
«عشق را نمیتوان فقط با شدتِ احساسی که تجربه میکنیم سنجید. در نظریهٔ مثلثیِ عشقِ اشتنبرگ (Sternberg, 1986)، عشق از سه مؤلفهٔ شور، صمیمیت و تعهد شکل میگیرد و ترکیب و شدت نسبیِ این مؤلفهها، صورتهای متفاوتی از عشق را پدید میآورد. در این چارچوب، میتوان بهصورت تفسیری میان «شدتِ تجربهٔ عشق» و «کیفیتِ رابطه» تمایز گذاشت؛ زیرا عشقِ پرشور الزاماً به معنای رابطهای باکیفیت نیست.»
«در رابطهٔ زوجی، همیشه مسئله این نیست که چه کسی حق دارد؛ گاهی مسئله این است که پشتِ موضع هر یک از ما چه ترس، نیاز یا تجربهای قرار گرفته است. این نگاه با تأکید درمان هیجانمدار زوجی بر هیجانها و نیازهای دلبستگیِ زیرین همخوان است (Johnson, 2004)، در حالی که پژوهشهای گاتمن بر اهمیت الگوهای تعامل زوجین، بهویژه هنگام تعارض، تأکید دارند (Gottman, 1994). گفتوگوی سازنده از جایی آغاز میشود که بهجای شکستدادنِ یکدیگر، تلاش کنیم یکدیگر را بهتر بفهمیم.»
«عشق ممکن است با دیدنِ دیگری آغاز شود، اما در گذر زمان با انتخابهای ما ادامه مییابد. بادیو (Badiou, 2012) عشق را صرفاً یک هیجانِ آغازین نمیداند، بلکه آن را تجربهای میبیند که در گذرِ زمان و از طریقِ وفاداری به امکانِ «ما» استمرار مییابد. از این منظر، دوستداشتن تنها احساسی نیست که بر ما حادث میشود؛ شیوهای از زیستن با دیگری است که در آن آزادی، مسئولیت، وفاداری و معنا پیوسته دوباره انتخاب میشوند.»
«عشقِ بالغ نه چشمبستن بر کاستیهای دیگری است و نه از دستدادنِ نگاهِ مثبت به او. پژوهشهای موری و همکاران نشان دادهاند که برخی شکلهای آرمانیسازیِ مثبت میتوانند با کیفیت و پایداری رابطه ارتباط داشته باشند، در حالی که آرمانیسازیِ غیرواقعبینانه میتواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد (Murray et al., 2011). هنرِ عشق شاید همین باشد: خوبیهای دیگری را ببینیم، بدون آنکه محدودیتهایش را انکار کنیم؛ او را امیدوارانه ببینیم، اما نه آنگونه که آرزو داریم باشد، بلکه آنگونه که در واقعیت میشناسیم.»
«رابطهٔ سالم میتواند در مواجهه با فشارهای زندگی، منبعی از حمایت و احساس امنیت باشد و در برخی شرایط نقشِ ضربهگیرِ استرس را ایفا کند (Cohen & Wills, 1985). از سوی دیگر، در نظریهٔ سیستمهای خانوادگی بوون، تواناییِ حفظِ پیوند عاطفی در کنارِ استقلالِ فردی در مفهوم «تمایزیافتگیِ خود» صورتبندی شده است (Bowen, 1978). بنابراین، سلامت رابطه نه در یکیشدنِ کاملِ دو نفر، بلکه در تواناییِ نزدیکبودن بدونِ ازدستدادنِ خویشتن معنا پیدا میکند.»
«در ارزیابیِ سلامتِ یک رابطه، شدتِ دلبستگی بهتنهایی کافی نیست. آنچه اهمیت دارد این است که زوجین چگونه با تعارض، تفاوت و هیجانهای دشوار مواجه میشوند. پژوهشهای گاتمن نشان دادهاند که الگوهای تعامل زوجین در هنگام تعارض با پیامدهای رابطه ارتباط دارند (Gottman, 1994). رابطهٔ سالم رابطهای بدونِ اختلاف نیست؛ رابطهای است که در آن میتوان اختلاف را بدونِ تخریبِ کرامتِ یکدیگر تحمل و مدیریت کرد و تصویر ذهنی خود از شریک را در پرتو تجربههای واقعی بازبینی کرد.»
«فروم (Fromm, 1956) احترام را در کنار توجه، مسئولیت و شناخت، از عناصر مهمِ عشق میداند. از این منظر، اخلاقِ عشق در میزانِ رنجی که برای دیگری تحمل میکنیم خلاصه نمیشود؛ در تواناییِ دیدنِ او بهعنوان انسانی مستقل و شایستهٔ احترام آشکار میشود. دوستداشتن یعنی بتوانیم هم به دیگری نزدیک باشیم و هم آزادی، انتخاب، مخالفت و حقِ «نه گفتن» او را به رسمیت بشناسیم.»
«یکی از عمیقترین آموزشهایی که زوجین به فرزندان خود میدهند، نه توصیههایشان دربارهٔ عشق، بلکه الگویی است که از نحوهٔ مواجههٔ آنان با اختلاف، عذرخواهی، مرزبندی، احترام و ترمیمِ رابطه در ذهنِ فرزندان شکل میگیرد. این نگاه با مفهوم «یادگیری مشاهدهای» و نقشِ الگوهای رفتاری در نظریهٔ یادگیری اجتماعی بندورا همخوان است (Bandura, 1977). کودکان فقط از آنچه والدین دربارهٔ رابطه میگویند نمیآموزند؛ از آنچه هر روز در رابطهٔ میانِ آنان میبینند نیز یاد میگیرند.»
«کانت در فرمولِ انسانیت (Kant, 1785/1993) بر این اصل تأکید میکند که انسانیت، چه در شخصِ خود و چه در شخصِ دیگری، باید همواره بهعنوان غایت و نه صرفاً وسیله مورد احترام قرار گیرد. اگر این اصل را به رابطهٔ زوجی تعمیم دهیم، شریک زندگی نمیتواند صرفاً وسیلهای برای رفعِ تنهایی، ارضای نیازها یا تأییدِ ارزشمندیِ ما باشد. اخلاقِ عشق از جایی آغاز میشود که دیگری را انسانی مستقل و صاحبِ کرامت بدانیم؛ کسی که میتوان دوستش داشت، بیآنکه مالک او بود.»
«ما در رابطه فقط با رفتارِ واقعیِ شریکمان مواجه نیستیم؛ با بازنماییِ ذهنیای نیز زندگی میکنیم که از خاطرات، انتظارها و تجربههای گذشته شکل گرفته است. این ایده با مفهوم «مدلهای کاریِ درونی» در نظریهٔ دلبستگی (Bowlby, 1969) و با مفهوم طرحوارههای شناختی در سنت شناختدرمانی (Beck, 1976) همخوانی دارد. بلوغ شناختیِ رابطه یعنی بتوانیم این بازنماییِ ذهنی را با تجربههای تازه مقایسه و بهروز کنیم؛ زیرا گاهی چیزی که دربارهٔ دیگری میبینیم، بخشی از گذشتهٔ خودمان را نیز با خود حمل میکند.»
«گاهی تلاشِ افراطی برای کنترلِ رابطه، اطمینانگرفتنِ مداوم از عشقِ دیگری یا حذفِ کاملِ عدمقطعیت، میتواند خود به بخشی از مسئله تبدیل شود. واتزلاویک و همکاران (Watzlawick, Weakland, & Fisch, 1974) این الگو را در قالبِ «راهحلهای اقدامشده» توضیح میدهند؛ یعنی جایی که راهحلِ تکرارشونده، ناخواسته به تداومِ مشکل کمک میکند. از سوی دیگر، در درمان پذیرش و تعهد، پذیرشِ تجربههای دشوار و حرکت در جهتِ ارزشها بخشی از فرایند تغییر است (Hayes, Strosahl, & Wilson, 1999). در رابطه نیز گاهی تغییر از جایی آغاز میشود که بهجای کنترلِ دیگری، سهمِ خود را میپذیریم و بهجای جنگیدن با هرگونه عدمقطعیت، ظرفیتِ مواجهه با آن را افزایش میدهیم.»
«در این مجموعه، ارجاع به نظریهها و چارچوبهای فلسفی و روانشناختی، در مواردی برای تبیین یا الهامبخشیِ مفهومی است، نه برای اثبات تجربیِ مستقیمِ گزارههای تأملی. بنابراین، همخوانی یک گزاره با یک نظریه نباید معادلِ تأیید تجربیِ خودِ آن گزاره تلقی شود. همچنین، مثالها و پرسشهای مطرحشده در این بخش، پیشنهادهای تأملی برای زوجیناند و نباید بهعنوان پروتکلهای درمانیِ اعتبارسنجیشده تلقی شوند.»
پرسش تأملی (Reflective Question)
«اگر قرار باشد عشق را نه فقط از روی شدتِ احساسی که به یکدیگر داریم، بلکه از روی شیوهای که با تفاوتها، آزادی، نیازها و آسیبپذیریهای یکدیگر مواجه میشویم بسنجیم، رابطهٔ ما امروز چه چیزی دربارهٔ نوعِ عشقی که با یکدیگر میسازیم به ما نشان میدهد؟»
هفت پرسش خودارزیابی تأملی برای زوجین
راهنما:
برای هر پرسش، گزینهای را انتخاب کنید که در حال حاضر بیش از همه به تجربهٔ شما نزدیک است. این پرسشها آزمون روانشناختی یا ابزار تشخیصی نیستند و پاسخ «درست» یا «غلط» ندارند. هدف، ایجاد فرصتی برای دیدنِ دقیقترِ خود، دیگری و داستانی است که دربارهٔ عشق در ذهن خود ساختهایم.
وقتی از خود میپرسید «آیا هنوز عاشق همسرم هستم؟»، کدام معیار بیشتر بر قضاوت شما دربارهٔ عشق اثر میگذارد؟
الف) بیشتر به شدتِ هیجان، اشتیاق و کششی توجه میکنم که میان ما وجود دارد؛ کاهش آن گاهی مرا نگران میکند.
ب) بیشتر به احساس صمیمیت، امنیت و نزدیکی میان خودمان توجه میکنم؛ حتی اگر شورِ رابطه نسبت به گذشته تغییر کرده باشد.
ج) عشق را حاصل چند مؤلفه میبینم و تلاش میکنم میان شور، صمیمیت و تعهدِ رابطهٔ خود تمایز بگذارم.
د) هنوز معیار ثابتی برای سنجش عشق ندارم و گاهی یک احساس یا یک تعارضِ مقطعی، برداشت من از کل رابطه را تغییر میدهد.
وقتی به همسر خود فکر میکنید، کدام عبارت به تجربهٔ درونی شما نزدیکتر است؟
الف) میتوانم او را با مجموعهای از قوتها، ضعفها، تفاوتها و محدودیتهایش ببینم و میان واقعیت او و انتظارات خود تمایز بگذارم.
ب) گاهی متوجه میشوم تصویری که در ذهنم از او ساختهام با رفتار واقعی او فاصله دارد؛ این فاصله ممکن است مرا ناامید یا عصبانی کند.
ج) گاهی بیشتر به آنچه او میتواند بشود توجه میکنم تا آنچه اکنون هست؛ و این امر بر رابطهٔ ما اثر میگذارد.
د) در بعضی موقعیتها تشخیص اینکه با خودِ واقعیِ او مواجهام یا با تصویری که نیازها و انتظارهای خودم ساختهاند، برایم دشوار است.
وقتی نیاز یا خواستهٔ همسرتان با نیاز، ارزش یا مرز شخصی شما تعارض پیدا میکند، معمولاً چه میکنید؟
الف) گاهی از خواستهٔ خود میگذرم، زیرا نیازهای همسرم در آن موقعیت برایم مهمتر به نظر میرسند.
ب) تلاش میکنم راهی پیدا کنم که هم نیاز او و هم نیاز یا مرز شخصی خودم دیده شود، حتی اگر رسیدن به این تعادل دشوار باشد.
ج) معمولاً از مرز خود دفاع میکنم، اما بعد ممکن است دربارهٔ خودخواهانهبودنِ این تصمیم دچار تردید یا احساس گناه شوم.
د) تصمیم من اغلب به شرایط و شدتِ ترس از تعارض، طردشدن یا آسیبدیدن رابطه بستگی دارد و هنوز معیار روشنی برای تشخیص مرز میان فداکاری و خودفراموشی ندارم.
پس از یک اختلاف جدی با همسرتان، کدام الگو بیشتر به رفتار شما نزدیک است؟
الف) ابتدا تلاش میکنم از موضع خود دفاع کنم و نشان دهم چرا برداشت یا تصمیم من منطقیتر است.
ب) ترجیح میدهم مدتی فاصله بگیرم تا آرام شوم؛ گاهی این فاصله به گفتوگوی سازنده بازمیگردد و گاهی مسئله برای مدتی حلنشده باقی میماند.
ج) تلاش میکنم علاوه بر موضع آشکار هر یک از ما، نیاز، ترس یا آسیبپذیریِ زیربنایی آن را نیز بفهمم.
د) برای من مهم است که حتی در صورت باقیماندن اختلاف، بتوانیم گفتوگو، احترام و امکانِ ترمیم رابطه را حفظ کنیم.
اگر بخواهید داستانی را که ناخودآگاه دربارهٔ «عشق واقعی» در ذهن خود حمل میکنید شناسایی کنید، کدام عبارت به شما نزدیکتر است؟
الف) عشق واقعی باید دشواری، فراق و موانع بزرگی داشته باشد؛ آسانبودنِ رابطه گاهی برایم مشکوک است.
ب) عشق واقعی را بیشتر با هماهنگی میسنجم؛ اختلافهای مکرر ممکن است باعث شود دربارهٔ اصلِ انتخاب خود تردید کنم.
ج) گاهی شدتِ عشق را با میزانِ فداکاری و رنجی که برای رابطه تحمل میکنیم مرتبط میدانم.
د) عشق را فرایندی میبینم که میتواند دورههایی از شور، آرامش، اختلاف و بازسازی داشته باشد و در طول زمان با انتخابها و تجربههای مشترک شکل بگیرد.
وقتی تصمیمی در زندگی مشترک با خواستِ خانوادهٔ یکی از شما تعارض پیدا میکند، معمولاً چه اتفاقی میافتد؟
الف) حفظ رضایت خانواده برایم اهمیت زیادی دارد و گاهی تصمیمگیری مستقل زوجی را دشوار میکند.
ب) تلاش میکنیم نظر خانوادهها را بشنویم، اما در موقعیتهای پرتنش ممکن است مرز میان نظر آنان و تصمیم خودمان برایمان مبهم شود.
ج) معمولاً تصمیم را میان خودمان بررسی میکنیم و سپس، در صورت لزوم، با خانوادهها دربارهٔ آن گفتوگو میکنیم.
د) میتوانیم هم پیوند خود با خانوادههای اصلی را حفظ کنیم و هم مسئولیت تصمیمهای زندگی مشترک را بهعنوان یک واحد زوجی بر عهده بگیریم.
کدام عبارت به برداشت شما از تداوم عشق نزدیکتر است؟
الف) عشق پیش از هر چیز یک احساس است؛ اگر احساس عمیق آن از میان برود، ادامهٔ رابطه برایم دشوار میشود.
ب) بخشی از تداوم عشق را به شرایط، سازگاری و اتفاقات زندگی وابسته میدانم؛ همیشه نمیتوان همهچیز را با انتخاب کنترل کرد.
ج) عشق با یک احساس آغاز میشود، اما تداوم آن تا حدی به انتخابها، رفتارها و تعهدهای ما در طول زمان وابسته است.
د) عشق را فرایندی میدانم که در آن احساس، انتخاب، مسئولیت و آزادیِ دو انسان باید در کنار یکدیگر دیده شوند؛ نه صرفاً بهعنوان سرنوشت و نه صرفاً بهعنوان وظیفه.
پس از پاسخدادن، بهجای محاسبهٔ امتیاز، میتوانید پاسخها را با یکدیگر مقایسه کنید و دربارهٔ این پرسشها گفتوگو کنید:
چه تجربهای باعث شد این گزینه را انتخاب کنم؟
آیا همسرم احتمالاً همین گزینه را دربارهٔ رابطهٔ ما انتخاب میکند؟
کدام پاسخ من بیشتر از تجربهٔ امروزمان میآید و کدام پاسخ ممکن است ریشه در خانواده، فرهنگ یا داستانهایی داشته باشد که دربارهٔ عشق آموختهام؟
در کدام زمینه، تصویر ذهنی من از رابطه با تجربهٔ واقعی ما فاصله دارد؟
کجا میان عشق، فداکاری و ازخودگذشتگی مرز روشنی ندارم؟
آیا میتوانم همزمان هم به نزدیکی نیاز داشته باشم و هم استقلال و آزادیِ همسرم را به رسمیت بشناسم؟
اگر قرار باشد داستان عشق ما در چند سال آینده بازنویسی شود، دوست داریم چه چیزی در آن تغییر کند؟
هدف این پرسشها پیدا کردنِ «زوجِ ایدهآل» یا دادنِ نمره به رابطه نیست؛ هدف، دیدنِ صادقانهٔ داستانهایی است که با خود به رابطه آوردهایم و انتخابِ آگاهانهترِ داستانی است که میخواهیم با یکدیگر بسازیم.