نگاهی دوباره به «اقتصاد نقرهای»؛ اقتصادی که شاید خیلی زود مجبور شویم تقریباً همهچیز را برای آن از نو طراحی کنیم
حدود دو سال پیش، زمانی که برای استارتاپاستودیوی «نونا» در هلدینگ فاخر روی روندهای آینده تحقیق میکردیم، در میان دهها مفهوم و ترند مختلف به اصطلاحی رسیدم که در نگاه اول بیشتر از اینکه شبیه یک مفهوم اقتصادی باشد، شبیه اسم یک صندوق سرمایهگذاری یا نهایتاً کمپین تبلیغاتی یک برند بود: Silver Economy؛ اقتصاد نقرهای!
آن روز از دریچه صنعت لجستیک به موضوع نگاه میکردیم و نقطه شروعمان هم Logistics Trend Radar شرکت DHL بود؛ جایی که Silver Economy هنوز هم بعد از دو سال و در نسخه جدید این رادار معروف، بهعنوان یکی از روندهای قابلتوجه آینده مطرح است. حاصل آن تحقیق هم پاورپوینتی شد که برای اینکه چند ساعت حرفزدن درباره سالمندی خیلی افسردهکننده نشود، بخشهایش را با عنوانهایی مثل «نقرهی طلایی»، «فواید و ضررهای نقره برای بدن»، «سرویسهای نقره» و «بزرگان نقرهای» نامگذاری کرده بودیم. شوخی بدی نبود؛ ولی امروز که دوباره به آن تحقیق نگاه میکنم، فکر میکنم مسئلهای که پشت آن شوخیها پنهان شده بود، از چیزی که آن زمان تصور میکردیم بسیار بزرگتر بود.

آن زمان سؤال ما تقریباً این بود: پیرشدن جمعیت چه تأثیری بر صنعت لجستیک میگذارد؟ مثلاً آیا پیک باید برای مشتری سالمندی که کمی دیرتر خودش را به در میرساند زمان بیشتری صبر کند؟ آیا تحویل دارو، تجهیزات پزشکی، مراقبت در منزل یا حملونقل مخصوص سالمندان میتواند به سرویس جدیدی تبدیل شود؟ آیا انبارها باید برای نیروی کار مسنتر از اسکلتهای خارجی، عینکهای واقعیت افزوده یا ابزارهای ارگونومیک استفاده کنند؟ در همان تحقیق نمونههایی از Uber Health، UPS Healthcare، Amazon، Rendever، Honor، GrandPad، LifeFone و سرویسهای مختلف حملونقل، سلامت و Home Care بررسی کرده بودیم. همه اینها سؤالهای درستی بودند؛ حاصل کار هم شکلگیری استارتآپی به اسم "ریشه" بود که در چند وقت اخیر و با توجه به شرایط خاص کشور توانست نقش موثری در سرویسدهی به بخش خاصی از سالمندان کشور داشته باشد. اما حالا به نظرم سؤال اصلی را زیادی کوچک کرده بودیم. مسئله آینده فقط این نیست که «چطور به سالمندان سرویس بدهیم؟»؛ مسئله این است که وقتی بخش بزرگی از جامعه برای مدت بسیار طولانیتری پیرتر زندگی میکند، چه قسمتهایی از اقتصاد امروز دیگر متناسب با زندگی فردا طراحی نشدهاند؟
برای درک مقیاس ماجرا شاید چند عدد کافی باشد. افرادی که بین سالهای 1935 – 1960 به دنیا آمدند (Baby Boomers)، در طی طول مدت عمر خود اتفاقاتی را رقم زدند یا مشاهدهگر بودند که جهان امروز ما را شکل داده است. افرادی مانند آنگلا مرکل و بیل گیتس شاهد سقوط دیوار برلین و یا پایهگذار بزرگترین شرکت فناوری دنیا بودند. نکته قابل توجه در رابطه با این نسل و همچنین نسل متولدین سالهای 1961 – 1980 (Gen X)، این است که با توجه به افزایش بیشتر از 20 سال شاخص امید به زندگی و رسیدن به سن 72 سالگی این شاخص، تعداد افراد حاضر در این نسلها نه تنها کاهش پیدا نکرده است، بلکه افزایش یافته است. عجیبتر آنکه، این افراد تقریبا 11 برابر بیشتر از نسل ملقب به "هزارهها" (Millennials)، متولدین سالهای 1981 – 1996، ثروت در اختیار دارند.
سازمان جهانی بهداشت میگوید در سال ۲۰۲۳ حدود ۱.۱ میلیارد نفر در جهان ۶۰ سال یا بیشتر سن داشتهاند. این عدد تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱.۴ میلیارد نفر میرسد و در ۲۰۵۰ به حدود ۲.۱ میلیارد نفر؛ یعنی تقریباً یک نفر از هر پنج نفر روی کره زمین. جمعیت بالای ۸۰ سال نیز تا ۲۰۶۰ بیش از سه برابر میشود و به حدود ۵۴۵ میلیون نفر خواهد رسید. بنابراین با یک «نیچ مارکت» کوچک مواجه نیستیم که واحد بازاریابی بتواند یک Persona با عکس پیرمرد خندان و عینک مطالعه برایش بسازد، گوشه Business Model Canvas بچسباند و پرونده را ببندد. داریم درباره یکی از بزرگترین تغییرات ساختاری جمعیت جهان صحبت میکنیم.
طرف اقتصادی داستان هم کماهمیتتر نیست. AARP در مطالعه Global Longevity Economy که ۷۶ اقتصاد را پوشش میدهد برآورد کرده بود که فعالیت اقتصادی مرتبط با جمعیت بالای ۵۰ سال در سال ۲۰۲۰ حدود ۴۵ تریلیون دلار، معادل ۳۴ درصد GDP جهان بوده است؛ عددی که برای سال ۲۰۵۰ به حدود ۱۱۸ تریلیون دلار و ۳۹ درصد GDP جهان میرسد. برای اینکه ابعاد عدد ملموستر شود، در آمریکا همین گروه سنی در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۲.۵ تریلیون دلار، معادل ۴۳ درصد GDP کشور فعالیت اقتصادی ایجاد کرده است. نقره، ظاهراً آنقدرها هم فلز ارزانی نیست.
اما همینجا باید مراقب یکی از سادهسازیهای موردعلاقه مان در کسبوکار باشیم. از این اعداد نمیتوان نتیجه گرفت که «سالمندان ثروتمندند، پس بازار خوبی هستند.» افراد ۵۰، ۶۰، ۷۰ و ۸۰ ساله نه از نظر ثروت، نه سلامت، نه سبک زندگی، نه سواد دیجیتال و نه ساختار خانواده یک گروه همگن نیستند. یک مدیر ۶۲ ساله که هنوز کار میکند، سفر میرود، سرمایهگذاری میکند و ساعت هوشمند دارد، از منظر کسبوکار شاید بیش از آنکه شبیه یک فرد ۸۵ ساله نیازمند مراقبت باشد، شبیه همکار ۴۵ ساله خودش باشد. سن میتواند یک متغیر Segmenting باشد، اما بهتنهایی Persona نمیسازد. شاید یکی از اولین قواعد اقتصاد نقرهای همین باشد: اگر همه افراد بالای ۶۰ سال را یک بازار تصور کنیم، احتمالاً قبل از اینکه پیر شویم، استراتژیمان پیر شده است.

سالمندی جمعیت یک ویژگی جالب دارد: همزمان میتواند بازار بسازد و فشار ایجاد کند! از یک طرف تقاضا برای سلامت، مراقبت طولانیمدت، دارو، تجهیزات پزشکی، خدمات خانگی، حملونقل، بیمه، مسکن متناسب، گردشگری، سرگرمی، خدمات مالی و فناوریهای Assistive افزایش پیدا میکند؛ از طرف دیگر همان پدیده فشار بیشتری بر نظام بازنشستگی، نیروی کار، بودجه عمومی، خانوادهها و سیستم سلامت وارد میکند. OECD در تازهترین برآورد خود پیشبینی میکند مخارج عمومی Long-Term Care در کشورهای عضو تا سال ۲۰۵۰ تقریباً دو برابر شود و به حدود ۲.۸ درصد GDP برسد. یعنی اقتصاد نقرهای فقط یک Opportunity Map برای استارتاپها نیست؛ همزمان یک صورتحساب نسبتاً قطور هم روی میز دولتها و خانوادهها میگذارد!
اتفاقاً همین دوگانگی، بخش جذاب استراتژیک ماجراست. هرجا یک فشار ساختاری ایجاد میشود، مجموعهای از نیازهای جدید نیز شکل میگیرد. اگر سالمندان بخواهند مدت بیشتری مستقل در خانه خود زندگی کنند، فقط بازار Home Care ایجاد نمیشود؛ معماری خانه، Smart Home، پایش سلامت، امنیت، تحویل کالا، تغذیه، Mobility و حتی طراحی رابط کاربری تحت تأثیر قرار میگیرد. اگر انسانها تا سنین بالاتری وارد بازار کار بمانند، مسئله فقط افزایش سن بازنشستگی نیست؛ طراحی محیط کار، آموزش مجدد، مدیریت دانش، ارگونومی، ساعات کاری و حتی برداشت سازمانها از بهرهوری باید تغییر کند. اگر خانوادهها کوچکتر شوند، بخش بیشتری از مراقبتی که قبلاً بهصورت غیررسمی توسط فرزندان و بستگان انجام میشد باید به یک سرویس رسمی تبدیل شود. به عبارت دیگر، یک تغییر جمعیتی میتواند همزمان چندین Value Chain را بازآرایی کند!

و شاید اینجا بهتر باشد حتی یک قدم از اصطلاح Silver Economy هم جلوتر برویم. مفهوم دیگری که در سالهای اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته، Longevity Economy یا اقتصاد طول عمر است. تفاوت این دو فقط بازی با کلمات نیست. وقتی از «اقتصاد سالمندان» حرف میزنیم، ناخودآگاه سالمندی را به یک Segment در انتهای مسیر زندگی تبدیل میکنیم؛ چیزی شبیه یک Vertical در کنار سلامت، گردشگری یا فینتک. اما اقتصاد طول عمر سؤال متفاوتی میپرسد: اگر انسانها بیست یا سی سال بیشتر از نسلهای گذشته زندگی کنند، کل معماری زندگی اقتصادی آنها چه تغییری باید بکند؟ شاید دیگر مدلی که در آن تا ۲۲ سالگی درس میخواندیم، چهل سال کار میکردیم و بعد برای مدتی نسبتاً کوتاه بازنشسته میشویم، همان کارکرد سابق را نداشته باشد. ممکن است در طول یک زندگی طولانیتر چند بار آموزش ببینیم، چند حرفه عوض کنیم، دورههایی از کار تماموقت و پارهوقت داشته باشیم، بیشتر برای سلامت پیشگیرانه هزینه کنیم و نوع دیگری از مسکن و خدمات مالی بخواهیم. در این صورت موضوع دیگر «محصول سالمندی» نیست؛ موضوع، بازطراحی چرخه زندگی انسان است.
در تحقیق دو سال پیش، یکی از چیزهایی که توجهم را جلب کرده بود محصولات و سرویسهایی بودند که الزاماً فناوری خارقالعادهای نداشتند. GrandPad برای مثال تلاش میکرد تجربه استفاده از ابزار دیجیتال را سادهتر کند؛ LifeFone روی دسترسی سریع به کمک تمرکز داشت؛ Rendever واقعیت مجازی را برای تجربه و تعامل افراد مسن به کار گرفته بود و Honor سراغ مراقبت در منزل رفته بود. نکته مشترکشان این نبود که «برای پیرها محصول ساختهاند». نکته مشترک این بود که یک مشکل را دیده بودند که بسیاری از محصولات فعلی نادیده میگرفتند.
شاید یکی از بزرگترین فرصتهای اقتصاد نقرهای هم دقیقاً همینجا باشد: بسیاری از مشکلاتی که ما به سالمندی نسبت میدهیم، در واقع مشکلات طراحیاند! (قابل توجه طراحان رابط کاربری و تجربه مشتری!) وقتی فونت اپلیکیشن بانکی خوانده نمیشود، الزاماً چشم کاربر مشکل ندارد؛ شاید طراح محصول بیش از حد عاشق مینیمالیسم شده است. وقتی یک فرد مسن نمیتواند از دستگاه Self-Service استفاده کند، همیشه مسئله ابعاد نمایشگر نیست؛ شاید کسی دستگاه را برای کاربری طراحی کرده که سرعت واکنشش، قدرت بینایی، حافظه کاری و تجربه دیجیتال مشخصی دارد. وقتی فردی نمیتواند در شهر مستقل تردد کند، شاید مسئله سن او نباشد؛ شاید شهر برای فرد سالم و ۳۰ ساله طراحی شده باشد. اقتصاد نقرهای در بهترین شکل خود شاید نه اقتصاد «محصولات مخصوص سالمندان»، بلکه اقتصاد کاهش اصطکاکهای ناشی از طراحی تکنسلی باشد.
جالبتر اینکه بسیاری از این بهبودها فقط به سالمندان منفعت نمیرسانند. فونت خواناتر، فرایند پرداخت سادهتر، پشتیبانی انسانی بهتر، بستهبندی راحتتر، خانه قابلدسترستر و مسیر شهری امنتر برای گروههای بسیار بیشتری ارزش ایجاد میکند. همان اتفاقی که سالها در Universal Design دیدهایم: محصولی که برای محدودیت یک گروه بهتر طراحی میشود، گاهی برای همه محصول بهتری از آب درمیآید. شاید مشتری ۷۰ ساله فقط زودتر از بقیه دارد ضعف طراحی ما را لو میدهد.
برای ما در ایران، داستان یک پیچ دیگر هم دارد. UNFPA ایران را در میان کشورهایی قرار میدهد که با سرعت بالایی در حال سالمندشدناند. بر اساس دادههای فعلی این سازمان، حدود ۱۲ درصد جمعیت ایران اکنون بالای ۶۰ سال هستند و پیشبینی میشود این نسبت تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۲۷.۹ درصد برسد؛ ۵۲ درصد این جمعیت نیز زن خواهند بود. کاهش باروری به حدود ۱.۶ فرزند بهازای هر زن در سال ۲۰۲۲، در کنار افزایش طول عمر، از محرکهای اصلی این گذار است. یعنی اقتصاد نقرهای برای ایران موضوعی مربوط به یک آینده بسیار دور و سال ۲۱۰۰ نیست؛ بخش بزرگی از افرادی که قرار است جامعه سالمند ایران در ۲۰۵۰ را تشکیل دهند، همین امروز وسط بازار کار، سازمانها و خانوادههای ما زندگی میکنند.

اما نسخه ایرانی اقتصاد نقرهای احتمالاً با نسخه آمریکایی آن یکسان نخواهد بود. اینجا نمیتوان صرفاً نمودار ثروت Baby Boomerهای آمریکا را ترجمه کرد، چند صفر به دلارها اضافه کرد تا تبدیل به ریال شود و بازار ایران را «جذاب» اعلام کرد. ساختار درآمد، پوشش بازنشستگی، تورم، هزینه مسکن، دسترسی به خدمات درمانی، ساختار خانواده و قدرت خرید در ایران متفاوت است. بنابراین فرصتهای اصلی ما ممکن است کمتر حول محور " رفاه سالمندان" و بیشتر پیرامون استقلال، Affordability، مراقبت، سلامت، دسترسی، حملونقل، خدمات در منزل و کاهش بار خانواده شکل بگیرند. این تفاوت کوچک نیست؛ تعیین میکند چه کسی مشتری است، چه کسی پول میدهد و اصلاً Business Model چگونه باید کار کند.
در بسیاری از خدمات مربوط به سالمندی، مصرفکننده و خریدار حتی یک نفر نیستند. کسی که از سرویس استفاده میکند ممکن است پدر ۷۵ ساله باشد، کسی که آن را انتخاب میکند دختر ۴۰ ساله و کسی که هزینه را میدهد ترکیبی از خانواده، بیمه و نظام سلامت. بنابراین یکی از ویژگیهای مهم این بازار Multi-sided بودن تصمیم خرید است. ارزش پیشنهادی هم باید همزمان چند نیاز متفاوت را پاسخ دهد: استقلال برای سالمند، آرامش خاطر برای خانواده، کاهش هزینه برای بیمهگر و شاید کاهش مراجعه غیرضروری برای سیستم سلامت. همین ویژگی اقتصاد نقرهای را از یک بازار مصرفی ساده به یک مسئله جدی طراحی اکوسیستم تبدیل میکند.
اینجاست که نگاه استراتژیک به Silver Economy کمی با نگاه معمول Market Opportunity متفاوت میشود. اگر یک شرکت صرفاً بپرسد «چه محصول جدیدی میتوانم به سالمندان بفروشم؟»، احتمالاً خیلی زود به فهرستی از ویلچر، مکمل، اپلیکیشن سلامت و خدمات Home Care میرسد. همه این بازارها واقعیاند، اما شاید سؤال جذابتر این باشد که سالمندشدن جمعیت کدام فرضهای بنیادی صنعت من را تغییر میدهد؟
اگر بانک هستم، آیا هنوز میتوانم فرض کنم همه مشتریانم با سرعت مشابهی از اپلیکیشن موبایل بانک من استفاده خواهند کرد؟ اگر برند خرده فروشی هستم، آیا فروشگاه، بستهبندی و تجربه پرداخت من برای مشتری ۷۰ ساله هم به همان اندازه کار میکند؟ اگر شرکت فناوری هستم، آیا UX من با تغییر تواناییهای شناختی و بینایی کاربر در طول عمر سازگار است؟ اگر بیمهگرم، آیا محصولم برای جامعهای طراحی شده که سالهای بیشتری پس از بازنشستگی زندگی میکند؟ اگر سازنده مسکن هستم، آیا خانهای که امروز میسازم میتواند سی سال بعد هم میزبان همان صاحبخانه باشد؟ اگر مدیر منابع انسانی هستم، آیا معماری مسیر شغلی سازمانم فرض نکرده که نیروی کار در یک سن مشخص آرامآرام از بازی خارج خواهد شد؟
وقتی سؤال را اینگونه مطرح کنیم، اقتصاد نقرهای دیگر صرفا یک ورتیکال مشخص نیست. به یک نیروی افقی تبدیل میشود؛ نیرویی که بر روی تمامی بازارها تاثیر میگذارد. نیرویی شبیه دیجیتالیشدن یا تغییر اقلیم که روی صنایع مختلف با شدتهای متفاوت اثر میگذارد. بعضی بازارها مستقیماً بزرگتر میشوند، بعضی مجبور به تغییر تجربه مشتری میشوند، بعضی با کمبود نیروی کار مواجه خواهند شد، بعضی محصولاتشان را بازطراحی خواهند کرد و بعضی مدلهای اقتصادیشان دیگر جواب نخواهد داد. در چنین شرایطی فرصت همیشه ساختن «محصول مخصوص سالمند» نیست؛ گاهی فرصت در این است که محصول فعلی را طوری بازطراحی کنیم که همراه مشتری پیر شود.
دو سال پیش این تحقیق را با نگاه به آینده لجستیک شروع کردیم و روی یکی از اسلایدها نوشتیم «نقرهی طلایی!». آن زمان بیشتر یک عنوان شوخطبعانه برای شکستن خشکی پرزنتیشن بود. امروز فکر میکنم ناخواسته حرف نسبتاً دقیقی زده بودیم.
جمعیت جهان در حال پیرشدن است؛ اما این لزوماً به معنی کوچکترشدن اقتصاد یا تبدیلشدن میلیونها انسان به «گروه نیازمند مراقبت» نیست. آنچه در حال تغییر است طول دورههایی از زندگی است که انسانها کار میکنند، مصرف میکنند، یاد میگیرند، سفر میکنند، سرمایهگذاری میکنند، به دیگران کمک میکنند و البته گاهی خودشان به کمک نیاز دارند. در طرف دیگر، هزینه مراقبت، بازنشستگی و سلامت نیز افزایش پیدا میکند. این دو روند کنار هم قرار است برندگان و بازندگان جدیدی بسازند.
شاید به همین دلیل، سؤال استراتژیک Silver Economy این نباشد که: «برای سالمندان چه کسبوکاری میتوان ساخت؟»
بلکه باید این باشد که:
«اگر مشتری، کارمند و حتی خودِ ما قرار است بسیار طولانیتر از چیزی که اقتصاد فعلی برایش طراحی شده زندگی کنیم، چه چیزهایی باید از نو طراحی شوند؟»
از بانک و بیمه گرفته تا خانه و شهر؛ از شغل و آموزش گرفته تا سفر، سلامت و فناوری. ظاهراً آینده فقط موهای نقرهای بیشتری ندارد. اقتصادش هم دارد نقرهای میشود؛ و احتمالاً بخشی از همین نقره، طلای بازارهای آینده خواهد بود.