
رابطهٔ عاشقانه فقط محل تجربهٔ عشق نیست؛ میدان آشکارشدنِ شیوهٔ ما برای مواجهه با ناکامی نیز هست.
در رابطه، دیر پاسخدادن، شنیدهنشدن، تفاوت در نیاز به صمیمیت، اختلاف دربارهٔ پول یا فرزند، تجربهٔ بیتوجهی یا حتی یک سوءتفاهم کوچک، ممکن است در ما احساسهایی مانند خشم، ترس، شرم، تنهایی یا طردشدگی ایجاد کند. اما مسئله فقط این نیست که «چه احساسی داریم». پرسش مهمتر این است:
با آنچه احساس میکنیم، چه میکنیم؟
ممکن است ذهن برای کاهش درد، واقعیت را تحریف کند، مسئولیت را به دیگری نسبت دهد، از تجربه فاصله بگیرد یا از رابطه کنارهگیری کند. اما ممکن است بتوانیم بدون انکار واقعیت، نسبت خود را با آن تغییر دهیم و همچنان امکان گفتوگو، انتخاب و کنش را حفظ کنیم.
در روانشناسی روانپویشی (Psychodynamic Psychology)، دفاعهای بالغانه (Mature Defenses) مانند والایش (Sublimation)، نوعدوستی (Altruism)، شوخطبعی (Humor)، پیشبینی (Anticipation) و سرکوب آگاهانه (Suppression) بخشی از سازوکارهای دفاعی سازگارانهتر به شمار میروند. پژوهشهای معاصر نیز دفاعها را صرفاً پدیدههایی آسیبشناختی نمیدانند و برای سطح سازمانیافتگی و کارکرد سازگارانهٔ آنها اهمیت قائلاند.
اما این نکته اهمیت دارد که هر رفتار آرام، فداکارانه، امیدوارانه یا معنوی الزاماً دفاع بالغانه نیست. کارکرد رفتار، بافت آن و نسبت آن با واقعیت اهمیت دارد.
از همینجا میتوان چهار دریچه برای تأمل در تابآوری رابطه گشود.
تابآوری (Resilience) به معنای نبود رنج نیست.
و در رابطه نیز تابآوری رابطهای (Relational Resilience) به معنای رابطهای نیست که در آن هیچکس زخمی نمیشود، هیچ تعارضی رخ نمیدهد و هیچ نیازی ناکام نمیماند.
رابطهٔ تابآور، رابطهای است که در آن ناکامی الزاماً به تحریف واقعیت، حمله، انتقام یا گسست تبدیل نمیشود.
وقتی همسرمان نیاز ما را برآورده نمیکند، چند امکان پیش روی ماست. ممکن است بگوییم:
«او اصلاً مرا دوست ندارد.»
یا:
«اگر واقعاً برایش مهم بودم، هیچوقت چنین کاری نمیکرد.»
یا:
«دیگر هیچ فایدهای ندارد که با او حرف بزنم.»
این جملهها ممکن است از تجربهای واقعی از درد آغاز شده باشند، اما معنایی که به آن تجربه میدهیم میتواند از خود رویداد فراتر رود.
از منظر روانپویشی، دفاعها کارکرد محافظتی دارند؛ مسئله این نیست که انسان «دفاع داشته باشد یا نداشته باشد». مسئله این است که این دفاع چگونه با واقعیت برخورد میکند و چه هزینهای برای فرد و رابطه ایجاد میکند. در رویکردهای معاصر به ارزیابی دفاعها، سطح دفاعی و کارکرد آن باید از روی الگوی کلی تجربه و رفتار فهمیده شود، نه از روی یک رفتار منفرد.
والایش میتواند انرژی حاصل از ناکامی را به فعالیتی سازنده منتقل کند؛ شوخطبعی میتواند شدت فشار را کاهش دهد بدون اینکه ضرورتاً درد را انکار کند؛ پیشبینی میتواند امکان آمادهشدن برای دشواری را فراهم کند؛ نوعدوستی میتواند توجه به دیگری را افزایش دهد؛ و سرکوب آگاهانه میتواند فرد را قادر سازد احساس شدیدی را موقتاً کنار بگذارد تا در زمانی مناسبتر با آن مواجه شود.
اما هیچکدام را نمیتوان صرفاً از روی ظاهر رفتار تشخیص داد.
فردی که سکوت میکند، ممکن است در حال استفاده از سرکوب آگاهانه باشد؛ یا ممکن است از تعارض اجتناب کند.
فردی که شوخی میکند، ممکن است از شوخطبعی سازگارانه استفاده کند؛ یا ممکن است با شوخی، هرگونه تماس با درد را قطع کرده باشد.
فردی که میبخشد، ممکن است نوعدوست باشد؛ یا ممکن است از ترس طردشدن، نیازهای خود را حذف کرده باشد.
بنابراین پرسش اصلی این نیست:
«آیا رفتار من خوب است؟»
بلکه این است:
«این شیوهٔ محافظت از خود، آیا به من کمک میکند واقعیت را بهتر تحمل کنم، یا برای قابلتحملکردن آن، واقعیت را تغییر میدهد؟»
در زوجدرمانی (Couples Therapy)، رفتار آشکار معمولاً فقط سطح قابل مشاهدهٔ یک فرایند پیچیدهتر است.
یکی انتقاد میکند؛ دیگری سکوت میکند.
یکی بیشتر نزدیک میشود؛ دیگری عقب میرود.
یکی خشمگین میشود؛ دیگری سرد و بیتفاوت به نظر میرسد.
اما ممکن است پشت این رفتارها دو انسان قرار داشته باشند که هرکدام به شیوهٔ خود در حال محافظت از خویشاند.
پشت انتقاد ممکن است ترس از دیدهنشدن باشد.
پشت کنارهگیری ممکن است ترس از غرقشدن در تعارض باشد.
پشت کنترل ممکن است ترس از بیثباتی باشد.
و پشت خشم ممکن است تجربهای عمیقتر از درماندگی یا طردشدگی قرار داشته باشد.
البته اینها فرضیههای بالینیاند، نه ترجمهٔ قطعی رفتار به «دفاع». برای مثال، نمیتوان صرفاً از روی سکوت نتیجه گرفت که فرد از سرکوب آگاهانه استفاده میکند؛ همان رفتار میتواند از اجتناب، کنارهگیری، ترس، خستگی یا عوامل دیگر ناشی شود.
از این منظر، پرسش مهم در رابطه میتواند این باشد:
«من برای محافظت از خودم چه میکنم، و این محافظت چه اثری بر تو میگذارد؟»
و سپس:
«تو برای محافظت از خودت چه میکنی، و این محافظت چه اثری بر من میگذارد؟»
این تغییر زاویه در چرخههای تعقیب–کنارهگیری (Pursue–Withdraw Cycle) اهمیت ویژهای دارد. ممکن است یکی با نزدیکشدن بیشتر میکوشد امنیت بگیرد و دیگری با فاصلهگرفتن میکوشد فشار را کاهش دهد؛ اما حاصل تعامل این دو راهبرد، گاهی افزایش همان ناامنیای است که هر دو میخواستند از آن فرار کنند.
در چنین شرایطی، بلوغ دفاعی به معنای حذف دفاع نیست؛ بلکه به معنای افزایش انعطافپذیری در شیوهٔ محافظت از خود است.
بهجای واکنش فوری، بتوانیم مکث کنیم.
بهجای نسبتدادن نیت، بتوانیم سؤال کنیم.
بهجای حمله، بتوانیم تجربهٔ خود را بیان کنیم.
بهجای حذف نیاز، بتوانیم آن را روشن و محترمانه مطرح کنیم.
و بهجای کنارهگیری کامل، بتوانیم در صورت امکان تماس را حفظ کنیم.
اینها همه «دفاع» به معنای فنی کلمه نیستند؛ بلکه میتوانند رفتارها و ظرفیتهایی باشند که به استفادهٔ سازگارانهتر از منابع روانی کمک میکنند.
یکی از تمایزهای مهم در فهم رابطه، تمایز میان رویداد (Event) و معنا (Meaning) است.
فرض کنید همسرتان پیام شما را دیر پاسخ داده است.
این یک رویداد است.
اما اگر از آن نتیجه بگیرید:
«دیگر برایش مهم نیستم»،
یا:
«حتماً شخص دیگری برایش مهمتر است»،
یا:
«من همیشه در این رابطه نادیده گرفته میشوم»،
وارد سطح دیگری شدهاید: سطح تفسیر و معنایی که به رویداد دادهاید.
این به معنای آن نیست که تفسیر شما الزاماً نادرست است. ممکن است واقعاً نشانهای از بیتوجهی وجود داشته باشد. مسئله این است که نباید میان واقعیت مشاهدهشده و معنای استنباطشده تمایز را از دست بدهیم.
همین فاصله، فضای مهمی برای گفتوگو ایجاد میکند.
در نظریهٔ معنابخشی (Meaning-Making)، کریستال پارک (Crystal L. Park) میان معنای کلی زندگی و معنای موقعیتیِ یک رویداد تمایز میگذارد و نشان میدهد که سازگاری فقط به «داشتن معنا» وابسته نیست؛ کیفیت معنایی که ساخته میشود نیز اهمیت دارد.
در رابطه نیز ممکن است یک رویداد کوچک، در چارچوب معنایی گستردهتری قرار گیرد:
«او امروز نظر مرا نپرسید»
میتواند به
«امروز در این تصمیم، صدای من شنیده نشد»
تبدیل شود؛
اما ممکن است به
«پس من در این رابطه هیچ جایگاهی ندارم»
نیز تبدیل شود.
تفاوت این دو معنا، از نظر روانشناختی بسیار مهم است.
اولی دردناک است، اما هنوز دربارهٔ یک موقعیت مشخص سخن میگوید.
دومی ممکن است کل هویت فرد و رابطه را زیر سؤال ببرد.
هانری کربن (Henry Corbin) در تفسیر خود از سنت ابنعربی و دیگر متفکران اسلامی، مفهوم عالم مثال (Mundus Imaginalis) را در جایگاهی مهم قرار میدهد. در دستگاه کربن، عالم مثال مفهومی هستیشناختی و معرفتشناختی است و نباید آن را به «تخیل روانشناختی» به معنای امروزی تقلیل داد.
بنابراین، اگر بخواهیم از این مفهوم برای اندیشیدن به رابطه استفاده کنیم، باید صریحاً بگوییم که کاربرد ما استعاری و نگاشتی (Mapping) است، نه ادعای همارزی فلسفی یا روانشناختی.
بهصورت استعاری میتوان گفت دو نفر فقط در یک خانه و یک جهان فیزیکی زندگی نمیکنند؛ آنها بهتدریج یک «جهان مشترک معنایی» نیز میسازند: خاطرات مشترک، شوخیهای مشترک، تصاویر ذهنی، امیدها، زخمها و داستانی دربارهٔ اینکه «ما که هستیم».
گاهی بحران رابطه فقط در رفتارهای روزمره اتفاق نمیافتد؛ در همین جهان معنایی مشترک رخ میدهد.
وقتی کسی میگوید:
«تو دیگر مرا نمیبینی»،
ممکن است منظورش این نباشد که همسرش واقعاً او را نمیبیند؛ ممکن است احساس کند جایگاه او در جهان مشترک رابطه تغییر کرده است.
درمانگر یا همسر دیگر، در چنین لحظهای لازم نیست فوراً ثابت کند که این برداشت درست یا غلط است.
سؤال نخست میتواند این باشد:
«چه اتفاقهایی باعث شده این معنا برای تو شکل بگیرد؟»
و سپس:
«کدام بخش از تجربه به خودِ رویداد مربوط است و کدام بخش به تاریخچه، انتظار، ترس و تفسیر تو؟»
معنابخشی (Meaning-Making) یکی از راههایی است که انسان از طریق آن میکوشد تجربههای دشوار را در نظام گستردهتری از باورها، اهداف و فهم خود از زندگی جای دهد. اما معنابخشی الزاماً سالم یا سازگارانه نیست. پژوهش پارک دقیقاً بر اهمیت کیفیت معنا و تفاوت میان فرایند معنابخشی و معنای حاصلشده تأکید میکند.
در رابطه نیز «معنا» میتواند رنج را کاهش دهد یا آن را تشدید کند.
«همسرم مرا درک نکرد»
ممکن است به این معنا تبدیل شود:
«پس من برای او مهم نیستم.»
اما ممکن است به معنای دیگری برسد:
«در این موضوع، نیاز من را آنگونه که انتظار داشتم درک نکرد؛ باید ببینیم آیا میتوانیم دربارهٔ آن بهتر صحبت کنیم.»
معنای دوم الزاماً خوشبینانه نیست.
اما امکان کنش را بیشتر حفظ میکند.
بازمعناسازی (Re-meaning) بالغ، مثبتاندیشی اجباری نیست.
خیانت را نباید بهزور «فرصتی برای رشد» نامید.
تحقیر را نباید «درسی معنوی» معرفی کرد.
خشونت را نباید با واژهٔ «پذیرش» قابلتحمل جلوه داد.
و رنج را نباید صرفاً به این دلیل ارزشمند دانست که از آن میتوان داستانی زیبا ساخت.
بازمعناسازی سالم یعنی بتوانیم بدون جعل واقعیت، معنایی دقیقتر، گستردهتر و در صورت امکان سازندهتر پیدا کنیم.
گاهی معنای یک تعارض این نیست که:
«ما برای هم ساخته نشدهایم.»
بلکه این است:
«ما در مواجهه با این تفاوت، هنوز شیوهٔ مناسبی برای گفتوگو پیدا نکردهایم.»
این تفاوت کوچک به نظر میرسد؛ اما اولی در را میبندد و دومی هنوز پنجرهای برای کنش باقی میگذارد.
در آغاز مثنوی مولانا جلالالدین بلخی (Rumi)، نی از فراق مینالد و همین ناله به شعر تبدیل میشود.
البته نباید این تصویر را «نظریهٔ والایش» مولوی دانست. والایش یک مفهوم روانکاوانهٔ مدرن است و نسبتدادن مستقیم آن به مولوی، از نظر تاریخی و مفهومی نادرست است.
اما میتوان از این تصویر در سطح نگاشت کارکردی استفاده کرد:
درد الزاماً پایان کنش نیست؛ گاهی میتواند مادهٔ خام کنش تازه شود.
در یک رابطه، رنجِ دیدهنشدن ممکن است به تحقیر تبدیل شود:
«تو هیچوقت به من اهمیت نمیدهی.»
اما همان تجربه میتواند به زبان دقیقتری تبدیل شود:
«وقتی دربارهٔ تصمیمهای مهم بدون مشورت با من تصمیم میگیری، احساس میکنم جایگاه من در زندگی مشترکمان نادیده گرفته شده است.»
درد از بین نرفته است.
اما شکل روانشناختیِ بیان آن تغییر کرده است.
از حمله به توصیف.
از نسبتدادن نیت به بیان تجربه.
از اتهام به درخواست.
در این معنا، والایش میتواند استعارهای مناسب برای یک فرایند سازنده باشد؛ اما نباید هر گفتوگوی خوب را «والایش» نامید.
پذیرش (Acceptance) نیز یکی از ظرفیتهایی است که میتواند در این چارچوب مورد توجه قرار گیرد؛ نه بهعنوان یک دفاع جدید، بلکه بهعنوان ظرفیتی معنابنیاد که ممکن است در برخی شرایط از مواجههٔ سازگارانهتر با ناکامی حمایت کند.
پذیرش یعنی:
«این انسان، با این ویژگیها و محدودیتها، اکنون همسر من است.»
اما پذیرش به معنای این نیست:
«پس هیچ کاری نمیتوانم انجام دهم.»
این دو کاملاً متفاوتاند.
پذیرش واقعیت میتواند آغاز مسئولیت باشد:
چه چیزی را باید بپذیرم؟
چه چیزی را باید دربارهاش گفتوگو کنم؟
کجا باید سازگار شوم؟
کجا باید مرز بگذارم؟
و در شرایط جدی، کجا باید دربارهٔ ادامه یا پایان رابطه تصمیم بگیرم؟
بنابراین:
پذیرش، نقطهٔ پایان تغییر نیست؛ نقطهٔ آغازِ انتخابِ واقعبینانهتر است.
و این نکته بهویژه در روابطی که با بیاحترامی، کنترل، خشونت یا نقض مداوم مرزها مواجهاند اهمیت دارد. «پذیرش» هرگز نباید به توصیهای برای تحمل آسیب تبدیل شود.
ویلیام چیتیک (William C. Chittick) در شرح اندیشهٔ ابنعربی، به جایگاه تخیل (Imagination) و عالم خیال در ساختار تجربهٔ انسانی توجه فراوان دارد.
اما اگر بخواهیم این ایدهها را وارد گفتوگوی رواندرمانی کنیم، باید مرز را روشن نگه داریم.
تخیل درمانی به این معنا نیست که آنچه دوست داریم واقعیت داشته باشد.
بلکه یعنی بتوانیم امکانهایی را ببینیم که هنوز تحقق نیافتهاند.
در رابطه:
من فقط همان انسانی نیستم که امروز در هنگام خشم رفتار کردم.
همسر من فقط همان انسانی نیست که امروز مرا ناامید کرد.
و رابطه نیز فقط مجموع تعارضهای گذشتهٔ ما نیست.
اما این گزارهها فقط زمانی سازندهاند که با واقعیت همراه باشند.
اگر تخیل جای واقعیت را بگیرد، ممکن است به انکار تبدیل شود.
اگر واقعیت بدون امکانهای بدیل باقی بماند، ممکن است به احساس جبر تبدیل شود.
تابآوری در فاصلهای ظریف میان این دو شکل میگیرد:
دیدنِ آنچه هست، و تصورِ آنچه میتواند باشد.
فردی که همیشه میبخشد، الزاماً نوعدوست نیست.
فردی که همیشه سکوت میکند، الزاماً از سرکوب آگاهانه استفاده نمیکند.
فردی که همیشه شوخی میکند، الزاماً از شوخطبعی سازگارانه بهره نمیگیرد.
فردی که همیشه امیدوار است، الزاماً واقعبین نیست.
و فردی که رنج خود را به هنر تبدیل میکند، صرفاً به دلیل همین تبدیل، الزاماً از نظر روانشناختی سازگار نیست.
کارکرد تعیینکننده است.
آیا این شیوه به فرد کمک میکند واقعیت را بهتر تحمل و پردازش کند و امکان کنش سازنده را حفظ کند؟
یا فقط راه ظریفتری برای فاصلهگرفتن از واقعیت است؟
این تمایز در مورد معنویت نیز اهمیت دارد.
اگر «رضا» به معنای تحمل خشونت باشد، دیگر نمیتوان آن را صرفاً فضیلت دانست.
اگر «بخشش» به معنای حذف مرزها باشد، الزاماً سلامت نیست.
اگر «پذیرش» به معنای دستکشیدن از هرگونه تغییر باشد، با تابآوری تفاوت دارد.
و اگر «معنا» برای پوشاندن یک واقعیت دردناک به کار رود، ممکن است بهجای معنابخشی، شکل پیچیدهای از انکار باشد.
اگر بخواهیم این بحث را از سطح مفهومی به زندگی روزمره بیاوریم، شاید این چهار پرسش سودمندتر از هر توصیهای باشند:
وقتی نیازم در رابطه برآورده نمیشود، آیا واقعیت را میبینم یا برای کاهش درد، آن را تحریف میکنم؟
آیا میتوانم میان آنچه تجربه میکنم و معنایی که به آن میدهم فاصله بگذارم؟
آیا میتوانم رنج خود را به زبان گفتوگو، مرزبندی و کنش سازنده تبدیل کنم؟
آیا میتوانم آیندهای متفاوت را تصور کنم، بدون اینکه دشواریهای اکنون را انکار کنم؟
این پرسشها درمان یا ارزیابی بالینی نیستند. آنها صرفاً میتوانند به زوج کمک کنند لحظهای از درون چرخهٔ واکنش بیرون بیایند و آن را مشاهده کنند.
شاید بتوان تمام این بحث را در یک تمایز خلاصه کرد:
دفاع ناسازگارانه میتواند برای کاهش درد، واقعیت را تحریف کند؛ دفاع بالغانه میتواند به فرد کمک کند واقعیت را بدون فروپاشی تحمل کند و امکان کنش را حفظ کند.
اما اینجا نیز باید محتاط بود: هفت ظرفیت معنابنیاد مطرحشده در این چارچوب ــ پذیرش (Acceptance)، فاصلهگیری تأملی (Reflective Distancing)، بازمعناسازی (Re-meaning)، خودفراروی (Self-Transcendence)، تحمل ابهام (Tolerance of Ambiguity)، گشودگی به دیگری (Openness to the Other) و امید غیرانکاری (Non-denial Hope) ــ دفاعهای روانی جدید نیستند. آنها پیشنهادهایی مفهومیاند که ممکن است در آینده برای فهم بهتر شرایطی که دفاعهای بالغانه در آنها کارآمدتر میشوند، بهصورت تجربی بررسی شوند.
والایش، نوعدوستی، شوخطبعی، پیشبینی و سرکوب آگاهانه در این چارچوب همچنان در سطح دفاعهای بالغانه قرار دارند. ظرفیتهای معنابنیاد فقط ممکن است در برخی زمینهها با عملکرد آنها همراستا یا پشتیبان باشند؛ این همراستایی به معنای همارزی سازهها نیست.
و شاید برای یک زوج، حاصل همهٔ این بحث پیچیده در چند جمله ساده شود:
لازم نیست برای حفظ رابطه، واقعیت را انکار کنید.
لازم نیست برای حفظ خود، دیگری را دشمن کنید.
لازم نیست برای تحمل رنج، معنای آن را جعل کنید.
و لازم نیست برای امید داشتن، دشواری اکنون را نادیده بگیرید.
بلوغ رابطه شاید در همین فاصلهٔ ظریف شکل بگیرد:
دیدنِ آنچه هست،
تحملِ آنچه دردناک است،
گفتوگو دربارهٔ آنچه میتوان تغییر داد،
و ساختنِ آنچه هنوز ممکن است.
Vaillant, George E. (1992). Ego Mechanisms of Defense: A Guide for Clinicians and Researchers. Washington, DC: American Psychiatric Press.
Di Giuseppe, Mariagrazia & Perry, J. Christopher (2021). “The Hierarchy of Defense Mechanisms: Assessing Defensive Functioning With the Defense Mechanisms Rating Scales Q-Sort.” Frontiers in Psychology, 12, 718440.
Di Giuseppe, Mariagrazia, Perry, J. Christopher, Prout, Tracy A., & Conversano, Chiara (2021). “Recent Empirical Research and Methodologies in Defense Mechanisms: Defenses as Fundamental Contributors to Adaptation.” Frontiers in Psychology, 12, 802602.
Perry, J. Christopher & Bond, Michael (2012). “Change in Defense Mechanisms During Long-Term Dynamic Psychotherapy and Five-Year Outcome.” American Journal of Psychiatry, 169(9), 916–925.
Park, Crystal L. (2010). “Making Sense of the Meaning Literature: An Integrative Review of Meaning Making and Its Effects on Adjustment to Stressful Life Events.” Psychological Bulletin, 136(2), 257–301.
Gentner, Dedre (1983). “Structure-Mapping: A Theoretical Framework for Analogy.” Cognitive Science, 7(2), 155–170.
Corbin, Henry (1969). Creative Imagination in the Sufism of Ibn Arabi. Princeton University Press.
Chittick, William C. (1994). Imaginal Worlds: Ibn al-ʿArabī and the Problem of Religious Diversity. State University of New York Press.
مولانا جلالالدین محمد بلخی. مثنوی معنوی؛ بهویژه آغاز دفتر اول، نینامه.
عبدالکریم سروش. قبض و بسط تئوریک شریعت؛ برای ایدهٔ تاریخیبودن و تحولپذیری فهم.
مصطفی ملکیان. آثار و گفتارهای مربوط به عقلانیت، معنویت، شفقت و مواجهه با رنج؛ در این مقاله، این مضامین صرفاً بهعنوان منابع الهام فلسفی-اخلاقی به کار رفتهاند، نه بهعنوان نظریههای روانشناختی تجربی.