میپنداریم همسر آینده را از میان همهی جهان برمیگزینیم، حال آنکه پیش از هر گزینش آگاهانه، جهان بارها پالوده شده است. بسیاری از آدمیان نه از آن رو که شناخته و نپسندیدهایم، بلکه چون هرگز بر راه ما نیفتادهاند، از دایرهی انتخاب بیرون ماندهاند.
کرکهاف و دیویس (۱۹۶۲) در پژوهشی بر زوجهای دانشجویی که رابطهای جدی داشتند، الگویی پیشنهاد کردند که به «نظریهی صافی» (filter theory) شهرت یافت: انتخاب همسر در فضایی نامحدود آغاز نمیشود و عواملی پیاپی میدان آن را تنگ میکنند. نخستین صافی پیشینهی اجتماعی–جمعیتی است: خاستگاه خانوادگی، طبقه، دین، تحصیلات و فرصت آشنایی. شما که در محیطهایی همسان پرورده شدهاید، شاید آن را کمتر حس کنید؛ ماهی آب را نمیبیند. دومین صافی «اجماع ارزشی» (value consensus) است، یعنی همسویی دو نفر در باورها و اولویتهای زیستن. سومین «مکملیت نیازها» (need complementarity) است که از وینچ (۱۹۵۸) برخاسته و الگویی از نیازهای معین را میگوید، مانند نیاز به مراقبتکردن در برابر نیاز به مراقبتشدن. اینکه چنین الگویی در زندگی مشترک سودمند میافتد یا زیانبار، پرسشی تجربی است و جزو تعریف آن نیست. در نمونهی محدود و دانشجویی کرکهاف و دیویس، که پیگیری کوتاهمدت داشت، اجماع ارزشی با پیشروی رابطه در زوجهای کوتاهمدتتر و مکملیت در زوجهای بلندمدتتر همراهتر بود؛ این را باید شاهدی مشروط خواند، نه قانونی همگانی.
تا اینجا سخن از پژوهش بود؛ آنچه در پی میآید تأمل است. اجماع ارزشی را در گفتار بهآسانی میتوان اعلام کرد: هر دو از صداقت، وفاداری و استقلال سخن میگویند و خود را همداستان مییابند. اما معنای ارزش آنگاه آشکار میشود که ارزشی با ارزشی دیگر درافتد: وفاداری به خانواده در برابر استقلال زوج، پیشرفت حرفهای در برابر ماندن در یک شهر، امنیت مالی در برابر آزادی انتخاب. در چنین لحظههایی، پرسش تنها این نیست که چه ارزشهایی مشترک داریم، بلکه این است که هنگام تعارض چگونه تصمیم میگیریم. مکملیت نیز همین درنگ را میطلبد: آنکه نیازش با نیاز ما جور درمیآید، تکیهگاه ماست یا جایگزین تواناییهایی که خود باید بپرورانیم؟
مرستین (۱۹۷۰) همین مسیر را در مدل «محرک–ارزش–نقش» (Stimulus–Value–Role) صورتبندی کرد و سه دسته اطلاعات را برجسته ساخت: ویژگیهای آشکار و نخستین، ارزشهایی که در تعامل شناخته میشوند، و سازگاری در نقشهای رابطهای. این سه را نباید مراحلی سخت و همگانی پنداشت؛ آنچه تغییر میکند، برجستگی نسبی آنهاست. در آغاز، ظاهر و رفتار اجتماعی و آوازه جاذبه میآفریند؛ سپس گفتوگو ارزشها را عیان میکند؛ و با پررنگتر شدن سنجش نقشها، پرسش مهمتر این میشود که او در مقام همسر چگونه عمل میکند و من در برابر آن چگونه.
در این مسیر، میان تصویری که از دیگری در ذهن ساختهایم و خودِ او شکافی هست. در آغاز، بیش از آنکه دیگری را بشناسیم، معنایی را دوست میداریم که به او بخشیدهایم؛ نشانههای رفتارش را مطابق انتظار خود تفسیر میکنیم و خلأهای شناخت را با آرزو پر میسازیم. مسئله پرهیز از آرمان نیست؛ مسئله آن است که وقتی او برخلاف انتظار ما رفتار میکند، کنجکاو میشویم یا میکوشیم او را به تصویر خود بازگردانیم. از همین رو، پیش از ازدواج، گفتوگوی صریح دربارهی نقشها اهمیت دارد: تقسیم کار خانگی، مسئولیتهای مالی، رابطه با خانوادههای مبدأ، فرزندآوری، مسیر حرفهای و شیوهی مواجهه با اختلاف. هیچکس نباید انتظار داشته باشد دیگری خواستهها و مرزهایش را از روی نشانهها حدس بزند.
با این همه، این الگوها نقشهاند نه پیشگویی. پژوهش لوینگر و همکاران (۱۹۷۰) حمایتی محدود از پیشبینیهای کرکهاف و دیویس یافت؛ پس شواهد، نه آن را بیاعتبار میکنند و نه نسخهای قطعی به دست میدهند. افزون بر این، در فهم کیفیت و ثبات ازدواج، فرایندهای سازگاری در گذر زمان نیز اهمیت دارند (کرنی و برادبری، ۱۹۹۵). آدمیان با بیماری، فقدان، فرزندآوری و دگرگونی شغلی تغییر میکنند. شاید پرسش اساسی این نباشد که اکنون در همهچیز همسازیم، بلکه این باشد که هنگام ناهمسازی چه میکنیم.
پس بر آستانهی ازدواج، چهار پرسش را به تأمل بسپارید. این پرسشها ابزار سنجش آمادگی نیستند؛ سودشان در گشودن گفتوگوهایی است که شور آغازین شاید به تعویق افکنده باشد.
۱. کدام صافیهای اجتماعی و خانوادگی، بیآنکه بدانم، دایرهی انتخاب مرا شکل دادهاند؟
۲. کدام یک از ارزشهایی که «مشترک» میخوانیم، در تعارضی واقعی و پرهزینه آزموده شده است؟
۳. نیازی که در دیگری مکمل خود مییابم، مرا به مواجهه با خویش نزدیک میکند یا از آن میگریزاند؟
۴. نقشی که برای او در ذهن ساختهام، چه اندازه با خودش در میان نهادهام؟
ازدواج انتخاب تصویری بینقص نیست؛ آغاز زیستن با انسانی واقعی است، با همان ظرفیت مهر و امکان خطا که در خود ما نیز هست. شناخت پیش از ازدواج همهی ناشناختهها را نمیزداید؛ ما را یاری میکند ناشناختههای مهم را نادیده نگیریم.
**منابع**
Karney, B. R., & Bradbury, T. N. (1995). The longitudinal course of marital quality and stability: A review of theory, method, and research. Psychological Bulletin, 118(1), 3–34.
Kerckhoff, A. C., & Davis, K. E. (1962). Value consensus and need complementarity in mate selection. American Sociological Review, 27(3), 295–303.
Levinger, G., Senn, D. J., & Jorgensen, B. W. (1970). Progress toward permanence in courtship: A test of the Kerckhoff–Davis hypotheses. Sociometry, 33(4), 427–443.
Murstein, B. I. (1970). Stimulus. Value. Role: A theory of marital choice. Journal of Marriage and the Family, 32(3), 465–481.
Murstein, B. I. (1976). Who will marry whom? Theories and research in marital choice. New York: Springer.
Winch, R. F. (1958). Mate-selection: A study of complementary needs. New York: Harper & Brothers.