مفاهیم جبر خطی (Linear Algebra)، بهویژه فضای برداری (Vector Space)، در نگاه نخست متعلق به قلمرو ریاضیات محض به نظر میرسند؛ بااینحال، ساختارهایی مانند بُعد (Dimension)، مؤلفه (Component)، جهت (Direction)، ترکیب (Combination)، فضا (Space)، مسیر (Trajectory) و تغییر مختصات (Change of Coordinates) میتوانند در گفتوگو درباره تجربه انسانی نیز نقش مفهومی ایفا کنند. مسئله اساسی، اما، این نیست که آیا روان انسان «واقعاً» یک فضای برداری است؛ بلکه این است که تحت چه شرایطی انتقال یک ساختار ریاضی به رواندرمانی از نظر معرفتشناختی مشروع، از نظر بالینی سودمند و از نظر علمی قابل دفاع است.
مقاله حاضر میان سه سطح متمایز میکند: کاربرد استعاری (Metaphorical Use)، قیاس ساختاری (Structural Analogy) و مدلسازی صوری (Formal Modeling). در کاربرد استعاری، مفهوم ریاضی زبان و تصویری برای سازماندهی تجربه است و هیچ کمیت ریاضی واقعی تعریف نمیشود. در قیاس ساختاری، شباهتهای میان دو حوزه برای بازقاببندی (Reframing)، صورتبندی نظری (Theoretical Formulation) یا تولید فرضیه (Hypothesis Generation) بهکار میروند، بدون آنکه همارزی سازوکاری (Mechanistic Equivalence) یا هستیشناختی (Ontological Equivalence) ادعا شود. در مدلسازی صوری، متغیرها تعریف عملیاتی (Operational Definition) مییابند، داده گردآوری میشود، ساختار ریاضی مشخص میشود و پیشبینیهای مدل در برابر داده آزموده میشوند.
بر این اساس، «بردار روانشناختی» (Psychological Vector)، «جمع برداری» (Vector Addition)، «فضای جواب» (Solution Space)، «تغییر مختصات» (Change of Coordinates)، «فضای توابع» (Function Space)، «فضای دنبالهها» (Sequence Space) و «فضای سیگنال» (Signal Space) میتوانند ابزارهای استعاری نیرومندی برای گسترش فرمولبندی موردی (Case Formulation) باشند. در مقابل، فضاهای مفهومی (Conceptual Spaces)، تمایز معنایی (Semantic Differential)، گریدهای سازهای (Repertory Grids) و مدلهای شبکهای و سامانههای پویا (Network and Dynamical Systems Models) نمونههایی از استفاده مستقیم یا صوری از ساختارهای ریاضی و هندسی در پژوهشهای روانشناختیاند؛ هرچند هیچیک را نباید صرفاً به دلیل چندبُعدی یا هندسیبودن، «فضای برداری» به معنای دقیق جبر خطی نامید.
استدلال مرکزی مقاله این است که انتقال بینرشتهای مسئولانه مستلزم حفظ مرز میان «شباهت ساختاری» و «همارزی علمی» است. استعاره میتواند زبان مشاهده را تغییر دهد؛ قیاس میتواند فرضیه بسازد؛ و مدل میتواند فرضیه را بهصورت کمّی بیازماید. اما هیچکدام جای دیگری را نمیگیرد. ارزش فضای برداری برای رواندرمانی، در نهایت، نه در ریاضیکردن انسان، بلکه در کمک به درمانگر برای عبور از نگاه نقطهای، تکعلتی و ایستا به نگاهی چندبُعدی، رابطهای و زمانمند است.
واژگان کلیدی: فضای برداری (Vector Space)، جبر خطی (Linear Algebra)، استعاره مفهومی (Conceptual Metaphor)، قیاس ساختاری (Structural Analogy)، مدلسازی صوری (Formal Modeling)، فرمولبندی موردی (Case Formulation)، فضای مفهومی (Conceptual Space)، نظریه شبکهای (Network Theory)، سامانههای پویا (Dynamical Systems)، رواندرمانی (Psychotherapy)
رواندرمانی (Psychotherapy) با پدیدهای سروکار دارد که بهسادگی در یک متغیر، یک تشخیص یا یک برچسب خلاصه نمیشود. مراجع ممکن است در یک زمان واحد، همزمان احساس امنیت و تهدید، دلبستگی و خشم، میل به استقلال و نیاز به تأیید، امید و ترس را تجربه کند. افزون بر این، معنای یک تجربه میتواند در طول زمان تغییر کند و رفتار فرد نیز در شبکهای از روابط، زمینهها و پیامدها شکل بگیرد.
بنابراین یکی از مسائل بنیادین رواندرمانی، مسئله بازنمایی (Representation) است: چگونه میتوان تجربهای چندلایه، زمانمند، زمینهمند و گاه متناقض را به شکلی سازمانیافته فهم کرد، بدون آنکه آن را بیش از حد ساده کنیم؟
ریاضیات در طول تاریخ راههای متفاوتی برای بازنمایی پیچیدگی ایجاد کرده است. فضای برداری یکی از این ساختارهاست. اما فضای برداری در معنای دقیق ریاضی صرفاً تصویری از «چند محور» نیست؛ ساختاری است که مجموعهای از عناصر و عملیات مشخص را تحت قواعدی دقیق سازمان میدهد. بنابراین هنگامی که درمانگر از واژههایی مانند «بردار»، «بُعد»، «جمع» یا «فضا» برای توصیف تجربه روانی استفاده میکند، باید روشن باشد که آیا این واژهها واقعاً بخشی از یک مدل ریاضیاند یا صرفاً زبان استعاری هستند.
همین تمایز، محور اصلی مقاله حاضر است.
در کاربرد استعاری، ساختار ریاضی بهعنوان یک زبان مفهومی برای دیدن تجربه به کار میرود.
برای مثال، درمانگر میتواند به مراجع بگوید:
«شاید بهتر باشد وضعیت فعلیات را نه بهصورت یک برچسب، بلکه مثل مجموعهای از چند جهت متفاوت ببینیم.»
در اینجا هیچ متغیر ریاضی تعریف نشده است. هیچ فاصلهای محاسبه نمیشود و هیچ برداری در معنای ریاضی وجود ندارد. مفهوم بردار صرفاً امکان تازهای برای سازماندهی تجربه فراهم میکند.
این نوع استفاده با نظریه استعاره مفهومی (Conceptual Metaphor Theory) سازگار است. لیکاف (George Lakoff) و جانسون (Mark Johnson) نشان دادند که استعاره فقط آرایهای زبانی نیست، بلکه میتواند شیوه سازماندهی فهم و تجربه را شکل دهد.
در رواندرمانی نیز استعاره پدیدهای بسیار رایج است. مرور پژوهشی مکمولن (Linda M. McMullen) و تی (Dennis Tay) در سال ۲۰۲۳ نشان داد که استفاده از استعاره در رواندرمانی گسترده است و شواهد موجود از اهمیت بسط مشارکتی استعاره میان درمانگر و مراجع، بهویژه برای درگیری شناختی مراجع، حمایت میکنند؛ درعینحال، نویسندگان تأکید میکنند که پژوهش تجربی درباره پیامدهای استعاره همچنان محدود است.
پس استعاره میتواند ابزار بالینی معتبری باشد، اما استعارهبودن آن باید حفظ شود.
سطح دوم پیچیدهتر است.
در قیاس ساختاری، درمانگر یا پژوهشگر متوجه شباهتی میان سازمان دو پدیده میشود و از آن شباهت برای تولید یک ایده یا فرضیه استفاده میکند.
برای مثال، در فضای برداری، یک وضعیت میتواند از چند مؤلفه تشکیل شود. در تجربه روانشناختی نیز میتوان تصور کرد که یک وضعیت بالینی از چند مؤلفه همزمان تشکیل شده است.
در اینجا ادعا این نیست که روان «فضای برداری» است. ادعا فقط این است که ساختار «چند مؤلفهای بودن» ممکن است برای فکرکردن درباره تجربه مفید باشد.
قیاس ساختاری بنابراین میتواند پلی میان استعاره و نظریه باشد، اما هنوز مدل تجربی نیست.
معیار مهم این است:
شباهت در ساختار بازنمایی، بهخودیخود شباهت در سازوکار ایجاد نمیکند.
دو پدیده ممکن است از یک الگوی صوری مشابه برخوردار باشند، درحالیکه از نظر ماده، علت، مکانیسم و سطح تحلیل کاملاً متفاوت باشند.
در مدلسازی صوری، وضعیت کاملاً متفاوت است.
پژوهشگر باید:
متغیرها را تعریف کند؛
روش اندازهگیری را مشخص کند؛
داده واقعی گردآوری کند؛
ساختار ریاضی مشخصی انتخاب کند؛
پارامترهای مدل را برآورد کند؛
و در نهایت، توان مدل برای توضیح یا پیشبینی داده را ارزیابی کند.
در این سطح دیگر نمیتوان صرفاً گفت «اضطراب مانند یک بردار است». باید مشخص شود اضطراب چگونه اندازهگیری شده، چه مختصاتی دارد، فضای مورد استفاده چه ویژگیهایی دارد و چرا این ساختار ریاضی برای داده مناسب است.
بنابراین مدلسازی صوری نه «نسخه علمیتر استعاره»، بلکه فعالیت معرفتشناختی متفاوتی است.
یکی از مهمترین پیامدهای استعاری فضای برداری، تغییر واحد تحلیل از «نقطه» به «فضا» است.
در زبان روزمره و حتی گاهی در زبان بالینی، انسان به یک ویژگی تقلیل پیدا میکند:
«او فرد مضطربی است.»
«او اجتنابی است.»
«او کمالگراست.»
«او وابسته است.»
مشکل این جملات لزوماً نادرستبودن آنها نیست؛ مسئله این است که ممکن است تصویری ایستا و تکمحوری ایجاد کنند.
استعاره فضای روانشناختی چندبُعدی (Multidimensional Psychological Space) اجازه میدهد بهجای پرسش «این فرد چیست؟» بپرسیم:
«در این موقعیت، چه مؤلفههایی از تجربه او فعال شدهاند؟»
مثلاً در یک موقعیت خاص ممکن است ترس، شرم، نیاز به تعلق، میل به استقلال، انتظار شکست و رفتار اجتنابی همزمان حضور داشته باشند.
«بردار روانشناختی» در اینجا یک شیء ریاضی نیست. اصطلاحی است برای مقاومت در برابر تقلیل انسان به یک برچسب واحد.
این نکته برای فرمولبندی موردی (Case Formulation) اهمیت ویژهای دارد.
در فضای برداری، عناصر میتوانند در یک ساختار مشترک با یکدیگر ترکیب شوند. این ویژگی میتواند استعارهای مناسب برای تجربههای چندجهتی و متعارض باشد.
مراجعی را در نظر بگیریم که میگوید:
«میخواهم از این رابطه بیرون بیایم، اما نمیتوانم از دست دادنش را تحمل کنم.»
در یک صورتبندی ساده ممکن است درمانگر بخواهد یکی از این دو را «خواسته واقعی» تلقی کند.
اما استعاره برداری امکان دیگری فراهم میکند:
دو جهت متفاوت میتوانند همزمان در تجربه فرد فعال باشند.
یک جهت ممکن است نیاز به خودمختاری (Autonomy) و جهت دیگر نیاز به امنیت (Security) را بازنمایی کند.
ارزش این استعاره در این نیست که هیجانها واقعاً بردار هستند؛ بلکه در این است که تعارض را از «تناقض منطقی» به «همحضوری چند نیاز» تبدیل میکند.
این تفاوت بالینی مهم است.
مراجع لزوماً «نمیداند چه میخواهد»؛ ممکن است دقیقاً بداند چه میخواهد، اما چند خواسته معتبر و ناسازگار با یکدیگر را همزمان تجربه کند.
در جبر خطی، ضرب یک بردار در یک اسکالر میتواند اندازه آن را تغییر دهد، بدون آنکه جهت آن تغییر کند.
بهصورت استعاری، این مفهوم میتواند به درمانگر کمک کند میان «وجود یک تجربه» و «شدت آن تجربه» تمایز بگذارد.
مثلاً:
«ترس تو ممکن است در موقعیتهای مختلف وجود داشته باشد، اما شدت و تأثیر آن تغییر کند.»
این استعاره میتواند به مراجع کمک کند بفهمد:
وجود اضطراب ≠ شدت اضطراب ≠ رفتار ناشی از اضطراب.
اما اینجا نیز مرز باید حفظ شود.
نمیتوان صرفاً بر اساس یک مقیاس ذهنی گفت:
«اضطرابت دقیقاً دو برابر شده است، بنابراین بردار اضطراب تو دو برابر شده است.»
شدت تجربه روانشناختی معمولاً چندوجهی است و تغییر در یک مؤلفه میتواند با تغییر در مؤلفههای دیگر همراه شود.
بنابراین «ضرب اسکالر» در این سطح، استعارهای آموزشی است، نه اندازهگیری روانسنجی.
یکی از سودمندترین انتقالهای استعاری از جبر خطی، ایده ترکیب چند مؤلفه در شکلگیری یک وضعیت است.
رفتار مراجع اغلب به یک علت واحد قابل تقلیل نیست.
سکوت نوجوان ممکن است همزمان با ترس از ارزیابی، شرم، خشم نسبت به والد، نیاز به استقلال، خستگی، تجربه قبلی طرد و ویژگیهای موقعیت مرتبط باشد.
ازاینرو درمانگر میتواند بهجای پرسش:
«علت اصلی این رفتار چیست؟»
بپرسد:
«چه مجموعهای از فرایندها و شرایط در شکلگیری این رفتار مشارکت داشتهاند؟»
درمان طرحوارهای (Schema Therapy) نیز امکان صورتبندی چندسطحی تجربه را فراهم میکند؛ نیازهای هیجانی بنیادین (Core Emotional Needs)، طرحوارههای ناسازگار اولیه (Early Maladaptive Schemas)، سبکهای مقابلهای (Coping Styles) و حالتهای طرحوارهای (Schema Modes) میتوانند در فهم وضعیت لحظهای فرد در نظر گرفته شوند.
اما نباید از این شباهت نتیجه گرفت که طرحوارهها «بردار» هستند.
تا زمانی که ساختار ریاضی مشخص، تعریف عملیاتی، فضای مشخص و روش برآورد وجود نداشته باشد، این فقط یک قیاس ساختاری است.
استعاره بُعد به درمانگر کمک میکند از تکمحوریکردن تجربه اجتناب کند.
برای مثال، اضطراب را میتوان از منظرهای متفاوتی مشاهده کرد:
تجربه ذهنی،
برانگیختگی بدنی،
نگرانی شناختی،
اجتناب رفتاری،
حساسیت بینفردی،
و زمینه موقعیتی.
اما انتخاب این ابعاد به معنای کشف «ابعاد واقعی و نهایی روان انسان» نیست.
این تمایز بسیار مهم است.
اگر پژوهشگری پنج متغیر را اندازهگیری کند، از این امر نمیتوان نتیجه گرفت که روان انسان «پنجبُعدی» است.
فضای اندازهگیری (Measurement Space) با ساختار هستیشناختی پدیده (Ontological Structure) یکی نیست.
همین مسئله درباره مفهوم پایه (Basis) نیز صدق میکند.
در ریاضیات، پایه مفهومی دقیق است؛ در فرمولبندی بالینی، «محورهای اصلی» حاصل انتخاب نظری، شواهد پژوهشی، اطلاعات مورد و گفتوگو با مراجعاند.
بنابراین عبارت:
«محورهای اصلی این فرمولبندی چیست؟»
مشروع است.
اما عبارت:
«پایه ریاضی شخصیت این فرد چیست؟»
بدون مدل صوری مشخص، ادعایی بیپشتوانه است.
فضای مختلط میتواند بهصورت استعاری برای تجربههای دووجهی استفاده شود:
«هم پدرم را دوست دارم و هم از او عمیقاً خشمگینم.»
یا:
«هم موفقیت را میخواهم و هم از پیامدهای آن میترسم.»
اما یکی از خطرناکترین خطاهای استعاری در اینجا رخ میدهد:
واقعیبودن را به «قسمت حقیقی» و غیرواقعیبودن را به «قسمت موهومی» نسبت دهیم.
چنین تفسیری از ریاضیات پشتیبانی نمیشود.
«موهومی» در ریاضیات به معنای «غیرواقعی»، «ناخودآگاه» یا «کماعتبار» نیست.
این نمونه نشان میدهد که هرچه استعاره ظریفتر و جذابتر باشد، نیاز به مرزبندی علمی بیشتر میشود.
همچنین نباید فضای مختلط را با مدلهای روانشناختی مستقیمی مانند مدل دوریگونه عاطفه (Circumplex Model of Affect) یکی دانست. در مدل راسل (James A. Russell)، تجربه عاطفی بر اساس ابعادی مانند ظرفیت هیجانی (Valence) و برانگیختگی (Arousal) صورتبندی میشود؛ این ساختار با اعداد مختلط یکی نیست.
یکی از عمیقترین کاربردهای استعاری، عبور از «وضعیت» به «مسیر» است.
اگر اضطراب فرد را فقط در یک زمان اندازه بگیریم، تنها یک برش از فرایند را دیدهایم.
ممکن است دو نفر در ساعت ۸ شب اضطراب «شدیدی» داشته باشند، اما:
یکی از صبح بهآرامی در حال افزایش اضطراب بوده باشد؛
دیگری ناگهان پس از یک محرک به اوج رسیده باشد؛
یکی سریع بازیابی شود؛
و دیگری ساعتها در همان وضعیت باقی بماند.
استعاره فضای توابع (Function Space) به درمانگر اجازه میدهد بپرسد:
«این تجربه در طول زمان چگونه حرکت میکند؟»
در اینجا واحد تحلیل از «مقدار» به «الگو» تغییر میکند.
این ایده با کاربرد گسترده استعارههای مسیر و ناوبری در زبان رواندرمانی نیز سازگار است، هرچند وجود چنین استعارههایی به هیچ وجه ثابت نمیکند ذهن انسان یک فضای هندسی مشخص است.
اگر پژوهشگر واقعاً دادههای تکرارشونده در طول زمان گردآوری کند، وضعیت متفاوت میشود. در آن صورت، مسیر زمانی (Temporal Trajectory) دیگر فقط استعاره نیست؛ داده تجربی است که میتواند در مدلهای طولی (Longitudinal Models) یا سامانههای پویا تحلیل شود.
در بسیاری از مسائل بالینی، فقط «چه اتفاقی افتاد» مهم نیست؛ «چه چیزی بعد از چه چیزی اتفاق افتاد» نیز اهمیت دارد.
در زوجدرمانی ممکن است الگویی مانند این شکل بگیرد:
انتقاد، دفاع، حمله، کنارهگیری، افزایش فاصله، انتقاد مجدد.
اگر هر رفتار را جداگانه بررسی کنیم، ممکن است فقط با «همسری انتقادگر» و «همسری اجتنابی» مواجه شویم.
اما با مشاهده توالی، الگویی تعاملی آشکار میشود.
این همان تغییری است که تفکر سیستمی (Systems Thinking) در واحد تحلیل ایجاد میکند: از رفتار منفرد به رابطه میان رفتارها.
بااینحال، «توالی تعامل» را نباید خودبهخود «عنصر یک فضای دنبالهای ریاضی» نامید.
اینجا هنوز در قلمرو قیاس ساختاری هستیم.
مفهوم سیگنال (Signal) نیز استعاره مناسبی برای تغییرات زمانی برانگیختگی است.
دو فرد ممکن است هر دو اضطراب بالایی تجربه کنند، اما الگوی زمانی آنها کاملاً متفاوت باشد:
یکی افزایش تدریجی و بازیابی سریع داشته باشد؛
دیگری افزایش ناگهانی و ماندگاری طولانی.
این تفاوتها از نظر بالینی میتوانند مهمتر از یک نمره منفرد باشند.
در اینجا مفاهیمی مانند زمان رسیدن به اوج (Time to Peak)، مدت ماندگاری (Duration) و زمان بازیابی (Recovery Time) میتوانند پرسشهای بالینی جدیدی ایجاد کنند.
اما باز هم باید مرز را مشخص کرد:
اگر این مفاهیم فقط در گفتوگوی بالینی بهکار روند، استعاریاند.
اگر با اندازهگیریهای تکرارشونده، ارزیابی لحظهای بومشناختی (Ecological Momentary Assessment)، دادههای رفتاری یا شاخصهای فیزیولوژیک تعریف و ثبت شوند، وارد قلمرو مدلسازی تجربی میشویم.
ماتریس میتواند استعارهای برای نقشه روابط باشد.
در یک خانواده، رابطه والد اول با کودک ممکن است کنترلگرانه باشد؛ رابطه والد دوم با کودک حمایتگرانه؛ رابطه دو والد پرتنش؛ و رابطه کودک با خواهر یا برادر رقابتی.
در این صورت، سؤال بالینی از:
«چه کسی مشکل دارد؟»
به:
«چه الگویی در میان روابط در حال تکرار است؟»
تغییر میکند.
این نگاه با سنت خانوادهدرمانی ساختاری (Structural Family Therapy) و تفکر سیستمی همراستا است، اما نقشهای که درمانگر روی کاغذ رسم میکند لزوماً «ماتریس ریاضی» نیست.
برای تبدیل آن به مدل مستقیم، روابط باید به متغیرهای قابل تعریف و اندازهگیری تبدیل شوند.
این تمایز ساده، اما از نظر روششناختی حیاتی است.
زیرفضا در جبر خطی ساختاری دقیق دارد؛ اما در کاربرد استعاری میتوان از آن برای فکرکردن درباره حوزههای مختلف زندگی استفاده کرد.
کار،
رابطه عاطفی،
خانواده،
بدن،
هویت،
و رابطه فرد با خودش
ممکن است در تجربه زیسته کاملاً از هم جدا نباشند.
برای مثال، تعارض شغلی ممکن است بر رابطه زوجی اثر بگذارد و تعارض زوجی بر فرزندپروری.
استعاره زیرفضا میتواند به درمانگر یادآوری کند که مسئلهای که در یک حوزه ظاهر شده، لزوماً در همان حوزه تولید نشده است.
اما باز هم:
همپوشانی حوزههای زندگی به معنای وجود زیرفضاهای ریاضی در روان انسان نیست.
شاید یکی از پربازدهترین استعارهها، فضای جواب (Solution Space) باشد.
مراجع گاهی مسئله خود را به شکل یک سؤال دوگزینهای تجربه میکند:
«بمانم یا بروم؟»
«ببخشم یا قطع رابطه کنم؟»
«کنترل کنم یا رها کنم؟»
اما درمان میتواند فضای گزینهها را گسترش دهد.
در مسئلهای زوجی، گزینهها ممکن است شامل تغییر رفتار، تغییر الگوی تعامل، تعیین مرز، مذاکره، پذیرش بخشی از تفاوت، تغییر انتظار یا حتی بازتعریف خود مسئله باشند.
از این منظر، درمان لزوماً یافتن «تنها راهحل صحیح» نیست؛ ممکن است گسترش فضای امکانهای سازگارانه باشد.
این ایده با تأکید درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (Acceptance and Commitment Therapy) بر انعطافپذیری روانشناختی (Psychological Flexibility) همجهت است، اما نباید چنین همجهتی را رابطهای میان جبر خطی و ACT تلقی کرد.
شباهت، در سطح استعاری و مفهومی است؛ نه در سطح سازوکار.
ایده فضای پوچ (Null Space) میتواند استعارهای برای پرسشی سیستمی باشد:
«این رفتار چه چیزی را در وضعیت فعلی سیستم حفظ میکند؟»
برای مثال، رفتار یک کودک ممکن است در نگاه اول صرفاً «مشکلزا» باشد؛ اما در سطح خانواده ممکن است ناخواسته موجب کاهش تعارض والدین، نزدیکشدن والدین به یکدیگر یا سازمانیافتن مجدد نقشها شود.
در اینجا میتوان گفت:
«علامت ممکن است در ساختار فعلی خانواده کارکردی داشته باشد.»
اما عبارت:
«علامت واقعاً در فضای پوچ خانواده قرار دارد»
از نظر ریاضی بیمعناست، مگر اینکه یک مدل دقیق ریاضی برای سیستم تعریف شده باشد.
بنابراین فضای پوچ در این کاربرد باید آشکارا بهعنوان استعاره معرفی شود.
یکی از ظریفترین استعارهها از جبر خطی، تغییر دستگاه مختصات است.
در ریاضیات، یک شیء میتواند در دستگاههای مختصات متفاوت با مؤلفههای متفاوت بازنمایی شود، بدون آنکه خودِ شیء به دلیل تغییر بازنمایی تغییر کرده باشد.
این ویژگی میتواند استعارهای برای بازقاببندی (Reframing) باشد.
مراجع میگوید:
«من شکست خوردم.»
درمانگر میپرسد:
«اگر همین اتفاق را در دستگاهی دیگر ببینیم چه؟»
در دستگاه اول:
شکست.
در دستگاه دیگر:
تجربه، اطلاعات، فقدان، یادگیری و انتخاب بعدی.
رخداد تاریخی تغییر نکرده است؛ معنای سازمانیافته آن تغییر کرده است.
بااینحال، بازقاببندی روانشناختی یک تبدیل مختصات ریاضی نیست.
این تمایز باید صریح بماند.
اکنون میتوان از قلمرو استعاره به قلمرو مدلسازی واقعی نزدیک شد.
پیتر گاردنفورس (Peter Gärdenfors) در نظریه فضاهای مفهومی (Conceptual Spaces)، بازنمایی مفاهیم را بر اساس ابعاد کیفیت (Quality Dimensions) و روابط هندسی مانند فاصله و شباهت صورتبندی کرد. هدف این نظریه، ایجاد پیوندی میان رویکردهای نمادین و اتصالگرایانه در علوم شناختی بود.
اما یک نکته روششناختی بسیار مهم وجود دارد:
فضای مفهومی گاردنفورس را نباید بدون توضیح «فضای برداری» نامید.
فضای مفهومی یک چارچوب هندسی است و میتواند ویژگیهای متریک و ساختاری داشته باشد، اما این امر بهخودیخود به معنای آن نیست که دقیقاً یک فضای برداری در معنای جبر خطی است.
این مثال یکی از مهمترین درسهای مقاله حاضر را نشان میدهد:
هندسیبودن ≠ برداریبودن.
نمونه کلاسیکتر استفاده مستقیم از چندبُعدیبودن در روانشناسی، روش تمایز معنایی (Semantic Differential) اسگود (Charles E. Osgood)، سوچی (George J. Suci) و تاننباوم (Percy H. Tannenbaum) است.
در این روش، افراد مفاهیم را روی مقیاسهای دوقطبی ارزیابی میکنند و دادهها برای بررسی ساختار معنایی تحلیل میشوند. کتاب The Measurement of Meaning در سال ۱۹۵۷ این رویکرد را بهصورت یک روش عینی برای اندازهگیری معنا معرفی کرد.
اینجا تفاوت با استعاره روشن است.
وقتی درمانگر میگوید:
«رابطهات با مادرت را در یک فضای چندبُعدی تصور کن»،
این استعاره است.
اما وقتی پژوهشگر:
مقیاسها را تعریف میکند،
پاسخها را به داده عددی تبدیل میکند،
ساختار ابعاد را تحلیل میکند،
و شباهتها و تفاوتها را بر اساس داده بررسی میکند،
وارد قلمرو مدلسازی تجربی شده است.
البته حتی در این حالت نیز «فضای دادهها» را نباید با «فضای واقعی ذهن» یکی دانست.
جورج کلی (George A. Kelly) در نظریه سازههای شخصی (Personal Construct Theory) انسان را موجودی میدید که تجربه را از طریق نظامی از سازههای شخصی سازمان میدهد.
کاربرد گرید سازهای (Repertory Grid) این امکان را فراهم کرده است که نظام معنایی فرد بهصورت ساختاریافته بررسی شود. انجمن کلی نیز گریدهای سازهای را مجموعهای از روشهای مطالعه نظامهای معنایی شخصی و بینفردی معرفی میکند.
این نمونه از نظر بینرشتهای بسیار آموزنده است:
میتوان درباره «فضای روانشناختی» سخن گفت بدون اینکه ادعا کنیم روان انسان یک فضای برداری کلاسیک است.
در اینجا «فضا» بیشتر به سازمانیافتگی روابط میان سازهها اشاره دارد.
نمونه دیگری از عبور جدی از استعاره به مدل، نظریه شبکهای آسیبشناسی روانی (Network Theory of Psychopathology) است.
در این رویکرد، علائم روانشناختی میتوانند بهصورت گرههای متعامل (Interacting Nodes) در یک شبکه بررسی شوند. بورزبوم (Denny Borsboom) در مقاله ۲۰۱۷ خود این رویکرد را بهعنوان جایگزینی برای صورتبندیهایی مطرح کرد که اختلال روانی را عمدتاً حاصل یک سازه نهفته واحد میدانند.
مرور فرید (Eiko I. Fried) و همکاران نیز نشان داد که رویکرد شبکهای در حوزههایی مانند همبودی (Comorbidity)، پیشبینی (Prediction) و مداخله بالینی (Clinical Intervention) توسعه یافته است.
اما شبکه با فضای برداری یکی نیست.
شبکه ساختار روابط میان گرهها را توصیف میکند.
فضای برداری ساختاری جبری با عملیات مشخص دارد.
سامانه پویا (Dynamical System) تغییر وضعیت سیستم را در طول زمان توصیف میکند.
این سه مفهوم ممکن است در یک پژوهش واحد کنار هم قرار گیرند، اما مترادف نیستند.
در پژوهش Cramer و همکاران در سال ۲۰۱۶، افسردگی اساسی (Major Depression) بهصورت یک سامانه پویا و پیچیده مدلسازی شد که در آن علائم میتوانند بهصورت مستقیم با یکدیگر ارتباط داشته باشند و شبکههای دارای اتصال قویتر در برابر فشارهای بیرونی آسیبپذیرتر باشند. نویسندگان از شبیهسازی و مدلسازی صوری برای بررسی حالتهای پایدار و گذارهای ناگهانی استفاده کردند.
اینجا دیگر با استعاره مواجه نیستیم.
مدل دارای:
متغیر،
ساختار،
پارامتر،
داده یا مفروضات مشخص،
و قواعد محاسباتی است.
این دقیقاً همان نقطهای است که باید از عبارتهایی مانند «فضای روانی» با احتیاط استفاده کرد.
در مدل صوری، فضا بخشی از دستگاه ریاضی است.
در استعاره، فضا ابزار زبان است.
حتی وقتی وارد قلمرو مدلسازی مستقیم میشویم، خطر دیگری ظاهر میشود: اشتباهگرفتن ساختار مدل با واقعیت علّی.
یک ارتباط شبکهای مشاهدهشده لزوماً رابطه علّی نیست.
این مسئله در ادبیات نظریه شبکهای نیز محل بحث بوده است. بازتحلیلها و مناقشات روششناختی درباره قابلیت تکرارپذیری و کاربرد شبکهها نشان دادهاند که استنباطهای علّی از ساختارهای شبکهای نیازمند احتیاط بسیار بیشتری از صرف مشاهده یک ارتباط آماریاند.
بنابراین حتی در مدلسازی صوری نیز باید میان این سه گزاره تفاوت گذاشت:
«این دو متغیر با هم مرتبطاند.»
«یکی احتمالاً دیگری را تحت تأثیر قرار میدهد.»
«این رابطه علّی بهطور تجربی شناسایی شده است.»
ریاضیبودن مدل، بهتنهایی، اعتبار علیت را تضمین نمیکند.
اینکه خشم «مانند بردار» توصیف شود، به معنای آن نیست که مغز هنگام خشم یک بردار ریاضی را محاسبه میکند.
دو پدیده ممکن است ساختارهای مشابهی داشته باشند، اما سازوکارهای کاملاً متفاوتی داشته باشند.
اگر یک پرسشنامه چند متغیر تولید کند، این امر بهتنهایی ثابت نمیکند روان انسان دقیقاً در همان ابعاد سازمان یافته است.
مدل همیشه انتخاب، سادهسازی، فرض و محدودیت دارد.
استفاده از واژههایی مانند «بردار»، «ماتریس»، «انرژی»، «فضا» و «مختصات» زمانی ارزش علمی دارد که نقش مشخصی در استدلال داشته باشند.
اگر واژگان ریاضی صرفاً برای پیچیده یا علمی بهنظررسیدن متن استفاده شوند، انتقال بینرشتهای به زبان علمینما تبدیل میشود.
میتوان یک قاعده ساده ارائه کرد.
اگر مفهوم ریاضی برای کمک به مراجع در فهم تجربه به کار رود، استعاره (Metaphor) است.
اگر شباهت ساختاری میان دو حوزه برای تولید ایده یا فرضیه به کار رود، بدون اینکه همارزی سازوکاری ادعا شود، قیاس ساختاری (Structural Analogy) است.
اگر متغیرها تعریف عملیاتی شوند، داده جمعآوری شود، ساختار ریاضی تعیین شود، روابط محاسبه شوند و مدل با داده آزموده شود، مدلسازی صوری (Formal Modeling) است.
هیچیک ذاتاً «برتر» از دیگری نیست.
استعاره وظیفه معنایی دارد.
قیاس وظیفه اکتشافی دارد.
مدل وظیفه آزمون و محاسبه دارد.
مشکل زمانی ایجاد میشود که محصول یکی بهعنوان محصول دیگری عرضه شود.
ارزش اصلی این رویکرد در اتاق درمان، آموزش جبر خطی به مراجع نیست.
ارزش آن در تغییر پرسشهاست.
بهجای:
«این فرد چه اختلالی دارد؟»
میتوان پرسید:
«چه فرایندهایی اکنون فعالاند؟»
بهجای:
«چرا این کار را میکند؟»
میتوان پرسید:
«چه مجموعهای از عوامل در شکلگیری این رفتار مشارکت دارند؟»
بهجای:
«او متناقض است.»
میتوان پرسید:
«چه نیازها یا جهتهای متفاوتی همزمان فعالاند؟»
بهجای:
«اضطراب او چقدر است؟»
میتوان پرسید:
«الگوی افزایش و بازیابی اضطراب چگونه است؟»
بهجای:
«چه کسی مقصر است؟»
میتوان پرسید:
«چه چرخه تعاملی میان افراد تکرار میشود؟»
و بهجای:
«راهحل چیست؟»
میتوان پرسید:
«چه گزینههایی هنوز در فضای امکانهای او دیده نشدهاند؟»
اینها پرسشهای ریاضی نیستند.
اما از نوعی انضباط مفهومی الهامگرفته از ریاضیات استفاده میکنند.
استعاره نباید به مراجع تحمیل شود.
اگر درمانگر بگوید:
«مشکل تو این است که دو بردار متضاد داری»،
ممکن است استعاره به یک تفسیر خشک و ازپیشساخته تبدیل شود.
اما اگر بگوید:
«اگر بخواهیم تجربهات را مثل چند جهت متفاوت تصور کنیم، آیا این تصویر برایت معنایی دارد؟»
مراجع میتواند استعاره را بپذیرد، اصلاح کند یا کنار بگذارد.
این نکته با یافتههای مرور مکمولن و تی درباره اهمیت بسط مشارکتی استعاره در رواندرمانی همخوان است.
از این منظر، استعاره موفق استعارهای نیست که درمانگر آن را «درست» میداند؛ استعارهای است که در تعامل درمانی برای مراجع معنا تولید میکند.
شاید عمیقترین پیامد این چارچوب، تغییر در تصور ما از تغییر درمانی باشد.
اگر انسان را یک نقطه در نظر بگیریم، درمان ممکن است شبیه انتقال او از نقطهای نامطلوب به نقطهای مطلوب به نظر برسد.
اما اگر انسان را در یک فضای چندبعدی و زمانمند ببینیم، تغییر میتواند شکلهای متفاوتی داشته باشد:
افزایش گزینههای رفتاری،
تغییر رابطه با هیجان،
کاهش انعطافناپذیری،
تغییر الگوی تعامل،
افزایش ظرفیت بازیابی،
تغییر معنای تجربه،
یا امکان حرکت در مسیرهایی که پیشتر برای فرد قابل تصور نبودهاند.
این نگاه بهویژه برای درمانهایی که هدف آنها صرفاً کاهش یک علامت نیست، اهمیت دارد.
گاهی نشانه هنوز وجود دارد، اما رابطه فرد با آن تغییر کرده است.
گاهی شدت مشکل کاهش نیافته، اما دامنه انتخاب افزایش یافته است.
گاهی وضعیت فرد هنوز دشوار است، اما مسیر تغییر آن متفاوت شده است.
در این معنا، «فضای تغییر» استعارهای غنیتر از «نقطه درمانشده» است.
فضای برداری (Vector Space) برای رواندرمانی بیش از آنکه یک «مدل آماده برای ذهن» باشد، یک منبع مفهومی برای بازاندیشی درباره بازنمایی تجربه است.
این مفهوم میتواند درمانگر را از نگاه نقطهای به نگاه فضایی، از نگاه تکعلتی به نگاه چندمؤلفهای، از نگاه ایستا به نگاه زمانمند و از نگاه فردمحور به نگاه رابطهای سوق دهد.
اما همین ظرفیت استعاری، منبع خطر نیز هست.
اگر گفته شود «مراجع مانند یک بردار است»، این میتواند استعارهای مفید باشد.
اگر گفته شود «روان انسان یک فضای برداری است»، ادعایی علمی مطرح شده است که نیازمند مدل، تعریف و شواهد است.
اگر پژوهشگر واقعاً متغیرها را تعریف کند و دادهها را در ساختاری ریاضی تحلیل کند، آنگاه وارد قلمرو مدلسازی صوری شدهایم؛ اما حتی در آنجا نیز مدل، خودِ انسان نیست.
ازاینرو، اصل راهنمای این مقاله را میتوان چنین خلاصه کرد:
شباهت ساختاری میتواند الهامبخش باشد، اما بهتنهایی اثبات سازوکار نیست.
استعاره میتواند چیزی را قابل دیدن کند که پیشتر در تجربه مبهم بوده است.
قیاس ساختاری میتواند پرسشی تازه تولید کند.
مدل صوری میتواند یک فرضیه را در برابر داده قرار دهد.
اما هیچ استعارهای نباید خود را بهجای مدل جا بزند و هیچ مدلی نیز نباید خود را با واقعیت انسانی یکی بگیرد.
در نتیجه، استفاده مسئولانه از جبر خطی در رواندرمانی نه پروژهای برای «ریاضیکردن روان» است و نه تلاشی برای اثبات اینکه انسان یک فضای هندسی است. ارزش آن در انتقال یک انضباط فکری است: دیدن چندبُعدی، تمایز میان وضعیت و مسیر، توجه به ساختار روابط، تحمل همزمانی مؤلفههای متعارض، و گشودن فضای امکانها.
شاید بنیادیترین استعارهای که فضای برداری برای اتاق درمان فراهم میکند این باشد:
انسان یک نقطه ثابت نیست؛ در فضایی از تجربه، رابطه، زمان و امکان حرکت میکند.
اما حتی این جمله نیز باید در همان مرزی باقی بماند که از ابتدا تعیین شد: این یک استعاره قدرتمند است، نه یک قضیه ریاضی درباره ذهن انسان.
Borsboom, D. (2017). A network theory of mental disorders. World Psychiatry, 16(1), 5–13. DOI: 10.1002/wps.20375.
Borsboom, D., Fried, E. I., Epskamp, S., Waldorp, L. J., van Borkulo, C. D., van der Maas, H. L. J., & Cramer, A. O. J. (2017). False alarm? A comprehensive reanalysis of “Evidence that psychopathology symptom networks have limited replicability and utility”. Journal of Abnormal Psychology, 126(7), 989–999. DOI: 10.1037/abn0000306.
Cramer, A. O. J., van Borkulo, C. D., Giltay, E. J., van der Maas, H. L. J., Kendler, K. S., Scheffer, M., & Borsboom, D. (2016). Major depression as a complex dynamical system. PLOS ONE, 11(12), e0167490. DOI: 10.1371/journal.pone.0167490.
Derks, L. (2017). Mental space meets psychology: A new paradigm and approach to psychotherapy. Journal of Experiential Psychotherapy, 20(3), 79.
Fried, E. I., van Borkulo, C. D., Cramer, A. O. J., Boschloo, L., Schoevers, R. A., & Borsboom, D. (2017). Mental disorders as networks of problems: A review of recent insights. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 52(1), 1–10. DOI: 10.1007/s00127-016-1319-z.
Gärdenfors, P. (2000). Conceptual Spaces: The Geometry of Thought. MIT Press.
Hayes, S. C., Pistorello, J., & Levin, M. E. (2012). Acceptance and commitment therapy as a unified model of behavior change. The Counseling Psychologist, 40(7), 976–1002.
Kelly, G. A. (1955). The Psychology of Personal Constructs. W. W. Norton.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press.
Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors We Live By (2nd ed.). University of Chicago Press.
McMullen, L. M., & Tay, D. (2023). Research review of psychotherapists' use of metaphors. Psychotherapy, 60(3), 255–265. DOI: 10.1037/pst0000473.
Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.
Osgood, C. E., Suci, G. J., & Tannenbaum, P. H. (1957). The Measurement of Meaning. University of Illinois Press.
Russell, J. A. (1980). A circumplex model of affect. Journal of Personality and Social Psychology, 39(6), 1161–1178.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press.