دهههای پیش، وقتی صحبت از کیفیت یک دانشگاه به میان میآمد، معمولا تعداد مقالات علمی، میزان استناد به پژوهشها، اعتبار استادان یا امکانات آموزشی مهمترین معیارهای سنجش بودند. اما بازار کار در حالِ تغییر، افزایش هزینه تحصیلات عالی و رشد تعداد فارغالتحصیلان دانشگاهی، یک سؤال دیگر را هم به فهرست پرسشهای مهم اضافه کرده است: فارغالتحصیل این دانشگاه پس از پایان تحصیل تا چه اندازه برای ورود به بازار کار آماده است؟
اینجاست که مفهوم «اشتغالپذیری» شکل میگیرد. به دنبال آن، شکلگیری شاخصها و رتبهبندیهای مرتبط با اشتغالپذیری به یکی از موضوعات مهم در ارزیابی دانشگاهها تبدیل میشود.

اشتغالپذیری یا Employability را نباید صرفا با «شاغل بودن» یکی دانست. سازمان بینالمللی کار (ILO) این مفهوم را مجموعهای از شایستگیها و مهارتهای قابل انتقال میداند که توانایی فرد را برای پیدا کردن و حفظ یک شغل شایسته، پیشرفت در محیط کار، جابهجایی میان مشاغل و سازگاری با تغییرات فناوری و بازار کار افزایش میدهد.
بنابراین، فرد اشتغالپذیر فقط کسی نیست که بتواند نخستین شغل خود را پیدا کند؛ بلکه باید بتواند با تغییرات حرفهای نیز کنار بیاید، مهارتهای جدید بیاموزد و در صورت از دست دادن شغل، دوباره وارد بازار کار شود. مهارتهایی مانند ارتباط موثر، حل مسئله، کار تیمی، یادگیری مستمر، مهارتهای دیجیتال و توانایی سازگاری، بخشی از این مفهوم هستند. OECD نیز بر قابلانتقال بودن و امکان یادگیری مهارتهای اشتغالپذیری تاکید میکند.
از همینجا مشخص میشود که اشتغالپذیری صرفا محصول عملکرد فرد نیست. کیفیت آموزش، ارتباط دانشگاه با صنعت، وضعیت اقتصاد، ساختار بازار کار و حتی شرایط اجتماعی و اقتصادی کشور نیز بر نتیجه نهایی اثر میگذارند. خود ILO نیز تاکید میکند که اشتغالپذیری فقط تابع آموزش نیست و وجود فرصتهای شغلی و اقتصادی مناسب نیز ضروری است.
«شاخص اشتغالپذیری» یک عدد واحد و جهانشمول با تعریف ثابت نیست. در عمل، سازمانهای رتبهبندی دانشگاهها برای سنجش این مفهوم از مجموعهای از شاخصها استفاده میکنند تا تصویری چندبعدی از رابطه دانشگاه، دانشجو، فارغالتحصیل و بازار کار به دست آورند.
برای مثال، در نسخههای مختلفQS Graduate Employability Rankings، عواملی مانند اعتبار دانشگاه نزد کارفرمایان، موفقیت فارغالتحصیلان، همکاری دانشگاه با شرکتها، ارتباط مستقیم کارفرمایان با دانشجویان و نرخ اشتغال فارغالتحصیلان مورد توجه قرار گرفته است. در روششناسی QS، «اعتبار نزد کارفرمایان» یکی از مولفههای اصلی است و داده آن از نظرسنجی کارفرمایان در سراسر جهان به دست میآید.
این نکته اهمیت زیادی دارد: یک دانشگاه ممکن است پژوهشهای بسیار قدرتمندی داشته باشد، اما اگر ارتباط ضعیفی با صنعت داشته باشد یا فارغالتحصیلانش نتوانند بهخوبی وارد بازار کار شوند، الزاما در شاخصهای اشتغالپذیری امتیاز بالایی نمیگیرد.
ورود اشتغالپذیری به رتبهبندیهای دانشگاهی را باید بخشی از یک تغییر بزرگتر در نگاه به آموزش عالی دانست. دانشگاه دیگر فقط نهادی برای تولید دانش نیست؛ بلکه در بسیاری از کشورها یکی از مهمترین مسیرهای سرمایهگذاری فرد و خانواده برای ورود به بازار کار محسوب میشود.
در مورد QS، توجه به دیدگاه کارفرمایان سابقهای قدیمیتر از رتبهبندی مستقل اشتغالپذیری دارد. QS میگوید شاخص Employer Reputation از سال ۲۰۰۴ در نظام رتبهبندی این موسسه وجود داشته است. اما در سال ۲۰۱۵، QS نخستین نسخه آزمایشی Graduate Employability Rankings را راهاندازی کرد تا اشتغالپذیری را بهصورت جامعتر بررسی کند.
این اقدام تنها نمونه موجود نبود. موسسه Emerging نیز از سال ۲۰۱۰ رتبهبندی بینالمللی اشتغالپذیری دانشگاهها را آغاز کرد؛ یک رتبهبندی که با هدف ارائه ابزاری برای کارفرمایان و شناسایی دانشگاههایی شکل گرفت که بهترین استعدادهای بینالمللی را تربیت میکنند. این رتبهبندی از سال ۲۰۱۵ با همکاری Times Higher Education منتشر شد.
در نتیجه، از اواسط دهه ۲۰۱۰، اشتغالپذیری بهتدریج از یک موضوع فرعی در ارزیابی دانشگاهها به یک حوزه مستقل و قابل اندازهگیری تبدیل شد.
دلیل نخست، اقتصاد آموزش عالی است. تحصیل دانشگاهی برای دانشجو یک سرمایهگذاری زمانی و مالی است و طبیعی است که او بخواهد بداند این سرمایهگذاری چه اثری بر آینده شغلیاش خواهد داشت.
دلیل دوم، رقابت میان دانشگاههاست. وقتی دانشجویان و خانوادهها بتوانند دانشگاهها را بر اساس موفقیت فارغالتحصیلان در بازار کار مقایسه کنند، دانشگاهها نیز انگیزه بیشتری برای توسعه خدمات شغلی، کارآموزی، ارتباط با صنعت و برنامههای مهارتآموزی خواهند داشت.
دلیل سوم به خود کسبوکارها بازمیگردد. شرکتها به دنبال نیروی کاری هستند که علاوه بر داشتن مدرک دانشگاهی، بتواند از دانش خود در محیط واقعی استفاده کند. به همین دلیل، ارتباط دانشگاه و صنعت، پروژههای مشترک، دورههای کارآموزی، نمایشگاههای استخدامی و شبکه فارغالتحصیلان اهمیت بیشتری پیدا کردهاند.
برای نمونه، در روششناسی QS، «نتایج استخدام» (Employment Outcomes) نه فقط نرخ اشتغال، بلکه سابقه دانشگاه در تربیت فارغالتحصیلانی که در حوزههای مختلف به موفقیت و اثرگذاری رسیدهاند را نیز در نظر میگیرد. در نسخه کنونی QS، این شاخص شامل «اثرگذاری دانشآموختگان» (Alumni Impact) و «شاخص استخدام فارغالتحصیلان» (Graduate Employment Index) است.
اهمیت اشتغالپذیری حتی از رتبهبندیهای اختصاصی فراتر رفته است. در روششناسی فعلی QS World University Rankings، «Employability and Outcomes» یک حوزه مستقل با وزن ۲۰ درصد دارد که از دو شاخص «Employer Reputation» با وزن ۱۵ درصد و «Employment Outcomes» با وزن ۵ درصد تشکیل میشود.
این تغییر نشان میدهد که رابطه دانشگاه و بازار کار دیگر یک موضوع حاشیهای نیست. از نگاه رتبهبندیها، دانشگاهِ باکیفیت فقط دانشگاهی نیست که مقاله و پژوهش تولید میکند؛ بلکه باید بتواند بخشی از سرمایه انسانی مورد نیاز جامعه و اقتصاد را نیز پرورش دهد.
در عین حال، باید در تفسیر این رتبهها احتیاط کرد. اشتغالپذیری یک مفهوم پیچیده است و نمیتوان آن را به نرخ اشتغال تقلیل داد. حتی روششناسیهای تخصصی نیز تلاش میکنند عواملی مانند شهرت نزد کارفرمایان، موفقیت فارغالتحصیلان و ارتباط با صنعت را در کنار یکدیگر قرار دهند. QS نیز تصریح میکند که برای سنجش اشتغالپذیری، مجموعهای از دادهها و شاخصها لازم است.
برای دانشجوی آینده، شاخص اشتغالپذیری میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره چشمانداز شغلی دانشگاه فراهم کند. برای مدیر دانشگاه، میتواند ابزاری برای شناسایی ضعفهای ارتباط با صنعت و خدمات شغلی باشد. و برای کسبوکارها، نشانهای از محلهایی است که میتوانند استعدادهای مورد نیاز خود را پیدا کنند.
اما یک رتبه بالا به این معنا نیست که همه فارغالتحصیلان آن دانشگاه شغل خوبی پیدا خواهند کرد و یک رتبه پایین نیز لزوما به معنای آموزش ضعیف نیست. رشته تحصیلی، وضعیت اقتصاد کشور، طبقه اجتماعی، شبکه ارتباطی دانشجو، تجربه کاری، مهارتهای فردی و شرایط بازار کار همگی در نتیجه نهایی نقش دارند.
از این منظر، شاید مهمترین تحول آن باشد که دانشگاهها دیگر نمیتوانند موفقیت خود را فقط با تعداد مقاله و استناد توضیح دهند. در اقتصاد دانشبنیان، پرسش مهم دیگری نیز مطرح است: دانش تولیدشده در دانشگاه تا چه اندازه میتواند به مهارت، شغل، کارآفرینی و خلق ارزش اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود؟
پیدایش شاخصهای اشتغالپذیری پاسخی به همین تغییر نگاه است؛ تغییری که مرز میان آموزش عالی، بازار کار و کسبوکار را روزبهروز کمرنگتر میکند.