سارا و آرمان، هر دو در میانهٔ چهلسالگی، پانزده سال است که با یکدیگر زندگی میکنند. سارا استاد دانشگاه است و آرمان معمار. هر دو رابطهشان را عموماً رضایتبخش توصیف میکنند و در بسیاری از موقعیتها گفتوگویی سازنده دارند. بااینحال، هر دو متوجه الگویی تکرارشونده شدهاند: گاهی یک اتفاق کوچک، مانند دیر رسیدن یکی از آنها به خانه، میتواند در مدت کوتاهی به تعارضی چندساعته تبدیل شود.
آن شب، آرمان حدود نیم ساعت دیرتر از زمان معمول به خانه میرسد. تلفنش نیز خاموش بوده است. سارا، که پشت میز کارش منتظر اوست، بهتدریج فاصلهای میان وضعیت موجود و آنچه از رابطه انتظار دارد احساس میکند. برای او، «در دسترس بودن و قابل اتکا بودن یکدیگر» بخشی از وضعیت مطلوب رابطه است و غیبت غیرمنتظرهٔ آرمان این وضعیت را مختل کرده است.
در چارچوب نظریهٔ خودتنظیمی، چنین ناهمخوانی ادراکشدهای میتواند فرایندهایی را برای کاهش فاصله میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب فعال کند (Carver & Scheier, 1982). سارا ابتدا یک بار با آرمان تماس میگیرد. پاسخی دریافت نمیکند. دوباره تماس میگیرد و سپس پیام میدهد. اما با افزایش انتظار و نبود بازخورد، پاسخهای او بهتدریج شدیدتر میشوند. پیامی که ابتدا از نگرانی ناشی شده بود، اکنون لحنی پیدا میکند که آرمان آن را بیشتر شبیه بازخواست تجربه میکند.
وقتی آرمان سرانجام به خانه میرسد، مسئله برای او دیگر صرفاً «دیر رسیدن» نیست؛ او با شدت واکنش سارا مواجه شده است. بنابراین بهجای توضیحدادن، کوتاه پاسخ میدهد و از گفتوگو فاصله میگیرد. برای آرمان، این عقبنشینی شاید تلاشی برای جلوگیری از تشدید تعارض باشد. اما سارا آن را متفاوت تجربه میکند: سکوت آرمان برای او نشانهای تازه از بیاعتنایی است.
اکنون هر پاسخ، بخشی از محیط روانشناختی دیگری شده است. اعتراض سارا برای آرمان به نشانهای از فشار تبدیل میشود و کنارهگیری آرمان برای سارا به نشانهای از فاصله. سارا برای کاهش این فاصله بیشتر پیگیری میکند؛ آرمان برای کاهش فشار بیشتر عقب میرود. در نتیجه، اقدامی که هر یک برای تنظیم وضعیت خود انجام میدهد، به محرکی برای پاسخ بعدی دیگری تبدیل میشود.
این وضعیت را میتوان با الهام از نظریهٔ کنترل ادراکی (Perceptual Control Theory) بهصورت یک حلقهٔ بازخوردی (feedback loop) در نظر گرفت؛ حلقهای که در آن رفتار یک فرد، بخشی از شرایطی میشود که فرد دیگر بر اساس آن ادراک و عمل میکند (Mansell, 2009). در چنین سیستمی، پرسش صرفاً این نیست که «چه کسی ابتدا واکنش نشان داد؟»؛ بلکه باید دید چگونه پاسخهای متقابل، در طول زمان، الگویی خودتقویتکننده ایجاد میکنند.
از منظر چارچوب مفهومی حاضر، میتوان این فرایند را با مفهوم «بهرهٔ بازخوردی» (feedback gain) صورتبندی کرد. منظور از این مفهوم در اینجا یک سازهٔ روانسنجی تثبیتشده نیست، بلکه یک فرضیهٔ مفهومی است: نسبت میان تغییر در ناهمخوانی ادراکشده و تغییر در شدت پاسخ اصلاحی. دو نفر ممکن است با ناهمخوانی مشابهی مواجه شوند، اما پاسخهای آنها از نظر شدت، زمانبندی و مدت متفاوت باشد.
برای مثال، نیم ساعت تأخیر آرمان ممکن است برای سارا یک ناهمخوانی نسبتاً محدود ایجاد کند؛ اما اگر پاسخ اصلاحی او بهسرعت و بهشدت افزایش یابد، ممکن است تلاش برای کاهش فاصله، خود به ایجاد فاصلهٔ تازهای منجر شود. از سوی دیگر، اگر آرمان برای کاهش تعارض بیش از حد عقبنشینی کند، پاسخ او نیز ممکن است ناهمخوانی ادراکشدهٔ سارا را افزایش دهد. در این صورت، مسئله لزوماً «زیادیِ نگرانی سارا» یا «کمبود توجه آرمان» نیست؛ بلکه میتوان پرسید آیا شدت و زمانبندی پاسخ هر یک با پویایی واقعی موقعیت تناسب دارد یا نه.
در زبان سیستمهای دینامیکی، چنین الگویی میتواند بهصورت فرضی با مفاهیمی مانند فراجهش (overshoot)، نوسان (oscillation) و زمان بازگشت (recovery time) توصیف شود. پژوهشهای دینامیکی در رواندرمانی نیز نشان دادهاند که تغییرات روانشناختی الزاماً خطی و یکنواخت نیستند و بررسی تغییرپذیری، نوسان و مسیرهای زمانی میتواند اطلاعاتی فراهم کند که از مقایسهٔ صرفِ نمرههای پیش و پس از درمان به دست نمیآید (Klocek et al., 2024). بااینحال، این نکته باید با احتیاط بیان شود: هنوز نمیتوان از این ادبیات نتیجه گرفت که «بهرهٔ بازخوردی نامتناسب» علت نوسان در روابط زوجی است. این موضوع یک پیشبینی نظری است که باید بهطور تجربی آزمون شود.
صبح روز بعد، سارا و آرمان با یکدیگر آشتی میکنند. آنها دربارهٔ اتفاق شب گذشته صحبت میکنند و هر دو میگویند که «دیگر چنین چیزی تکرار نمیشود». اما اگر فقط محتوای تعارض حل شود و فرایند آن دیده نشود، احتمال دارد همان چرخه در موقعیتی دیگر دوباره ظاهر شود: دیر رسیدن، پاسخندادن به پیام، اختلاف بر سر تربیت فرزند یا حتی یک سکوت کوتاه.
درمانگر در این نقطه لزوماً نمیپرسد: «چه کسی حق داشت؟» حتی الزاماً نمیپرسد: «چگونه سارا باید اضطرابش را کنترل کند؟» یا «چگونه آرمان باید بیشتر ارتباط برقرار کند؟»
پرسش دقیقتر میتواند این باشد:
«وقتی یکی از شما فاصلهای را احساس میکند، چگونه پاسخ میدهد؛ پاسخ او در دیگری چه چیزی ایجاد میکند؛ و پاسخ دوم چگونه ناهمخوانی اولیه را تغییر میدهد؟»
این تغییر در زاویهٔ نگاه، زوج را از تحلیل صفات یکدیگر به مشاهدهٔ الگوی تعامل منتقل میکند.
سارا ممکن است بهجای این نتیجه که «آرمان برایش اهمیت قائل نیست»، بتواند ببیند که وقتی احساس ناامنی میکند، شدت پیگیریاش افزایش مییابد. آرمان نیز ممکن است بهجای این نتیجه که «سارا همیشه کنترلگر است»، بتواند ببیند که وقتی فشار را تجربه میکند، عقبنشینی او دقیقاً همان چیزی را تقویت میکند که سارا از آن میترسد.
در اینجا هدف درمان، حذف واکنشها نیست؛ بازتنظیم رابطهٔ میان واکنش و ناهمخوانی است. سارا قرار نیست بیتفاوت شود و آرمان قرار نیست هرگز نیاز به فاصله نداشته باشد. مسئله این است که آیا هر دو میتوانند پاسخهایی پیدا کنند که بهجای تشدید چرخه، امکان تغییر مسیر آن را فراهم کند.
این وینیت یک الگوی آسیبشناختی قطعی را به سارا و آرمان نسبت نمیدهد. چنین چرخههایی میتوانند در روابط نسبتاً سالم نیز رخ دهند و وجود یک تعارض یا نوسان، بهخودیخود نشانهٔ اختلال رابطه نیست.
آنچه از منظر دینامیکی اهمیت بیشتری دارد، ظرفیت بازگشت (recovery capacity) است: اینکه یک زوج پس از یک اغتشاش (perturbation) با چه سرعت و کیفیتی میتواند به تعامل سازنده بازگردد. در ادبیات نظریهٔ کنترل ادراکی، فرایندهای روانشناختی را میتوان در قالب تلاش برای کاهش ناهمخوانی میان وضعیت ادراکشده و وضعیت مطلوب فهم کرد؛ اما در یک سیستم تعاملی، پاسخ هر فرد همزمان میتواند بخشی از شرایطی باشد که فرد دیگر بر اساس آن عمل میکند (Higginson et al., 2011; Mansell, 2009).
از این منظر، پایداری رابطه الزاماً به معنای فقدان نوسان نیست. یک فرضیهٔ قابل بررسی این است که زوجهای انعطافپذیرتر ممکن است نه به این دلیل که هرگز از مسیر خارج نمیشوند، بلکه به این دلیل که زودتر میتوانند مسیر تعامل خود را اصلاح کنند، ثبات بیشتری نشان دهند.
بنابراین «تنظیم بهرهٔ بازخوردی» در این مقاله نه یک تشخیص بالینی، نه یک ویژگی شخصیتی تثبیتشده و نه یک سازهٔ روانسنجی اثباتشده است. این مفهوم در مقام یک فرضیهٔ نظریِ مولد مطرح میشود که میتواند در پژوهشهای آینده، با دادههای طولی، نمونهبرداری تجربه و ارزیابی لحظهای بومشناختی، بهصورت مستقیمتر آزمون شود.
در اتاق درمان، ارزش فعلی این مفهوم شاید در همین حد باشد: کمک به زوج برای دیدن اینکه گاهی مسئله فقط آنچه اتفاق افتاده نیست؛ مسئله این است که هر یک از آنها چگونه به آنچه اتفاق افتاده پاسخ داده، و آن پاسخ چگونه اتفاق بعدی را ساخته است.
Carver, C. S., & Scheier, M. F. (1982). Control theory: A useful conceptual framework for personality-social, clinical, and health psychology. Psychological Bulletin, 92(1), 111–135.
Higginson, S., Mansell, W., & Wood, A. M. (2011). An integrative mechanistic account of psychological distress, therapeutic change and recovery: The Perceptual Control Theory approach. Clinical Psychology Review, 31(2), 249–259.
Klocek, A., Premus, J., & Řiháček, T. (2024). Applying dynamic systems theory and complexity theory methods in psychotherapy research: A systematic literature review. Psychotherapy Research, 34(6), 828–844.
Mansell, W. (2009). Perceptual Control Theory as an integrative framework and Method of Levels as a cognitive therapy: What are the pros and cons? The Cognitive Behaviour Therapist, 2(3), 178–196.