«اینک آخرالزمان» به کارگردانی فرانسیس فورد کوپولا، محصول ۱۹۷۹، یکی از برجستهترین آثار تاریخ سینما و از مهمترین فیلمهای جنگی قرن بیستم است. این فیلم که از رمان «دل تاریکی» اثر جوزف کنراد اقتباس شده، به نمایش صرف نبرد یا ارائهی موضع سیاسی محدود نمیشود، بلکه جنگ را بستری برای بررسی ماهیت انسان و پیامدهای رهایی او از تمدن قرار میدهد.
ارزش فیلم بیش از هر چیز در تلفیق فرم و مضمون نهفته است. کارگردانی، فیلمبرداری، طراحی صدای مثالزدنی و بازیگری، همگی در خدمت نمایش سقوط انسان به ورطهی جنون هستند. این فیلم را نباید فقط اثری ضدجنگ دانست و باید آن را از جنبههای فلسفی و اخلاقی نیز مورد بررسی قرار داد. با نقد این شاهکار سینمایی، همراه انتشارات آوانس باشید.

فیلم در زمان جنگ ویتنام و حوالی سال ۱۹۷۰ میگذرد و داستان سروان ویلارد را روایت میکند که مأموریت دارد سرهنگ کرتز را که از فرمان ارتش سرپیچی کرده و در جنگلهای کامبوج حکومتی شبهخدایی برای خود برپا کرده، پیدا کند و او را از میان بردارد. اما در میانهی راه، هرچه که بیشتر پیش میرود، میفهمد این عملیات، یک مأموریت ساده نیست و وظیفهای که به او محول شده، سنگینتر از آنچه هست که فکر میکرده.
«اینک آخرالزمان» در زمان اکران خود با واکنشهای دوگانهای روبهرو شد. گروهی آن را شاهکاری بیسابقه و ساختارشکن میدانستند و عدهای نیز آن را جاهطلبانه، اما آشفته توصیف کردند. مانند بسیاری از آثار سینمایی دیگر که در زمان اکران قدرشان دانسته نشد، «اینک آخرالزمان» نیز با گذر زمان جایگاه خود را در سینما و ژانر جنگی تثبیت کرد و امروزه از آن به عنوان یکی از مهمترین آثار جنبش هالیوود نو یاد میشود. تا پیش از اکران این فیلم، سینمای هالیوود در رویارویی با جنگ ویتنام عمدتاً رویکردی محتاطانه داشت و آثاری مانند «شکارچی گوزن» (۱۹۷۸) یا «بازگشت به میهن» (۱۹۷۸) نیز بیشتر روی پیامدهای روانی جنگ متمرکز بودند. کوپولا با اقتباس آزاد از رمانِ جوزف کنراد، مسیر متفاوتی را برگزید و جنگ را به منزلهی استعارهای برای فروپاشی اخلاق، تمدن و گمراهی انسان به تصویر کشید. بر کسی پوشیده نیست که کوپولا، اگر از بهترینها نباشد، یقیناً از مهمترین فیلمسازان سینما به شمار میرود. او پس از اخذ مدرک خود در ادبیات نمایشی، به تحصیل فیلمسازی در دانشگاه کالیفرنیا پرداخت و در سال ۱۹۶۳ اولین فیلم خودش را با نام «زوال عقل ۱۳» ساخت. او پس از کسب جایزهی اسکار بهترین فیلمنامهی غیراقتباسی در سال ۱۹۶۶، کمپانی مستقل زئوتروپ را همراه جورج لوکاس (خالق فرنچایز جنگ ستارگان) تأسیس کرد که اولین فیلم این کمپانی «تیاچاکس ۱۱۳۸» (۱۹۷۱) را جورج لوکاس کارگردانی کرد و کوپولا تهیهکنندهی آن بود. پس از گذر از سالهای آغازینِ فعالیت هنری این کارگردان، بدون ذرهای تردید، نقطهی عطف کارنامهی هنری کوپولا را باید «پدرخوانده» (۱۹۷۲) دانست که به اعتبار هنری او افزود و مسیر تازهای را در سینمای پساکلاسیک باز کرد و همچنین بنیانگذار سبک گنگستری (به معنای امروزی) بود. کوپولا در کارنامهی هنری خود موفقیتها و شکستهای بسیاری را تجربه کرده، اما هیچ کدام از آثار وی نمیتوانند در هماهنگی فرم و مضمون با «اینک آخرالزمان» رقابت کنند، چرا که نگاه هنری کارگردان و جهانبینی او در این اثر مشهود است و همین موضوع سبب آن شده تا فیلم وابسته به جریان فکری خاصی نباشد و مستقیماً نگاه فیلمساز را منتقل کند.
نسخهی اکران سینمایی «اینک آخرالزمان» که در سال ۱۹۷۹ اکران شد، همان نسخهایست که شهرت جهانی فیلم را رقم زد و با حذف بخشهایی از فیلم، ریتمی فشردهتر به روایت بخشید و مدت زمان آن نیز حدوداً ۱۵۰ دقیقه است؛ اما کوپولا معتقد بود که محدودیتهای زمانی اکران، او را ناچار به حذف صحنههایی کرده که میتوانستند ابعاد تاریخی، سیاسی و همچنین شخصیتپردازی اثر را کاملتر کنند. به همین دلیل در سال ۲۰۰۱، نسخهی Redux فیلم را منتشر کرد. در این نسخه که حدوداً ۴۹ دقیقه به زمان فیلم افزود، سکانسهایی مانند مزرعهی فرانسویها، دیدار دوم با پلیبویها و گفتوگوهای گستردهتر با کرتز را به روایت بازگرداند. تحلیلی که میخوانید بر روی نسخهی ۳ ساعته نوشته شده و پیشنهاد میشود برای درک بهتر فیلم، همین نسخه تماشا شود؛ البته بسیاری از منتقدان بر این باورند که نسخهی اصلی از نظر ریتم و انسجام سینمایی برتر است؛ به همین علت کوپولا در سال ۲۰۱۹ با انتشار نسخهی Final Cut کوشید تعادلی میان این دو برقرار کند. من همچنان نسخهی ۳ ساعته را ترجیح میدهم و همان را به خوانندگان این نوشته پیشنهاد میکنم.

«اینک آخرالزمان» برخلاف بسیاری از آثار جنگی به نمایش قهرمانی نمیپردازد، بلکه فرسایش انسانیت را به تصویر میکشد. جنگ ویتنام در این فیلم بستریست که در آن مرز میان تمدن و توحش به تدریج فرو میریزد. از نخستین حملهی هلیکوپترها تا قتل بیدلیل سرنشینان قایق و آشوب پل دو لانگ، همگی نشان میدهند که خشونت در جنگ به یک عادت تبدیل میشود و دیگر یک قبح اخلاقی به حساب نمیآید. ضدجنگ بودن فیلم به معنای نفی صرفِ جنگ نیست، بلکه از دل نمایش اغواگرانه و هولناک آن زاده میشود. کوپولا دربارهی ساختهی خود چنین گفته که این فیلم بیانی دربارهی اخلاق انسانیست. واقعاً هم چنین است، زیرا فیلم مخاطب را به رویارویی با پوچی و تناقضهای آن سوق میدهد و خشونت را به شکلی تماشایی به تصویر میکشد. در اوایل فیلم، سرهنگ کیلگور در حالی روستایی را زیر آتش ناپالم نابود میکند که دشمن را وحشی خطاب میکند و ارتش آمریکا در میانهی هزاران مرگ بیمعنا، تمام توان خود را صرف حذف یکی از فرماندهانش میکند. چنین تناقضهایی همراه سفر تدریجی ویلارد به اعماق قلمرو کرتز، نشان میدهد جنگ پیش از هرچیز وجدان انسان را فرو میپاشد. با تمام این توضیحات میتوان فیلم را دفاعیهای از انسانیت دانست: وقتی خشونت به امری عادی بدل شود، دیگر کسی، حتی مدعیان تمدن، از سقوط به دل تاریکی مصون نخواهند ماند. فیلم، ویلارد را به عنوان شخصی که قرار است در طول مسیر دچار آسیبهای روانی شود به ما معرفی نمیکند، بلکه او از همان ابتدا درگیر این مشکلات است و مقدمهی فیلم کاملاً در خدمت نمایش جنون و دیوانگی اوست. سکانس افتتاحیهی فیلم به خوبی نشان میدهد که جنگ برای ویلارد پایان نیافته و میدان نبرد به ذهنش منتقل شده است. او در وضعیت انزوا، مستی و بیقراری به سر میبرد و حتی در روایت درونی خود اعتراف میکند که دیگر قادر به زندگی در جامعه نیست و تنها جایی که احساس تعلق میکند، جبههی جنگ است. این وابستگی بیمارگونه به جنگ، آشکارا نشانهی نوعی فروپاشی روانیست؛ چرا که هویت او چنان با خشونت گره خورده که صلح برایش بیگانه و تحملناپذیر شده است. با پیشروی ویلارد در مسیر رودخانه، جنون او برخلاف دیگر همسفرانش، به شکل انفجاری با آشکار بروز نمیکند، بلکه به تدریج در سکوت، انزوا و وسواس ذهنیاش رشد مییابد. ویلارد در طول فیلم فاصلهی عاطفی خودش را با اطرافیان حفظ میکند و بیش از پیش غرق پروندهی کرتز میکند، به طوری که در طول سفر اطلاعات جدیدی به دست میآورد و آنها را با ما نیز در میان میگذارد. او کمتر دربارهی مأموریت خود سخن میگوید، اما ذهنش مدام درگیر فهم مردیست که فرمان متوقف کردن او را دارد. در این مرحله از فیلم، کارگردان رابطهای آیینهوار میان ویلارد و کرتز برقرار میکند: هرچه ویلارد اطلاعات بیشتری از کرتز کشف میکند، کمتر او را یک خائن میبیند و رفتهرفته به این نتیجه میرسد که او انسانیست که تا انتهای مسیر منطقی جنگ پیش رفته. وسواس و عجلهای که او نسبت به پروندهی کرتز دارد، به نوعی نشاندهندهی سرگردانی او نسبت به آیندهی خودش است. زمانی که به قلمرو کرتز میرسیم، فیلم مهمترین پرسش خود را مطرح میکند: آیا اصلاً تفاوتی میان کرتز و ویلارد وجود دارد؟ پاسخ به این سؤال با توجه به پایان فیلم بستگی به دیدگاه و تفسیر مخاطب دارد، اما چیزی که میخواهیم دربارهی آن حرف بزنیم، چیز دیگریست. کرتز برخلاف تصویر رسمی ارتش، دیوانهای افسارگسیخته نیست؛ او انسانی است که پس از مشاهدهی جنگ، تمام قیود اخلاقی و نظامی را کنار گذاشته و به این نتیجه رسیده که پیروزی تنها از راه خشونتی مطلق ممکن است. ویلارد در گفتوگوهای پایانی خود با کرتز، نه تنها این منطق را از زبان او میشنود، بلکه آن را درک میکند. اینجاست که او به خطرناکترین مرحلهی جنون خود میرسد: پذیرش خشونت. در «اینک آخرالزمان» جنون به معنای رفتارهای غیرعادی نیست، بلکه به معنای پذیرش تدریجی منطقیست که خشونت را موجه جلوه میدهد. با این همه شباهتی که میان کرتز و ویلارد وجود دارد، تنها تفاوت آنها باعث میشود نتوانیم آنها را مطلقاً شبیه به هم بدانیم. ویلارد مأموریت خود را انجام داده و کرتز را میکشد، اما برخلاف کاپیتان کولبی و یا سایر پیروان کرتز، در معبد نمیماند و قلمرو کرتز را ترک میکند. فیلم در همین نقطه به پایان میرسد. این پایان، که به شخصه آن را از پایانهای بسیار خوب سینما میدانم، نشان میدهد هنوز جرقهای از آدمیت و آگاهی اخلاقی در ویلارد مانده و او با آن که تا آستانهی جنون و گسستگی پیش رفته، اما در نهایت از تبدیل شدن به کرتزِ بعدی میپرهیزد. این پایان، شخصیت را تا دل تاریکی میبرد، اما او را از سقوط کامل در لجنزار برحذر میدارد.
پیشتر گفتیم که «اینک آخرالزمان» اقتباسی از نوشتهی جوزف کنراد به نام «دل تاریکی»ست. مهمترین تفاوت رمان و فیلم در تغییر زمان و مکان رخدادها نیست. تغییر اساسی را باید در دگرگونی موضوع اصلی روایت جستوجو کرد. کنراد، داستان خود را در بستر استعمار بلژیک در کنگو روایت میکند و هدفش نقد استعمار اروپاییست، در حالی که کوپولا در فیلم خود، همین ساختار روایی را به جنگ ویتنام میبرد و نشان میدهد که منطق استعمار در قرن بیستم، در قالب مداخلهی نظامی آمریکا تکرار شده است. کوپولا در «اینک آخرالزمان» فقط ارتش آمریکا را نقد نمیکند، بلکه جنگ ویتنام را به عنوان نمایندهی هر جنگی در هر نقطه از دنیا معرفی میکند تا به سقوط تدریجی انسانیت و عادی شدن خشونت بپردازد. مفهوم رمان و فیلم یکسان است، اما رمان محصول حرص و سلطهجویی امپریالیسم اروپاست و فیلم، نتیجهی جنگیست که ادعای دفاع از تمدنی توخالی را دارد و خود این تمدن را با دستهای خود نابود میکند. تفاوت مهم دیگر را باید در شخصیتپردازی قهرمان و ماهیت سفر او یافت. راوی کنراد، شخصی به نام مارلوست که دریانورد است و بیش از هر چیز ناظر و روایتگر است و مخاطب، جهان را از خلال تأملات فلسفی او میشناسد. ویلارد اما افسریست که از همان ابتدا دچار فروپاشی روانیست و دیگر یک شاهد معمولی نیست، بلکه خودش در معرض سقوط قرار دارد و سفرش حالتی درونی و معنوی پیدا میکند. این تغییر باعث شده تا اقتباس کوپولا، یک خوانش مدرن از منبع اقتباس خود باشد و روایت استعمار را به مطالعهای دربارهی ماهیت خشونت و ظرفیت انسان برای از دست دادن مرزهای اخلاقی تبدیل کند. شخصیت کرتز نیز در فیلم، دگرگونی بنیادینی یافته است. کرتز در رمان، مأمور برجستهی یک شرکت تجاریست که در انزوای جنگل، به خودکامگی و جنون کشیده میشود؛ اما در فیلم او سرهنگی ممتاز در ارتش آمریکاست که تمام ارتش را رها کرده تا در دل جنگل حکومتی شخصی تشکیل دهد. هر دو شخصیت نماد فروپاشی هستند، اما کرتز را نمیتوان نماد فساد اقتصادی استعمار دانست. او تجسم شکست ایدئولوژی نظامی و اخلاق سیاسی در آمریکاست. کوپولا با استفاده از این شخصیت پرسشی ارزشمند را مطرح میکند: آیا جنگ، حتی برای مدعیان دفاع از آزادی، ناگزیر به تولید چنین هیولاهایی منجر میشود یا نه؟ شاید پایانبندی فیلم را بتوان نزدیکترین قسمت آن با رمان دانست. هر دو اثر با مرگ کرتز به اوج میرسند و واپسین جملهی مشهور او، «وحشت! وحشت!»، در هر دو حفظ شده است، اما کنراد پس از مرگ کرتز، به بازگشت مارلو به اروپا و رویارویی او با نامزد کرتز هم میپردازد تا فاصلهی استعمار و توهم تمدن را در اروپا برجسته کند، اما کوپولا در حرکتی بسیار حسابشده این بخش را حذف میکند و پایان فیلم در همان قلمرو کرتز نگه میدارد؛ جایی که ویلارد، پس از انجام مأموریت، بدون هیچ جشن پیروزی یا نتیجهگیری قاطع، در سکوت آنجا را ترک میکند. در این نقطه فیلم عامدانه پاسخ روشنی به بیننده نمیدهد و او را با این پرسش رها میکند که آیا ویلارد از تاریکی گریخته یا صرفاً از مکانی به مکانی دیگر منتقل شده است؟

یکی از مهمترین ویژگیهای فیلم، ساختار اپیزودیک آن است. این ساختار از الگوی کلاسیک قصهگویی فاصله میگیرد و فیلم را به سفری مرحله به مرحله در بطن لایههای مختلف جنگ تبدیل میکند. هر ایستگاه رودخانه، جهانی مستقل با منطق، شخصیتها و فضای ویژهی خود است. حملهی هلیکوپترهای کیلگور، نمایش پلیبویها، پل دو لانگ، اردوگاه فرانسویها و قلمرو کرتز، همگی میتوانند به عنوان فیلمهای کوتاه مستقلی دیده شوند، اما در کنار یکدیگر تصویری یکپارچه و واحد از ماهیت جنگ میآفرینند و نمایندهی یکی از هزاران چهرهی جنگ هستند. این شیوهی داستانگویی، تعلیق را به طور کامل از بین میبرد و تماماً بر تجربهی تدریجی مخاطب تمرکز میکند تا بیننده همپای کاراکتر اصلی، این جهنم بیپایان را با پوست و گوشت احساس و درک کند. یکی از شخصیتهای بسیار خوب فیلم که دوست دارم راجع به آن صحبت کنم، سرهنگ بیل کیلگور است. اگر کرتز را تجسم جنونی بدانیم که از چارچوب ارتش خارج شده و ویلارد را انسانی نام دهیم که در آستانهی سقوط قرار دارد، کیلگور نمایندهی مرحلهای میانیست: افسری که هنوز در ساختار رسمی ارتش حضور دارد، اما خشونت را چنان درونی کرده که دیگر مرزی میان وظیفه، کشتار و سرگرمی نمیبیند. مشهورترین سکانس او، حملهی هلیکوپترها با اجرای Ride of the Valkyries، اثر مشهور ریچارد واگنر است که در آن دیدگاه کیلگور به جنگ، به خوبی نشان داده میشود. او جنگ را فقط نمایش قدرت میبیند و آن را امری هیجانانگیز تفسیر کرده است. او در میانهی بمباران، تمام فکر و ذکرش این است که موجسواری کند و نابودی یک روستا را تنها به دلیل مناسب بودن ساحل برای موجسواری توجیه میکند. جملهی مشهوری دربارهی بوی ناپالم در صبح، نشان میدهد که چگونه ادراک او از واقعیت با خشونت درآمیخته و مرگ انسانها برایش به تجربهای عادی و لذتبخش بدل شده است. تفاوت مهم او با کرتز در این است که کیلگور هرگز نظام ارتش را زیر سؤال نمیبرد و کاملاً مطابق ارزشهای آن عمل میکند؛ در حالی که کرتز نتیجه میگیرد خود نظام، دچار تناقض است و به همین دلیل از آن جدا میشود. ویلارد در برابر کیلگور، شخصیتی کاملاً متفاوت دارد. او نیز نظامی است، اما هرگز از جنگ لذت نمیبرد و در آغاز فیلم، میبینیم که از وابستگی بیمارگونهی خود به آن رنج میبرد. ویلارد خشونت را ابزاری ناگزیر برای انجام مأموریت میبیند، نه هدفی برای نمایش قدرت و کسب هیجان. همین تفاوتها سبب میشود تا کیلگور در نگاه نخست، نقطهی مقابل کرتز به نظر برسد، اما در حقیقت دو روی یک سکهاند: یکی در چارچوب ارتش و دیگری بیرون از آن. در این میان، ویلارد در مسیر خودش حرکت میکند و چیزی میان این دو قطب است. او ابتدا با کیلگور همراه میشود و میبیند که جنگ چگونه انسان را به موجودی بیاحساس تبدیل میکند؛ پس از سفری طولانی و ملالآور به کرتز میرسد و میفهمد که ادامهی این مسیر، به نفی کامل اخلاق و تمدن و پذیرش پوچی و توحش میانجامد. تمام اینها را گفتم تا به این نتیجه برسم: کیلگور صرفاً یک کاراکتر فرعی و یا یک کاریکتاتور نظامی نیست؛ او حلقهای ضروری در سیر تحولات ویلارد است و نخستین هشدار فیلم محسوب میشود که نشاندهندهی عقیدهی کرتز است: جنگ از همان ساختار رسمی و مشروع ارتش آغاز میشود و سپس به تیرگی میرسد. از این رو، سه شخصیت ویلارد، کیلگور و کرتز، سه مرحلهی متفاوت از مواجههی انسانی با جنگ را بازنمایی و به تصویر میکشند: انسان آسیبدیده، انسان سازگار و انسان تن داده به سقوط و تاریکی.
خوانش اسطورهای «اینک آخرالزمان» به دلیل شباهت آن به سفر یک قهرمان به جهان زیرین اهمیت دارد. ویلارد را میتوانیم شبیه به اودیسئوس بدانیم؛ با این تفاوت که بازگشت ویلارد به خانه هرگز نشان داده نمیشود و او در مسیر این سفر چنان تحولی را تجربه میکند که بازگشت به خانه را برایش دشوار میکند. ویلارد را حتی میتوانیم به فریدون نیز تشبیه کنیم. او مأموریت دارد تا ستمگری را از میان بردارد؛ درست مانند فریدون. اینجا نیز تفاوتهای بسیاری وجود دارد: فریدون نمایندهی نظم است، اما این نظم دربارهی ویلارد وجود ندارد. در نقطهی مقابل، کرتز را میتوان تلفیقی از چند اسطوره دانست. او قواعد جهان را میشکند و آنها را با ایجاد یک حکومت، از نو طراحی میکند. آیا میتوان کرتز را به ضحاک ماردوش تشبیه کرد؟ نه کاملاً. ضحاک با خواست مردم به قدرت میرسد و هرگز خارج از دایرهی نظم قرار ندارد. اگرچه او در تمام سرزمین خود، آشوب و بلوا به پا میکند، اما همچنان قوانینی را برای جهان خود میشناسد که توسط خودش طرح نشدهاند. تفاوت آشکار شد: کرتز خودش قوانین را میسازد، ولی ضحاک به قوانین دوران پادشاهی جمشید نیز عمل میکند. اگر کمی عمیقتر نگاه کنیم، میتوانیم به شباهتهای جمشیدِ ساقطشده و کرتز نیز پی ببریم. جمشید زمانی پادشاهی خوب بود که با افتادن به دام غرور، از چشم مردمانش میافتد. کرتز نیز در ابتدا تواناییهای چشمگیری داشت، اما برخلاف جمشید، به جای سقوط کامل، به قدرتی تیرهتر تبدیل میشود. بررسیهای انجامشده در این بند، چندان دقیق نیست و حاصل تفکرات نویسندهست؛ با این حال نمیشد راحت از بخش اسطورهشناسی گذشت
با توجه به این که بررسی سایر قسمتهای فیلم پیش از هر چیز نیازمند بررسی شخصیتپردازیست، لازم میدانم تا نگاهی کلی به شخصیتها داشته باشم. در مورد کیلگور گفتنیها گفته شد و در خصوص ویلارد و کرتز نیز به حد لازم سخن گفتهایم، اما همسفران ویلارد در قایق با توجه به نقش محوری که در طول سفر ایفا میکنند و همچنین تأثیر انکارنشدنیای که روی تحولات ویلارد دارند، نیازمند بررسی جداگانه هستند. شاید یکی از انسانیترین کاراکترهای فیلم، فیلیپس باشد. او فرماندهی قایق است و از میان سایر اعضاء تنها کسیست که هنوز به بازگشت سالم به خانه باور دارد. برخلاف ویلارد، او مأموریت چیزی فراتر از یک عملیات نظامی نمیبیند و در بسیاری از نقاط فیلم میتوانیم تنش و همچنین بدبینی فیلیپس نسبت به ویلارد را شاهد باشیم. لنس جانسون شاید یکی دیگر از شخصیتهای بسیار مهم فیلم باشد، چرا که از میان افراد قایق، تنها کسیست که زنده میماند و همراه ویلارد برمیگردد. او در ابتدای فیلم نوجوانی بیتجربه و بیخیال است که به دلیل تبحرش در موجسواری، بسیار مورد توجه کیلگور قرار میگیرد و چندان هم به جنگ علاقهمند نیست. در طول سفر، به تدریج از واقعیت فاصله میگیرد و در فضای رازآلود رودخانه حل میشود. او در پایان، همراه ویلارد از قلمرو کرتز خارج میشود؛ اما دیگر آن جوان ابتدای فیلم نیست و اگر بیشتر از ویلارد تغییر نکرده باشد، کمتر هم نکرده است. شخصیت دیگری هم هست به نام شف (سرآشپز) که انسانی عادیست و تناسبی با جنگ ندارد. او بیش از دیگران از محیط میهراسد و همواره آرزوی بازگشت به زندگی معمولی را دارد. وحشت او از جنگ، بسیار طبیعی و انسانیست و مرگش در پایان فیلم، با سر بریده شدن توسط افراد کرتز، نشان میدهد کسانی که کمترین تمایل را به خشونت دارند نیز از جنگ در امان نمیمانند و چهبسا در فهرست قربانیان، اولویت بیشتری دارند. یکی دیگر از شخصیتهای مهم این اثر، کلین است. نوجوانی که تقریباً بدون آمادگی وارد جنگ شده و هنوز با خانوادهاش نامهنگاری میکند و در ارتباط است. او در حینی میمیرد که صدای مادرش را از روی نوار گوش میدهد. مادری که برای برگشت پسرش برنامهریزی کرده و از او میخواهد تا جلوی تیر و تفنگ نرود! مرگ ناگهانیاش در میان فیلم، یکی از تلخترین لحظات فیلم است و بار دیگر تصویری دلخراش از جنگ را به صورت مخاطب سیلی میزند. اگر این چند نفر را کنار هم بگذاریم، میبینیم قایقی که ویلارد در آن حضور داشت، تفاوتی با یک جامعه ندارد؛ در نظر داشته باشید که او از جامعه میهراسید و جنگ را مأمن خود میدانست. در پایان هیچکسی از جنگ برنمیگردد. چه آنهایی که میمیرند و چه آنهایی که زنده میمانند. باید در نظر داشت که اینها تنها شخصیتهای فیلم نیستند. به نظر من خودِ رودخانه یکی از شخصیتهای بسیار برجستهی فیلم است. رودخانه در «اینک آخرالزمان» صرفاً مسیر جابهجایی شخصیتها نیست؛ بلکه استعارهای از سفر به اعماق ناخودآگاه انسان است. هرچه قایق پیشتر میرود، نشانههای تمدن کمرنگتر میشود و منطق جای خود را به آشوب میدهد. رودخانه، مرز میان جهان قانون و جهان غریزه است؛ سفری یکطرفه که بازگشت از آن، حتی اگر از نظر فیزیکی ممکن باشد، از نظر روحی هرگز کامل نخواهد بود.
حالا که از شخصیتها و ویژگیهای آنان اطلاع پیدا کردیم، میتوانیم نگاهی به دیگر قسمتهای فیلم داشته باشیم. یکی از مهمترین ایستگاههای سفر ویلارد، نمایش گروه Play Boys Playmates برای سربازان آمریکایی است. در ظاهر، این سکانس تنها وقفهای سرگرمکننده در میانهی جنگ به نظر میرسد، اما در واقع یکی از نقدهای بسیار تند کوپولا به جنگ است. ارتش، در میانهی یکی از خونینترین نبرهای قرن بیستم، میکوشد با وارد کردن نمادهای فرهنگ عامهی آمریکایی، تصویری مصنوعی از خانه و زندگی عادی را برای سربازان بازسازی کند. دختران حاضر روی صحنه به مثابه کالاهای نمایشی به تصویر کشیده میشوند که برای بالا بردن روحیهی نیروها به میدان آورده شدهاند. واکنش سربازان نیز به سرعت از تشویق به هجوم خشونتآمیز تبدیل میشود؛ آنان به صحنه حملهور میشوند و نمایش نیمهتمام میماند. کوپولا در این صحنه توضیح میدهد که جنگ مفهوم سرگرمی و میل جنسی را از شکل طبیعی و استاندارد خود خارج میکند و آن را به ابزاری برای تخلیهی خشونت بدل میسازد. از منظر ساختاری نیز این سکانس نخستین نشانهی آن است که هرچه ویلارد بیشتر در مسیر رودخانه پیش میرود، فاصلهی میان واقعیت و نمایش بیشتر میشود. نورهای رنگی، موسیقی بلند، پرچمهای آمریکا و رقاصیهای اغراقآمیز، همگی تصویری کارتپستالی از میهن را بازتولید میکنند؛ اما دوربین بلافاصله تصویر را با چهرههای درماندهی سربازان و نگاه مردم ویتنامی پشت حصار و آشوب پس از نمایش در هم میشکند و تمام این صحنات را بخشی از سازوکار تبلیغاتی جنگ معرفی میکند و عملاً تصویر خانه را پوشالی و بیارزش جلوه میدهد. در ادامه، ویلارد و خدمهی قایق در اردوگاهی متروک، دوباره با پلیبویها روبهرو میشوند. این بار دیگر خبری از صحنهی نورانی نیست و فضا بارانی و گلآلود است. ویلارد در ازای دو بشکه سوخت، برای دو نفر از خدمهی خود، امکان دو ساعت همخوابی با دختران را فراهم میکند. این معامله نوعی دادوستد در شرایط جنگی به نظر میرسد، اما کوپولا فضای صحنه را چنان تلخ و خفه طراحی میکند که هیچ نشانی از لذت جنسی و یا رمانتیسم در آن دیده نمیشود. زنان هم همانقدر درماندهاند که مردان از جنگ خسته شدهاند و برای گریز از این دوزخ، تن به پذیرش این معامله دادهاند. این صحنات دربارهی نیاز جنسی صحبت نمیکنند؛ دربارهی زندانی شدن انسان و فروپاشیدن کرامت او حرف میزنند. این سکانس مرحلهای دیگر از سقوط اخلاقی در سفر ویلارد را نشان میدهد. اگر در نمایش نخست، زنان به کالایی تبلیغاتی برای ارتش تبدیل شده بودند، این بار همان کالا به واحدی برای مبادلهی اقتصادی بدل میشود: سوخت در برابر سکس. خیلیها معتقدند این قسمتهای فیلم، سبب کند شدن ریتم داستان شده. کسانی که چنین نظری دارند کاملاً درست میگویند، اما اشتباهشان این است که در «اینک آخرالزمان» دنبال هیجان و تعلیق هستند. این فیلم کاملاً ضدهیجان و چهبسا ضدتعلیق است و به جای آن که دنبال ریتم تند بگردید، باید به آن به شکل سفری بنگرید و همزمان با ویلارد در این لجنزار سفر کنید.

یکی از ملالانگیزترین قسمتهای فیلم، به ویژه برای مخاطب عام، قسمت مزرعهی فرانسویهاست که از بحثبرانگیزترین بخشهای فیلم به حساب میآید. ویلارد و همراهانش پس از حملهای مرگبار و مرگ کلین، به مزرعهای استعماری میرسند که خانوادهای فرانسوی همچنان در آن زندگی میکنند و گذر زمان و تغییر حکومتها هیچ اثری بر آنها نگذاشته است. برخلاف ایستگاههای دیگر، این مزرعه فضایی آرام، منظم و حتی اشرافی دارد. میز شام، لباسهای رسمی، شمعها، غذاها، شرابها و آداب و معاشرت اروپایی، تداعیگر آرامشی خیالی هستند و مخاطب را از جهنم جنگ به فضایی متفاوت منتقل میکنند. این فضا، بقایای جهانیست که مدتها پیش نابود شده و تنها صاحبانش حاضر به پذیرش این واقعیت نیستند. فرانسویها همچنان خود را مالک زمین میدانند، در حالی که جنگهای پیاپی، استعمار و استقلال ویتنام عملاً آن جهان را نابود کرده است. مزرعه را میتوان به موزهای یک گذشتهی مرده تشبیه کرد که هنوز نفس میکشد و به زور دارد به زندگی خود ادامه میدهد. این سکانس را میتوان حلقهی اتصال فیلم به رمان دانست؛ چرا که برای مسئلهی استعمار اروپا به صراحت وارد روایت میشود و مخاطب در مییابد که جنگ ویتنام، در خلأ تاریخی شکل نگرفته، بلکه ادامهی زنجیرهای طولانی از مداخلهی قدرتهای خارجی در این سرزمین است. سر میز شام، شخصیتهای فرانسوی دیدگاه خود را دربارهی حضورشان در ویتنام بیان میکنند. آنان معتقدند فرانسه سالها برای این سرزمین جنگیده، کشته داده و حق دارد همچنان آن را خانهی خود بداند. از نگاه آنان، آمریکاییها همان اشتباهی را تکرار میکنند که فرانسویها پیشتر مرتکب آن شده بودند؛ با این تفاوت که حتی تاریخ این سرزمین را نیز نمیشناسند. کوپولا در این بخش طرفی را برای خود انتخاب نمیکند و هیچ کدام از دو سوی بحث را قهرمان معرفی نمیکند. فرانسویها با وجود انتقاد از آمریکا، خود نمایندگان نظام استعمارند و سخنانشان آمیخته به حس مالکیت، نوستالژی و برتریخواهیست. در مقابل، آمریکاییها با شعار آزادی وارد جنگ شدهاند، اما نتیجهی حضورشان تفاوتی با قدرتهای استعماری پیشین ندارد. این سکانس نشان میدهد که هر قدرت خارجی، با هر ایدئولوژی و شعاری، هنگامی که سرزمینی را ملک خود تصور کند، در نهایت به همان چرخهی خشونت و شکست گرفتار میشود. از این منظر، میز شام فرانسویها، بحثی تاریخی دربارهی مشروعیت استعمار نیست، بلکه دربارهی توهم مالکیت و ناتوانی قدرتهای بزرگ در فهم مردمیست که برای آنها تصمیم میگیرند. گفتیم که در نسخهی اکران ۱۹۷۹، این سکانس به طور کامل حذف شده بود؛ چرا که بسیار طولانی بود و ریتم روایت را در نزدیکی پایان به شدت کند میکرد و انرژی مخاطب را برای تماشای قسمتهای مربوط به قلمرو کرتز میگرفت. این گفتوگو تنش کمتری نسبت به سایر ایستگاهها دارد و به نظر من هم میتوانست فشردهتر باشد. فیلم ضرباهنگی کابوسوار دارد و این موضوع هیچ اشکالی ندارد؛ اما این قسمت همان ضرباهنگ کابوسوار را نیز کند میکند و گرچه جهان فیلم را تا اثری ضدامپریالیسم گسترش میدهد و از نظر فکری و تاریخی نیز ارزشمند است، ولی مخاطب عام حوصلهی آن را ندارد. من با حذف کامل آن موافق نیستم و فکر میکنم که این هم بخشی از همان سفر معنوی ویلارد است، اما با این حال از این بخش دفاع هم نمیکنم و معتقدم که ریتم ملالآوری دارد.
رسیدن ویلارد به قلمرو کرتز، نقطهایست که «اینک آخرالزمان» از یک فیلم جنگی به اثری فلسفی تبدیل میشود. تا پیش از این، هرچند رودخانه مخاطب را از تمدن دورتر میکرد، هنوز نشانههایی از ساختار و نظم وجود داشت. با ورود به این قلمرو، تمام این نشانهها از میان میروند. نخستین تصاویر، فضا را با اجساد آویزان، سرهای بریده، مجسمههای سنگی، مه و سکوتی سنگین، به صریحترین شکل ممکن معرفی میکند؛ فضایی که یادآور معبدی آیینی یا بقایای تمدنی از یاد رفتهست. کوپولا این مکان را به شکلی خارج از زمان و مکان به تصویر میکشد و ورود ویلارد به آن را دقیقاً ورود به دل تاریکی و قعر جهنم معرفی میکند. پیروان کرتز در این سکانس، سرباز نیستند، بلکه مردم بومی هستند و کرتز را همچون پیامبر و خدایی زمینی پذیرفتهاند. نکتهی مهم اینجاست که فیلم هیچ توضیح مستقیمی راجع به چگونگی شکلگیری از جامعه نمیدهد و مخاطب باید از خلال تصاویر به ماهیت آن پی ببرد. کرتز با کنار گذاشتن قواعد رسمی ارتش، قدرت را بر پایهی کایزما و ایمان پیروان خویش بنا کرده است. پیروان کرتز، هویت فردی خود را از دست دادهاند و به ابزاری برای استمرار قدرت او تبدیل شدهاند و داوطلبانه آزادی خود را در برابر اقتدار مطلق واگذار کردهاند. در میان ساکنان این قلمرو، شخصیت فتوژورنالیست جایگاه ویژهای دارد. او برخلاف دیگر پیروان نه جنگجوست و نه فرمانده. او پیوسته از نبوغ کرتز سخن میگوید و تلاش میکند ویلارد را متقاعد کند که با مردی استثنایی و متفاوت روبهروست. گفتار آشفته، پرشتاب و تحت تأثیر او و از سویی شیفتگی مطلقش به کرتز، نمایانگر نوعی شستوشوی مغزیست که تصویری آشکار از تأثیر روانی حضور کرتز بر اطرافیانش را ارائه میدهد. این شخصیت، نماد روشنفکریست که در برابر قدرت، توان قضاوت را از دست داده و با این که حقیقت را به چشم میبیند، دست از نقد کشیده و در برابرش تسلیم میشود و در مرحلهای افراطیتر و بیمارگونهتر آن را میستاید. فیلم تا لحظهی ورود ویلارد به قلمرو، کرتز را از طریق گزارشها و روایت دیگران معرفی میکند؛ اما هنگامی که او را میبینیم، با چهرهای متفاوت و شاید خلاف انتظار روبهرو میشویم. کرتز به جای آن که فرماندهای خشن یا مردی خونریز باشد، بسیار آرام و اندیشمند است و گفتار حکیمانهای دارد و تسلط او بر کلام و رفتارش به کاراکتر او جذابیت میبخشد. تضاد ویژگیهای حقیقی شخصیت با آنچه ما در ذهن خود تصور میکنیم، او را هراسانگیزتر میسازد. او استدلال میکند که جنگ، انسان را ناگزیر میکند تا اخلاقیات را رها کند و هر کسی که بخواهد هم اخلاقمدار باشد و هم پیروز شود، به طور قطع شکست خواهد خورد. مونولوگ مشهور او دربارهی وحشت نیز در همین چارچوب قرار میگیرد. کرتز بر این باور است که تنها کسی میتواند حقیقت جنگ را درک کند که بدون ترس از مرگ و خشونت، چهرهی واقعی آن را بدون هیچ حجاب و پردهای ببیند. کوپولا، کرتز را به عنوان پرسشی فلسفی مطرح میکند: آیا او صرفاً دیوانه شده یا تنها کسیست که تناقضهای جنگ را تا انتهای منطقیشان دنبال کرده است؟ فیلم هرگز پاسخ روشنی نمیدهد و همین ابهام، شخصیت کرتز را به یکی از پیچیدهترین و چندلایهترین شخصیتهای تاریخ سینما تبدیل کرده است.
نقطهی اوج فیلم همزمان با قتل کرتز و ذبح آیینی گاو توسط بومیان رخ میدهد. کوپولا این دو رویداد را با تدوین موازی به هم پیوند میزند تا نشان دهد مرگ کرتز، صرفاً پایان یک مأموریت نظامی نیست، بلکه شکلی از قربانی آیینی است. در بسیاری از فرهنگها، قربانی کردن حیوان برای پایان دادن به چرخهای کهنه و آغاز نظمی تازه انجام میشود. در اینجا نیز کرتز، که خود به جایگاه موجودی نیمهاسطورهای رسیده، باید قربانی شود تا این چرخهی خشونت را به پایان برساند. ویلارد او را در تاریکی معبد و با ضرباتی شبیه قربانی مذهبی میکشد. این شیوهی اجرا باعث میشود تا صحنه از یک ترور نظامی به آیینی اسطورهای بدل شود و نکتهی جالب توجه آن است که پس از قتل کرتز، پیروانش به ویلارد حمله نمیکنند؛ بلکه در برابر او تعظیم میکنند. فیلم نمیگوید چرا، اما این رفتار را نشان میدهد که قتل کرتز از دید آنان جنایت نیست و تحقق سرنوشتی اجتنابناپذیر است. ویلارد کسی است که آزمون نهایی را پشت سر گذاشته و اکنون میتواند قلمرو را ترک کند. این پایان یکی از مهمترین تفاوتهای فیلم با بسیاری از آثار جنگی کلاسیک است. مأموریت از نظر نظامی پایان یافته، اما پرسش اخلاقی همچنان پابرجاست. آیا ویلارد به تاریکی غلبه کرده؟ یا با مشاهدهی آن زخمیتر شده؟ فیلم رهایی ویلارد را نشان نمیدهد و فقط میگوید که او زنده از این مأموریت برمیگردد؛ با این حال میتوان پاسخ این پرسش را تا حدی در افتتاحیهی فیلم پیدا کرد. همانگونه که در آغاز، جنگ در ذهن او به پایان نرسیده بود، اکنون نیز این تجربه بخشی جداییناپذیر از وجود او شده است و هرگز قرار نیست آن را فراموش کند. فیلم، قضاوت نهایی را به مخاطب واگذار میکند و این تصمیم کوپولا برای ممانعت از ارائهی پاسخی دقیق به پرسشهای طرحشده، یکی از حرفهایترین تصمیمهای او در فیلم و در تمام کارنامهی هنری اوست.

بازی مارتین شین و مارلون براندو دو قطب متفاوت فیلم را شکل میدهد. شین با اجرایی درونگرا، خسته و کنترلشده، فروپاشی تدریجی ویلارد را از خلال سکوت، نگاهها و روایت درونی به تصویر میکشد و مخاطب را قدم به قدم در سفر روانی او شریک میکند. در مقابل، براندو با حضوری بسیار کوتاه (کمتر از ۲۵ دقیقه!) اما نافذ، کرتز را به شخصیتی رازآلود و اسطورهگونه بدل میسازد؛ او با ریتم آرام گفتار، مکثهای طولانی و لحن خطابهوار خود، فیلسوفی هولناک و سرگشته به نظر میرسد که منطق تاریک جنگ را با آرامشی هراسآور بیان میکند. تقابل این دو شیوهی بازیگری، یکی از مهمترین عوامل قدرت دراماتیک «اینک آخرالزمان» است. دنیس هوپر، لارنس فیشبرن، هریسون فورد، سم باتمز، فردریک فارست، آلبرت هال و کری راسل، مدت زمان برابری در فیلم ندارند، با این وجود همگی در اندازهی خود بینظیرند. بدیهیست که بخش بزرگی از بار فیلم روی دوش شین و براندو است که با هنرنمایی کمنظیر خود، دو شخصیت چندلایه و بیمانند را به تصویر میکشند.
بررسی «اینک آخرالزمان» از حیث مضمون کار سادهای نیست؛ با این حال تلاش شد تا نگاهی به تمام جوانب آن داشته باشیم و آنها را تحلیل کنیم. این شاهکار کوپولا از دید فرم سینمایی نیز حرفهای بسیاری برای گفتن دارد و این کارگردان در یکی از تجربههای سینمایی خوب خود، توانایی و تسلطش بر فرم را به رخ تماشاگر میکشد. او با تکیه بر فیلمبرداری خیرهکنندهی ویتوریو استورارو، جنگ را به صورت تجربهای ذهنی و روانشناختی بازآفرینی میکند. استورارو با استفاده از نورهای طبیعی، کنتراستهای شدید، سایههای عمیق و طیف رنگی متغیر، مسیر تدریجی ویلارد از جهان واقع به دل تاریکی را به زبان تصویر روایت میکند؛ هرچه قایق در رودخانه پیش میرود، نور کمتر، مه غلیظتر و قابها انتزاعیتر میشوند تا مخاطب نیز همان احساس گمگشتگی و فروپاشی را تجربه کند. استفاده از نورپردازی سیلوئت در معرفی کرتز، ترکیببندیهای متقارن در صحنههای آیینی، حرکتهای آرام دوربین در کنار انفجارهای عظیم و بهرهگیری از رنگهای نارنجی ناپالم، سبز جنگل و سیاهی شب، همگی در خدمت بیان مضمون فیلم قرار گرفتهاند و هیچگاه صرفاً جنبهای تزئینی ندارند. به همین دلیل، فیلمبرداری «اینک آخرالزمان» به عنصری روایی بدل میشود که بدون نیاز به دیالوگ، وضعیت روانی شخصیتها و دگرگونی فضای اخلاقی اثر را منتقل میکند؛ دستاوردی که آن را در کنار برجستهترین نمونههای فیلمبرداری تاریخ سینما قرار داده است.
کودولا با همکاری والتر مارچ، از صدا برای نمایش وضعیت روانی شخصیتها استفاده میکند؛ به گونهای که مرز میان صدای واقعی و صدای ذهنی بارها از میان میرود. مشهورترین نمونهی این رویکرد در سکانس آغازین دیده میشود؛ جایی که صدای ملخ هلیکوپترها به آرامی در صدای پنکهی اتاق ویلارد حل میشود و بدون قطع شدن، جنگ را از فضای بیرونی به ذهن او منتقل میکند. این پیوند صوتی نشاندهندهی همان پایان نیافتن جنگ در ذهن ویلارد است که حتی در سکوت اتاق هتل نیز ادامه دارد. در کنار طراحی صدا، موسیقی نیز نقشی اساسی در ساختار معنایی فیلم ایفا میکند. کاپولا در همان سکانس افتتاحیه، از قطعهی The End از گروهThe Doors بهره میگیرد؛ قطعهای که همزمان با سوختن جنگلها، صدای هلیکوپترها و آشفتگی ذهن ویلارد شنیده میشود. این ترانه صرفاً موسیقی متن نیست، بلکه با مضمون پایان، مرگ و فروپاشی، از همان آغاز فضای آخرالزمانی فیلم را بنیان میگذارد. نکتهی مهم آن است که The End در پایان فیلم نیز بازمیگردد؛ پس از مرگ کرتز، موسیقی بار دیگر شنیده میشود و ساختاری حلقهای ایجاد میکند که نشان میدهد سفر ویلارد، هرچند به پایان رسیده، اما پایان واقعی جنگ یا تاریکی نیست. استفادهی دوباره از این قطعه، آغاز و پایان فیلم را به یکدیگر متصل میکند و این حس را القاء میکند که ویلارد در چرخهای بسته از خشونت و جنون گرفتار بوده است. در کنار آن، استفادهی هوشمندانه از موسیقی واگنر در حملهی هلیکوپترها، تضادی تکاندهنده میان شکوه موسیقی کلاسیک و ویرانی جنگ میآفریند و یکی از ماندگارترین سکانسهای تاریخ سینما را شکل میدهد.
پشت صحنهی «اینک آخرالزمان» به اندازهی خود فیلم پرآشوب بود. فیلمبرداری بیش از یک سال به طول انجامید، توفان بخش بزرگی از دکورها را نابود کرد، مارتین شین هنگام فیلمبرداری دچار حملهی قلبی شد و مارلون براندو بدون آمادگی کامل و با اضافه وزن فراوان سر صحنه حاضر شد؛ موضوعی که باعث شد کوپولا شخصیت کرتز را بیشتر در سایهها فیلمبرداری کند. فشار مالی و روانی پروژه نیز چنان شدید بود که خود کوپولا بعدها گفت ساخت این فیلم، شبیه جنگ ویتنام بود. حوادث دیگری نیز سر ساخت فیلم رخ داد که از جملهی آنها میتوان به شیوع بیماری اشاره کرد. تمام این سختیها در نهایت به ساخت فیلمی منجر شد که امروزه هنوز دربارهی آن بحث میکنیم.
در پایان، «اینک آخرالزمان» را باید تأملی عمیق دربارهی ماهیت انسان، قدرت و اخلاق دانست. کوپولا با بهرهگیری از روایتی اپیزودیک، شخصیتپردازی چندلایه، فیلمبرداری و طراحی صدایی کمنظیر و ساختاری که واقعیت را به اسطوره پیوند میزند، فیلمی ساخته که شبیه به هیچ اثر جنگی دیگری نیست و هر مرتبه تماشای آن، لایهای تازه از معنا را آشکار میکند. فیلم حینی که پاسخی به پرسشهایش نمیدهد، مخاطب را به حال نیز رها نمیکند و نمیگذارد او با قضاوتی ساده از کنار پیام اثر بگذرد. اگر ذهن بیننده آماده باشد و به سینما علاقهمند باشد، از «اینک آخرالزمان» میآموزد و پس از پایان فیلم نیز همچنان دربارهی جنگ و انسان میاندیشد. شاید راز ماندگاری فیلم هم همین باشد. تماشای نسخهی Redux فیلم را به تمام خوانندگانِ باحوصله و علاقهمند به سینما پیشنهاد میکنم.

سپاس از بابت اینکه تا پایان مقاله همراه بودید. امیدوارم که پسندیده باشید. تا بررسی فیلمی دیگر شما را به خدا میسپارم. بدرود.
پ.ن: این مقاله در امرداد ۱۴۰۵ ویرایش شده است و موضع نویسنده نسبت به آن تغییر یافته؛ لذا دیدگاههای قدیمی بر روی نسخهی پیشین نوشته شدهاند و ارتباطی با نوشتهی کنونی ندارند.