
گاهی مسئلهٔ یک رابطه این نیست که زوجین یکدیگر را نمیشناسند؛ مسئله این است که در لحظههای رنجش، فقط بخشی از یکدیگر را میبینند.
همسری که تا دیروز قابلاعتماد، مهربان و همراه بوده است، ممکن است پس از یک اختلاف مالی، در ذهن شریک زندگیاش به فردی خودخواه و غیرقابلاتکا تبدیل شود. طرف مقابل نیز ممکن است همان انتقاد را نه تلاشی برای حل مسئله، بلکه نشانهای از تحقیر و بیاحترامی تلقی کند. بهتدریج، گفتوگو دربارهٔ یک رفتار مشخص جای خود را به داوری دربارهٔ شخصیت یکدیگر میدهد.
چگونه چنین تغییری رخ میدهد؟ و آیا میتوان هنگام اختلاف، هم رنج خود را جدی گرفت و هم تصویر پیچیدهتری از همسر را حفظ کرد؟
در نظریهٔ روابط ابژهای (Object Relations Theory)، تجربههای عاطفی و رابطهای در شکلگیری بازنماییهای درونی ما از خود و دیگران نقش دارند. اتو کرنبرگ (Otto Kernberg) بر اهمیت یکپارچگی بازنماییهای مثبت و منفی تأکید میکند؛ یعنی توانایی دیدن جنبههای مطلوب و نامطلوب یک شخص در قالب تصویری نسبتاً پیوسته و پیچیده.
این مفهوم را میتوان با احتیاط به زندگی مشترک پیوند داد. در لحظهٔ تعارض، ممکن است توجه ما به جنبهای از رفتار همسر معطوف شود که بیشترین ارتباط را با رنج کنونی ما دارد. سپس، اگر تفسیر اولیه بدون بررسی بیشتر به کل رابطه تعمیم داده شود، رفتار مورد اختلاف به شاهدی برای یک داوری فراگیر تبدیل میشود: «او هیچوقت مرا درک نمیکند» یا «من برای او اهمیتی ندارم».
البته هر ارزیابی منفی، تحریف شناختی نیست. گاهی رفتار شریک زندگی واقعاً نامناسب، تکرارشونده یا آسیبزاست. مسئله این نیست که همیشه باید تفسیر مثبتتری انتخاب کنیم؛ مسئله این است که میان آنچه اتفاق افتاده، معنایی که به آن دادهایم و نتیجهای که دربارهٔ شخصیت دیگری گرفتهایم، تمایز بگذاریم.
پختگی رابطهای یعنی بتوانیم از یک رفتار انتقاد کنیم، بدون آنکه شتابزده تمام شخصیت طرف مقابل را به همان رفتار فروبکاهیم.
سارا و امیر، زوجی تحصیلکرده، دربارهٔ برنامهریزی مالی خانواده اختلاف دارند. سارا ترجیح میدهد مسائل مهم همان روز بررسی شوند؛ امیر وقتی خسته یا تحت فشار است، به مکث نیاز دارد.
یک شب، پس از بحثی دربارهٔ پسانداز، امیر میگوید: «الان نمیتوانم ادامه بدهم. فردا صحبت میکنیم.»
سارا این جمله را نشانهٔ فرار از مسئولیت میداند. در ذهن او، امیر از همسری که معمولاً در امور مهم همراه است، به کسی تبدیل میشود که هنگام دشواری نمیتوان به او تکیه کرد.
امیر نیز اصرار سارا بر ادامهٔ بحث را نشانهٔ نادیدهگرفتن نیازهایش تلقی میکند. او بهجای دیدن نگرانی همسرش دربارهٔ آیندهٔ مالی، بیشتر احساس میکند که تحت فشار قرار گرفته است.
در جلسهٔ زوجدرمانی، درمانگر از هر دو میخواهد چهار موضوع را از هم جدا کنند:
رفتار: امیر گفتوگو را به فردا موکول کرد.
تفسیر: سارا این مکث را فرار از مسئولیت دانست.
عاطفه: سارا نگران شد؛ امیر احساس فشار کرد.
نیاز یا درخواست: سارا به اطمینان از پیگیری مسئله نیاز داشت؛ امیر به فرصتی برای آرامشدن نیاز داشت.
سپس درمانگر میپرسد: «چه چیزی در برداشت شما از یکدیگر درست یا قابلفهم است، و چه چیزی هنوز نیاز به بررسی دارد؟»
سارا به یاد میآورد که امیر در بسیاری از تصمیمهای دشوار زندگی مسئولانه عمل کرده است. امیر نیز متوجه میشود که نگرانی سارا دربارهٔ امور مالی لزوماً به معنای بیاحترامی به مرزهای او نیست.
هیچیک مجبور نمیشود از ناراحتی خود صرفنظر کند. آنها بهجای بحث دربارهٔ اینکه کدامیک شخصیت دیگری را درست شناخته است، دربارهٔ یک توافق عملی گفتوگو میکنند: اگر یکی از آنها به مکث نیاز داشت، زمان مشخصی برای بازگشت به بحث تعیین شود.
این وینیت نشان نمیدهد که هر تعارضی با تغییر تفسیر حل میشود. نشان میدهد که گاهی میتوان از داوری دربارهٔ تمام شخصیت همسر، به بررسی دقیقتر یک رفتار و یافتن راهحلی مشترک بازگشت.
این تمرین را میتوان در جلسهٔ زوجدرمانی یا بهعنوان تکلیف بین جلسات اجرا کرد. بهتر است هر نفر ابتدا جداگانه پاسخ دهد و سپس، در صورت وجود امنیت روانی کافی، پاسخهای خود را با شریک زندگیاش در میان بگذارد.
گام نخست: چه اتفاقی افتاد؟
یک موقعیت مشخص را بدون صفتهای کلی و داوری دربارهٔ شخصیت همسر توصیف کنید.
بهجای «تو هیچوقت به من اهمیت نمیدهی»، بگویید: «وقتی دربارهٔ موضوعی که برایم مهم بود صحبت میکردم، پیش از پایان حرفم از اتاق خارج شدی.»
گام دوم: من چه معنایی به آن دادم؟
از خود بپرسید: «این رفتار در ذهن من چه معنایی پیدا کرد؟»
برای مثال: «با خودم گفتم که نظر من برای او اهمیتی ندارد.»
سپس بپرسید: «آیا این معنا تنها توضیح ممکن است؟ چه شواهدی آن را تأیید میکند و چه اطلاعاتی هنوز ندارم؟»
هدف، بیاعتبارکردن احساس خود نیست؛ هدف، تمایز میان تجربهٔ عاطفی و قطعیت تفسیر است.
گام سوم: در این لحظه چه تصویری از همسرم دارم؟
از خود بپرسید:
«آیا در حال حاضر فقط جنبهای را میبینم که مرا رنجانده است؟ آیا میتوانم هم رفتار نامناسب او را ببینم و هم سایر واقعیتهای مرتبط با رابطه را به یاد داشته باشم؟»
این پرسش نباید بهانهای برای نادیدهگرفتن رفتار آسیبزا شود. اگر بیاحترامی یا بدرفتاری تکرار میشود، بررسی الگو و تعیین مرز ضروری است.
گام چهارم: چه درخواست مشخصی دارم؟
بهجای داوری کلی، یک درخواست روشن و قابلاجرا مطرح کنید:
«وقتی پیش از پایان گفتوگو اتاق را ترک میکنی، احساس میکنم مسئلهٔ من ناتمام میماند. اگر به مکث نیاز داری، میتوانیم زمانی برای ادامهٔ گفتوگو تعیین کنیم؟»
این درخواست هم تجربهٔ فرد را بیان میکند و هم امکان توافق بر سر رفتار آینده را فراهم میسازد.
رنج من واقعی است؛ اما هر تفسیری که در لحظهٔ رنج از همسرم میسازم، لزوماً تمام واقعیت نیست.
میتوانم از رفتاری عمیقاً ناراحت باشم، بیآنکه تمام شخصیت همسرم را به همان رفتار فروبکاهم.
فهمیدن همسر به معنای تبرئهٔ او نیست؛ همانطور که انتقاد از او به معنای نفی تمام خوبیهایش نیست.
در تعارض، فقط این مهم نیست که چه کسی درست میگوید؛ مهم است که آیا هنوز میتوانیم پیچیدگی یکدیگر را ببینیم.
صمیمیت بالغ به معنای ندیدن تفاوتها نیست؛ به معنای تحمل تفاوتها بدون تبدیلکردن آنها به داوریهای فراگیر دربارهٔ شخصیت یکدیگر است.
این نگاه، یک چارچوب مفهومی برای فهم بعضی از چرخههای تعارض است، نه یک روش مستقل و اثباتشده برای درمان همهٔ مشکلات زناشویی. زوجدرمانگر باید در کنار بررسی تفسیرها و بازنماییهای درونی، به رفتارهای واقعی، تاریخچهٔ تعارض، توافقهای شکستهشده، تفاوتهای ارزشی و مسئولیت هر یک از طرفین توجه کند.
همچنین، یک برداشت سیاهوسفید در هنگام خشم بهخودیخود نشانهٔ اختلال شخصیت یا سازمان شخصیت مرزی نیست. تشخیص بالینی به ارزیابی گستردهتری نیاز دارد.
اگر در رابطه خشونت، تهدید، اجبار یا کنترلگری وجود دارد، اولویت با ارزیابی ایمنی و مسئولیتپذیری است؛ نه دعوت شتابزدهٔ طرف آسیبدیده به دیدن جنبههای مثبت شریک زندگی یا پذیرفتن سهمی برابر در تعارض.
یکی از ظرفیتهای مهم زندگی مشترک، توانایی حفظ تصویری پیچیده از کسی است که هم میتواند مایهٔ آرامش ما باشد و هم گاهی ما را برنجاند. این ظرفیت به معنای تعلیق قضاوت در برابر هر رفتاری نیست؛ به معنای آن است که قضاوت خود را به اندازهٔ شواهد نگه داریم و برای فهم بهتر، امکان بازنگری را از دست ندهیم.
شاید یکی از نشانههای بلوغ رابطهای این باشد که بتوانیم بگوییم: «آنچه اتفاق افتاد مرا رنجاند؛ اما پیش از آنکه دربارهٔ تمام شخصیت تو حکم بدهم، میخواهم بفهمم چه اتفاقی افتاد، چه معنایی برای هر دوی ما داشت و چگونه میتوانیم دفعهٔ بعد بهتر با آن روبهرو شویم.»

Kernberg, O. F. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism. Jason Aronson.
Kernberg, O. F. (1984). Severe Personality Disorders: Psychotherapeutic Strategies. Yale University Press.
Johnson, S. M. (2004). The Practice of Emotionally Focused Couple Therapy: Creating Connection (2nd ed.). Brunner-Routledge.
Christensen, A., Doss, B. D., & Jacobson, N. S. (2020). Reconcilable Differences (2nd ed.). Guilford Press.
یادداشت علمی: پیوند میان نظریهٔ کرنبرگ و تمرین پیشنهادی در این مقاله، یک کاربرد مفهومی و بالینی است؛ نباید آن را مداخلهای اختصاصی با اثربخشی مستقل و اثباتشده تلقی کرد.