این وینیت با توجه به این مقاله نوشته شده است.
نسترن و امیر، هر دو تحصیلات دانشگاهی داشتند و از نظر خودشان رابطهای صمیمی و محترمانه داشتند؛ اما در ماههای اخیر، گفتوگو درباره بعضی موضوعات، بهویژه تقسیم مسئولیتهای خانه، زمان اختصاصیافته به یکدیگر و برنامهریزی آینده، تقریباً همیشه به یک الگوی تکراری ختم میشد.
نسترن معمولاً گفتوگو را آغاز میکرد:
«من نمیخواهم دعوا کنیم. فقط میخواهم درباره این موضوع واقعاً تصمیم بگیریم.»
امیر ابتدا توضیح میداد، اما پس از چند دقیقه سکوت میکرد:
«الان واقعاً حوصله این بحث را ندارم. بعداً صحبت میکنیم.»
همین جمله معمولاً نسترن را بیشتر نگران میکرد:
«دقیقاً مشکل همین است؛ همیشه میگویی بعداً. اگر من پیگیری نکنم، هیچ اتفاقی نمیافتد.»
امیر که احساس میکرد تحت فشار قرار گرفته، بیشتر عقب میکشید:
«هر چیزی میگویم، باز هم کافی نیست.»
و نسترن، که عقبنشینی او را نشانه بیتفاوتی میدانست، بیشتر تلاش میکرد موضوع را حل کند.
چند دقیقه بعد، هر دو تقریباً همان شکایت همیشگی را داشتند:
نسترن: «تو هیچوقت واقعاً وارد گفتوگو نمیشوی.»
امیر: «تو هیچوقت اجازه نمیدهی گفتوگو تمام شود.»
در نخستین جلسه زوجدرمانی، درمانگر از آنها نخواست مشخص کنند «حق با چه کسی است».
در عوض گفت:
«بیایید برای چند دقیقه، خودِ شما را از چرخهای که میان شما اتفاق میافتد جدا کنیم و فقط حرکت این چرخه را مشاهده کنیم.»
سپس روی تخته نوشت:
درخواست برای نزدیکی و حل مسئله → احساس فشار → عقبنشینی → احساس نادیدهگرفتهشدن → درخواست بیشتر → عقبنشینی بیشتر
و گفت:
«ممکن است هیچکدام از شما بهتنهایی مسئله اصلی نباشید. شاید مسئله، الگویی باشد که در فاصله کوتاهی میان رفتار شما شکل میگیرد و سپس هر رفتار، احتمال رفتار بعدی را افزایش میدهد.»
هر دو برای چند لحظه ساکت ماندند.
امیر گفت:
«پس وقتی من عقب میکشم، او بیشتر دنبال من میآید.»
نسترن پاسخ داد:
«و وقتی تو عقب میکشی، من بیشتر میترسم که اصلاً برایت مهم نباشد؛ بنابراین بیشتر پیگیری میکنم.»
درمانگر گفت:
«دقیقاً. و نکته مهم این است که اینجا دیگر لازم نیست بپرسیم چه کسی آغازگر است. میتوانیم بپرسیم چرخه چگونه خودش را حفظ میکند.»
---
یک استعاره علمی وارد گفتوگو میشود
در ادامه درمانگر گفت:
«اگر بخواهیم برای این چرخه یک استعاره از علوم دیگر بگیریم، میتوانیم به جای تصور رابطه بهعنوان چیزی ثابت، آن را مانند یک سیستم پویا (dynamical system) در نظر بگیریم؛ سیستمی که دائماً از یک وضعیت به وضعیت دیگری حرکت میکند.»
«در این نگاه، مهم نیست فقط بدانیم شما امروز چه ویژگیهایی دارید؛ مهم است بفهمیم در چه شرایطی رابطه از حالت آرام به حالت تهدید، از تهدید به دفاع و از دفاع به فاصله منتقل میشود.»
نسترن پرسید:
«یعنی من ذاتاً آدم پیگیری نیستم؟»
درمانگر گفت:
«ممکن است پیگیری یکی از ویژگیهای شما باشد؛ اما پرسش درمانی دقیقتر این است که چه چیزی احتمال پیگیری شما را افزایش میدهد و پیگیری شما چه تغییری در همسرتان ایجاد میکند؟»
سپس رو به امیر کرد:
«و درباره شما هم همینطور. شاید سکوت یا فاصلهگرفتن گاهی برایتان راهی برای کاهش فشار باشد؛ اما این رفتار چه اثری بر وضعیت نسترن میگذارد؟ و واکنش او چگونه وضعیت شما را تغییر میدهد؟»
اکنون مسئله دیگر «نسترنِ مطالبهگر» و «امیرِ اجتنابی» نبود.
موضوع، چرخهای بود که میان آنها شکل میگرفت.
پژوهشهای مربوط به الگوی «تقاضا–کنارهگیری» (demand–withdraw) نشان دادهاند که رفتار یک شریک میتواند با رفتار شریک دیگر در توالی زمانی ارتباط داشته باشد و این الگو با کیفیت رابطه مرتبط است. پژوهشهای فرایندی حتی نشان دادهاند که این تعاملها را نمیتوان فقط با بررسی رفتار منفرد هر یک از زوجین فهمید؛ ترتیب و ارتباط رفتارها اهمیت دارد.
---
«وضعیت فعلی» تمام داستان نیست
در جلسه بعد، درمانگر از آنها خواست یک تعارض اخیر را بهصورت لحظهبهلحظه بازسازی کنند.
نسترن گفت:
«من اول فقط یک سؤال پرسیدم.»
امیر گفت:
«برای من سؤال نبود؛ احساس کردم دوباره قرار است یک بحث طولانی شروع شود.»
نسترن گفت:
«اما من نمیدانستم تو اینطور برداشت کردهای.»
درمانگر پاسخ داد:
«اینجا یک نکته مهم وجود دارد. رفتار فعلی شما فقط یک نقطه از مسیر است. اگر فقط همین نقطه را ببینیم، ممکن است بگوییم نسترن فشار میآورد یا امیر عقب میکشد. اما اگر مسیر را ببینیم، میفهمیم هر کدام چگونه در چند ثانیه گذشته تغییر کردهاید.»
این همان جایی است که استعاره «حالت» (state) و «مسیر تحول» (trajectory) میتواند برای زوج مفید باشد.
زوجی ممکن است در یک لحظه عصبانی باشد، اما این به معنای آن نیست که «رابطه آنها رابطهای عصبانی» است.
ممکن است رابطه در طول چند دقیقه از آرامش به تهدید، از تهدید به دفاع و سپس از دفاع به فاصله حرکت کند.
پژوهشهای مربوط به پویایی تعامل زوجین نیز دقیقاً به همین دلیل از تحلیلهای لحظهبهلحظه و مدلهای پویا برای بررسی تأثیر متقابل هیجان و رفتار زوجین استفاده کردهاند.
---
یک سؤال متفاوت
درمانگر در پایان جلسه از آنها خواست به جای سؤال آشنای
«چرا تو همیشه این کار را میکنی؟»
از سؤال دیگری استفاده کنند:
> «در این لحظه چه چیزی باعث شد رابطه ما از یک وضعیت به وضعیت دیگری حرکت کند؟»
و سؤال دوم:
> «کوچکترین تغییری که میتواند مسیر این چرخه را عوض کند چیست؟»
نسترن گفت:
«شاید اگر وقتی امیر میگوید الان نمیتوانم صحبت کنم، من آن را به معنی بیتوجهی تفسیر نکنم...»
امیر ادامه داد:
«و اگر من واقعاً نیاز به مکث دارم، به جای اینکه فقط بگویم بعداً، بگویم مثلاً امشب ساعت هشت دربارهاش صحبت میکنیم.»
درمانگر گفت:
«این تغییر کوچک مهم است؛ چون شما نمیخواهید یکدیگر را عوض کنید. میخواهید مسیر تعامل را تغییر دهید.»
---
چرا این وینیت اهمیت دارد؟
این روایت بر یک اصل مهم در زوجدرمانی تأکید میکند:
گاهی آنچه زوج را فرسوده میکند، یک ویژگی منفرد در یکی از آنها نیست؛ بلکه الگویی است که از تعامل مکرر میان هر دو شکل میگیرد.
در این نگاه، به جای اینکه یکی را «مطالبهگر» و دیگری را «اجتنابی» بدانیم، میتوانیم بپرسیم:
«چه زمانی این الگو فعال میشود؟»
«چه چیزی آن را تشدید میکند؟»
«چه چیزی باعث میشود چرخه متوقف شود؟»
«آیا زوج میتواند پیش از رسیدن به نقطه اوج، مسیر را تغییر دهد؟»
این نگاه با مفهوم «جاذب» (attractor) در نظریه سیستمهای پویا نیز قابل گفتوگو است؛ یعنی وضعیتی که سیستم تمایل پیدا میکند بارها به سوی آن بازگردد. در برخی مدلهای پویایی روابط، سلامت رابطه با توانایی زوج برای شکلدادن به الگوهای مشترک و نسبتاً پایدارِ سازگارانهتر بررسی شده است.
اما باید یک مرز علمی مهم را حفظ کرد:
این استعاره به معنای آن نیست که رابطه زوجین واقعاً یک سیستم کوانتومی است.
معادلات مکانیک کوانتومی مستقیماً نظریهای درباره ازدواج، عشق یا تعارض زوجین نیستند. ارزش آنها در اینجا، در بهترین حالت، ایجاد زبانی برای فکرکردن درباره حالت، تغییر، وابستگی متقابل، ترتیب رویدادها و عدم قطعیت است.
در مقابل، استفاده از نظریه سیستمهای پویا برای مطالعه فرایندهای رواندرمانی و تعاملهای انسانی، پشتوانه پژوهشی مستقیمتری دارد.
---
و شاید مهمترین جمله برای یک زوج
زوجدرمانگر در پایان جلسه به نسترن و امیر گفت:
> «گاهی مسئله این نیست که کدامیک از شما باید تغییر کند؛ مسئله این است که وقتی یکی تغییر میکند، دیگری چگونه پاسخ میدهد و این پاسخ چگونه مسیر بعدی رابطه را میسازد.»
این جمله به معنای نادیدهگرفتن مسئولیت فردی نیست. هر یک از زوجین مسئول رفتار خود است. اما در یک رابطه، رفتار هیچیک در خلأ رخ نمیدهد.
به همین دلیل، هدف درمان لزوماً پیدا کردن «مقصر آغازگر» نیست؛ گاهی هدف، پیدا کردن نقطهای از چرخه است که در آن هر دو هنوز امکان انتخاب دارند.
و درست در همین نقطه است که رابطه میتواند از یک الگوی تکرارشونده، به یک امکان تازه برای انتخاب تبدیل شود.
یک نکته درباره استعاره درمانی
اگر چنین استعارهای در اتاق درمان استفاده شود، بهتر است درمانگر آن را به زوج تحمیل نکند، بلکه با آنها همساخته (co-elaborated) شود. مرور پژوهشها درباره استعاره در رواندرمانی نشان داده است که بسط مشارکتی استعاره با مراجعان با درگیری شناختی بهتر در جلسه ارتباط دارد؛ پژوهشهای درمان سیستمی نیز بر نقش استعاره در ایجاد زبان مشترک و پیوند دادن معنا با امکان عمل تأکید کردهاند.
بنابراین شاید به جای اینکه درمانگر بگوید:
«رابطه شما یک سیستم دینامیکی است»،
بهتر باشد بپرسد:
> «اگر رابطهتان را بهعنوان چیزی در حال حرکت تصور کنیم، الان معمولاً به سمت چه وضعیتی حرکت میکنید و اولین نقطهای که هنوز میتوانید مسیر را تغییر دهید کجاست؟»
این پرسش هم علمیتر است، هم انسانیتر، و مهمتر از همه، زوج را از جنگ بر سر اینکه «چه کسی مشکل است؟» به همکاری برای فهم اینکه «چه چیزی میان ما اتفاق میافتد؟» منتقل میکند.
منابع
Baucom, B. R., Dickenson, J. A., Atkins, D. C., Baucom, D. H., Fischer, M. S., Weusthoff, S., & Hahlweg, K. (2015). The interpersonal process model of demand/withdraw behavior. Journal of Family Psychology, 29(1), 80–90.
Baucom, B. R., McFarland, P. T., & Christensen, A. (2010). Gender, topic, and time in observed demand-withdraw interaction in cross- and same-sex couples. Journal of Family Psychology, 24(3), 255–263.
Gottman, J. M. و همکاران؛ پژوهشهای مربوط به مدلهای پویای تعامل زوجین و تحلیل لحظهبهلحظه هیجان و رفتار در تعارض زناشویی.
McMullen, L. M., & Tay, D. (2023). Research review of psychotherapists' use of metaphors. Psychotherapy, 60(3), 255–265.
Pérez-Álvarez و همکاران؛ پژوهشهای مربوط به رویکردهای تجسمیافته و پویای روابط دو نفره و کاربرد آنها در مشاوره زوجین.
Knobloch-Fedders, L. M., Critchfield, K. L., Boisson, T., Woods, N., Bitman, R., & Durbin, C. E. (2014). Depression, relationship quality, and couples' demand/withdraw and demand/submit sequential interactions. Journal of Family Psychology, 28? / 61(2), 264–279.