نمایشنامه سیاهکل را دیروز با فاطمه خواندم. فاطمه مهتاب بود و من امیر. راستش را بخواهید موقعیت دو شخصیت و موقعیت ما شباهت زیادی به هم داشت. برای همین نمایشنامهخوانیاش هم روی هر دوی ما تأثیر زیادی گذاشت. کمی هم یاد مکتب افتادم، مکتب تهران. در آن روزها در مکتب که روزی درباره آن خواهم نوشت، با دوستان مشفقی مینشستیم و سر نمایشنامهها داد و بیداد میکردیم و چه کیفی میداد. یادش به خیر!
رضاییراد را من از همان روزهای مکتب شناختم. آن روزها قرار بود که نمایشنامههای فارسی بخوانیم و یکی از کسانی که نمایشنامههایش را بررسی کردیم، رضاییراد بود. من دو نمایشنامه از او را به نامهای «فعل» و«فرشته تاریخ» خیلی دوست دارم که همان زمان هم دربارهشان نوشتم و در این جا برایتان میفرستم. اما سیاهکل!
نمایشنامه سیاهکل درباره دختر و پسری جوان است که قرار گذاشتهاند، یک بار بی آن که چشمهای بسیاری رویشان باشد، یکدیگر را ببینند. حالا آن جا کجاست؟ سیاهکل، در دل کوه و جنگل. درست در نوزدهم بهمن هزار و سیصد و چهل و نه. پسر راه را گم میکند و ما در طول نمایشنامه دیالوگهای آنان را میشنویم که انگار در ذهن هم به یکدیگر میگویند.
همان طور که از خلاصه پیداست، نمایشنامه موقعیت دراماتیکی دارد. مسئلهای دارد که آن دوری دو عاشق و معشوق است. شخصیتها تلاش میکنند که بر این مسئله غلبه کنند اما موضوع جالب این جاست که هر چند این مسئله تا به انتها ادامه پیدا میکند اما برای مخاطب خستهکننده نمیشود و سؤال این جاست که چرا این اتفاق میافتد.
رضاییراد از تکنیکهای بسیاری استفاده میکند تا روایتش خستهکننده و ملالآور نشود که یکی از مهمترین آنها تغییر لحن است. در طول نمایشنامه شخصیتهایی فرعی به نمایشنامه اضافه میشوند که زبان نمایشنامه را تغییر میدهند که از آن جمله میتوان به رعنا اشاره کرد که گیلکی صحبت میکند و توره داوود که زبانش آرکاییک و باستانی است. آمدن و رفتن شخصیتها مسائل جدیدی به وجود میآورد که کشآمدن مسئله اصلی را در نظر ما ملالآور نمیکند و از طرف دیگر زبان شخصیتها نیز فضای متنوعتری در نمایشنامه به وجود میآورد.
تکنیک دیگری که رضاییراد برای تنوعبخشی به مسئله اصلی نمایشی استفاده میکند، رابطه شخصیتها با مکان است. صدای تیرها، شکار گرازها و زوزه شغالها. رضاییراد در نمایشنامه به این سوال پاسخ نمیدهد که چرا اساسا به این میزان صدای تیر و عبور و مرور نظامیان در آن شب زیاد است و یکی از دغدغهها و تعلیقها برای شخصیتهای درون متن همین صداهاست. البته که در نهایت رضاییراد مسئله اصلی شخصیتها را به مسئله مکان پیوند میزند تا بتواند فرامتنی در نمایشنامهاش بسازد که در ادامه به آن خواهم پرداخت.
دیگر تکنیکی که رضاییراد برای تنوعبخشی و شخصیتپردازی در نمایشنامهاش استفاده میکند، نسبتی است که شخصیتها با هویت و گذشتهشان دارند. امیر پسر تیمسار است و مهتاب دختر یک ارباب. هم امیر از گذشته خانوادگی خود ناراضی است و به نوعی علیه آن طغیان میکند و هم دختر که تنها از زندگی اربابی ملکی دارد. آنها در طول نمایشنامه مدام به این تضاد درونی میپردازند و آن را میکاوند.
هر چند که همه این تکنیکها و رفت و برگشت بین مسائل فردی و بین فردی شخصیتها باعث میشود که نمایشنامه خستهکننده و ملالآور نباشد اما مشکلی که به نظرم میرسد این است که با این وجود تغییری در نسبت شخصیتها با مسائلشان پیش نمیآید. منظورم این است که از ابتدا تا انتهای نمایشنامه و با وجود همه گفتوگوها نسبت میان شخصیتها با گذشتهشان حل نمیشود یا حتی اطلاعات جدید یا آگاهی جدیدی نسبت به مسائلشان پیدا نمیکنند و انگار ما یک مسئله و دریافت آنها از مسئله را با توصیفهای گوناگون مدام میشنویم.
حالا برگردم به سیاهکل که هر چند نقشی فرعی در نمایشنامه دارد اما در نهایت فرامتنی تأثیرگذار برای نمایشنامه میسازد. نمایشنامه سیاهکل درباره نرسیدن است. نرسیدنی که هم بعد زمانی دارد و هم بعد مکانی. عاشقی که به معشوقش نمیرسد. برای این که بتوانم منظورم را بیشتر توضیح بدم باید کمی هم از سیاهکل بگویم. دقیقا در زمان وقوع اتفاقات نمایشنامه چریکهای فدایی تصمیم میگیرند به یک پاسگاه حمله کنند. همین حمله باعث میشود که تعداد زیادی از آنان کشته و دستگیر و پس از آن اعدام شوند. موضوع یک جنبش سیاسی هم رستگاری است. ولی به نظرم میرسد آنان هم به معشوق خود نمیرسند و حالا این نرسیدنهای مکرر را در طول تاریخ چطور میتوان توضیح داد؟