در مواجهه با ریسک بیش از حد خوش‌بینم، می‌توانم از یک همکار محتاط بخواهم سناریوهای شکست را جدی‌تر بررسی کند.

شخصیت، ترجیح پیش‌فرض ماست؛ رفتار، پاسخ انتخابی ما. ممکن است تغییر شخصیت دشوار باشد، اما گسترش دامنه رفتارها کاملاً ممکن است. یک مدیر کم‌اجتماعی می‌تواند Check-inهای منظم طراحی کند، یک مدیر بسیار خوش‌بین می‌تواند قبل از تصمیم‌های مهم از تیم بخواهد سناریوی شکست را بررسی کند و یک رهبر قاطع می‌تواند پیش از اعلام نظر خود، از همه اعضا نظرخواهی کند.

هدف شناخت شخصیت این نیست که بگوییم «من همین هستم». هدف این است که بفهمیم معمولاً چگونه رفتار می‌کنیم و برای کاهش اثرات منفی این رفتار، چه چیزی باید طراحی کنیم. در واقع، بلوغ مدیریتی شاید دقیقاً از همین نقطه آغاز شود: جایی که فرد میان «گرایش طبیعی» و «رفتار حرفه‌ای» تفاوت قائل می‌شود.

چند ملاحظه انتقادی

با وجود جذابیت بالای این روش، نباید تمام مشکلات تیم را به شخصیت اعضا تقلیل دهیم. تعارض ممکن است از ابهام نقش، تضاد منافع، KPIهای ناسازگار، کمبود منابع، رقابت بر سر قدرت، ضعف فرایند تصمیم‌گیری یا حتی بی‌عدالتی واقعی ناشی شود. گاهی مدیر مالی و مدیر فروش صرفاً به این دلیل اختلاف ندارند که یکی محتاط و دیگری خوش‌بین است؛ ممکن است شاخص‌های عملکرد آن‌ها واقعاً در تعارض باشد. یکی برای رشد درآمد پاداش می‌گیرد و دیگری برای کنترل هزینه، بنابراین اختلاف آن‌ها فقط روان‌شناختی نیست و ریشه ساختاری دارد.

روان‌شناختی‌کردن یک مسئله ساختاری، نه‌تنها آن را حل نمی‌کند، بلکه ممکن است واقعیت اصلی را پنهان کند. ممکن است سازمان به‌جای اصلاح ساختار تصمیم‌گیری یا شفاف‌کردن مسئولیت‌ها، افراد را به یک کارگاه شخصیت‌شناسی بفرستد و انتظار داشته باشد مشکل حل شود. در چنین شرایطی، ابزار Team DNA به‌جای اینکه به فهم بهتر مسئله کمک کند، تبدیل به راهی برای دورزدن مسئله واقعی می‌شود.

از سوی دیگر، ارزیابی‌های شخصیتی معمولاً تا حدی به Self-report وابسته‌اند. افراد ممکن است خودشان را دقیق نشناسند، تصویری مطلوب‌تر از خود ارائه کنند یا در پاسخ‌دادن تحت تأثیر موقعیت شغلی و فرهنگ سازمان قرار بگیرند. رفتار نیز فقط محصول شخصیت نیست. قدرت، فرهنگ، امنیت روانی، سابقه رابطه و حتی وضعیت فعلی فرد می‌توانند رفتار او را در محیط‌های مختلف تغییر دهند. ممکن است کسی در یک تیم ساکت و منفعل باشد، اما در محیطی امن‌تر به یکی از فعال‌ترین اعضا تبدیل شود.

خود مقاله نیز بیشتر بر تجربه‌های موردی استوار است. نویسندگان می‌گویند این روش را طی هشت سال، ابتدا روی بیش از ۶۰۰ تیم موقت و سپس روی حدود ۱۰۰ تیم مدیران ارشد بررسی کرده‌اند؛ اما در نسخه عمومی مقاله، جزئیات کاملی از گروه کنترل، شاخص‌های قبل و بعد یا ماندگاری اثر مداخله ارائه نشده است. بنابراین هنوز مشخص نیست چه میزان از بهبود مشاهده‌شده، مستقیماً حاصل ابزار Big Five بوده و چه میزان از آن به حضور یک Facilitator، گفت‌وگوی صریح و توقف کوتاه تیم برای بازاندیشی در روابطش مربوط می‌شود.

شاید ابزار شخصیت، بیش از آنکه درمان باشد، یک Conversation Catalyst باشد؛ بهانه‌ای معتبر برای آغاز گفت‌وگویی که تیم مدت‌ها از آن فرار کرده است. اما حتی اگر نقش آن فقط همین باشد، باز هم کم‌ارزش نیست. بسیاری از تیم‌ها بیش از آنکه فاقد راه‌حل باشند، فاقد زبان مشترکی هستند که بتوانند با استفاده از آن درباره مشکلاتشان صحبت کنند.

جمع‌بندی

مهم‌ترین چیزی که از این مقاله گرفتم، تغییر واحد تحلیل بود. ما در بسیاری از مواقع هنوز مشکلات تیم را در سطح افراد بررسی می‌کنیم: چه کسی مناسب نیست، چه کسی باید تغییر کند و چه کسی باید جایگزین شود. اما شاید پرسش بهتر این باشد که ترکیب ویژگی‌های ما، چه رفتاری را در تیم تولید می‌کند؟

یک تیم می‌تواند از افراد بسیار باهوش، مسئولیت‌پذیر و باتجربه تشکیل شده باشد و همچنان تصمیم‌های ضعیفی بگیرد. شباهت بیش از حد می‌تواند نقطه کور ایجاد کند، تفاوت بدون سازوکار ادغام می‌تواند به تعارض تبدیل شود، فرد متفاوت ممکن است تنها صدای ضروری تیم باشد و شخصیت رهبر نیز می‌تواند بیش از هر ساختار رسمی دیگری، رفتار تیم را شکل دهد.

بنابراین دفعه بعد که احساس کردیم تیم به یک Position جدید نیاز دارد، شاید بد نباشد قبل از بازکردن آگهی استخدام، یک سؤال دیگر هم بپرسیم: این تیم واقعاً به چه نوع شخصیت، ترجیح رفتاری و صدای متفاوتی نیاز دارد؟

شاید چیزی که در چارت سازمانی خالی است، یک عنوان شغلی نباشد.

شاید یک تکه از DNA تیم گم شده باشد.

تیممنابع انسانیمدیریت استراتژیکتیم سازیکسب و کار
۰
۰
علی افتخاری
علی افتخاری
امتداد
امتداد
یه مجله برای دنیای عجیب و غریب کسب و کار!
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید