به پاسداشت چهارمین سالگرد زنزندگیآزادی
جنبش زنزندگیآزادی، فراتر از روسری برداشتن، یک دقیقه بود؛ دقیقهی طلوع زنانگی در یک تاریخ نرینهخو (زنانگی به عنوان یک جایگاه سیاسی نه یک صفت زیستی).
روزی از روزهای شهریورماه ۱۴۰۱، دختری که از سقز به تهران آمده بود را در پی ارشاد به حجاب کشتند؛ دختری که نامش مهسا بود. چند روز تصویر درکمارفتهی او دست به دست میچرخید. تا اینکه خبر مرگ او در شهر پیچید. مرگ تا این حد ارزان؟ مرگ به خاطر پوششی که از قضا حجاب هم بود؟ مردم از این ستم عریان به خیابان ریختند و زنان روسری از سر برداشتند. و در این دقیقه بود که مترقیترین مانیفست سیاسی ایران متولد شد: زنزندگیآزادی. نام زن بلند شد و از هراس آن، نرینگی تاریخی بر خود لرزید.
اما این اولین بار نبود. جنبش زنزندگیآزادی پیشینهای داشت؛ طاهره قرةالعین در بدشت. در آن لحظهی تاریخی هم نرینگی بر خود لرزیده بود. وقتی طاهره حجاب برداشت، مردی به نام عبدالخالق اصفهانی از هول این صحنه با چاقو گلوی خود را چاک داد و غرق در خون و فریادکشان از معرکه فرار کرد. اما مگر در فیگور زنِ حجاببرافکنده چه چیزی است که نرینگی نمادین را اینطور به جنون میکشاند؟
مسئله این است که حجاب برداشتن فقط حجاب برداشتن نیست، بلکه پایههای هستیشناختی قدرت مذکر را میلرزاند.
این سامان نمادین از یک جهت بر پایهی تفکیک حوزهی عمومی و خصوصی است. حوزهی عمومی متعلق به مردان است تا در آن شریعت، حکومت و قانون را بنویسند. اما جایگاه اصلی زنان حوزهی خصوصی و وفاداری به ارزشهای آن یعنی همسرداری و مادری است. زنان اما با پیششرطهایی اجازه دارند وارد حوزهی عمومی مردانه شوند: یکی اینکه چون اسیر عواطفاند، صلاحیت سیاستگذاری در سطح کلان را باید به مردان بسپارند. آنها میتوانند در حاشیهی این حوزه به تحصیل یا اشتغال بپردازند اما سیاستگذاری کلان به دلیل نقص ذاتیشان کار آنها نیست. دیگر اینکه به سبب بدنهای جنسیشان باید برای ورود به این حوزه حجاب بگذارند تا خطری برای جدیت و عقلانیت مردانهای که مشغول به تصمیمگیریهای مهم است ایجاد نکنند.
یک جهت دیگر این سامان نمادین، تعریف امر سیاسی است. امر سیاسیِ مردانه عمودی است. در نظم سیاسی مستقر، کسی (شاه، ولیفقیه) فرمان میدهد و رعیت اطاعت میکنند. در اپوزیسیونِ این نظم مستقر، پدر (منجی) به صحنه میآید تا از بالا به تودهها فرمان قیام بدهد و از طریق اطاعت و ازجانگذشتگی تودهها آنها را نجات دهد. برای اینکه این ساختار عمودی و آهنین بتواند زیردستان را منقاد و مطیع نگه دارد، از مرگ تغذیه میکند. فقط مهابت مرگ است که رعایا را سر جای خود مینشاند. پس فضا مدام حول خون و خشونت، اعدام، انتقام، شهادت، جنگ و شورش مسلحانه میچرخد.
زنزندگیآزادی علیه این هستیشناسی بود که شورید. «من نمیخواهم بمیرم. میخواهم زندگی کنم». پس امر سیاسی را با امر روزمره گره زد. در برابر «ایران ایران ایران رگبار مسلسلها»، «به لالهی درخونخفته» و «این آخرین نبرده» سرود زنزندگیآزادی این بود: «برای توی کوچه رقصیدن، برای ترسیدن به وقت بوسیدن». آن زندگیها و روزمرگیهایی که قرنها به نفع امر سیاسی مذکر با جدیت و خون و خشونت و چریکبازی تحقیر میشد، حالا خود در قامت امر سیاسی در میانه ایستاده بود. سیاست با مرگ گره نخورده بود بلکه زندگی، روزمرگی، رقص، سرود، شادی و مراقبت بود. در برابر هستیشناسی نقطهمحور مردانه که در منطق فالیک، جهان را صرفاً تقلایی برای رسیدن به نقطهی انفجار، تسخیر قله، سرنگونی، اعدام و پایانِ بسته میفهمد، امر سیاسی زنانه قد علم کرد و گفت که من چنان از نیروی حیات سرریزم که نمیخواهم در هندسهی یک خط زندگی کنم و به نقطهی پایان تن بدهم، بلکه زنانگیام را به هندسهی یک «افق» میبرم. افق جایی نیست که یک بار به آن برسی و تمام، بلکه هرچه به آن نزدیک میشوی دوباره دور میشود. افق امکان ادامه دادن است. این همان چیزی است که شور تمامنشدنی آزادی را در من سیراب میکند؛ یک افق باز که تا همیشه سرشار از نیروی حیات و آزادی بتوانم در آن بدوم. من با این بدنم، با همین بدن بیروسری، همین بدن خندان رقصنده، در میانهی یک تاریخ نرینهی سراپا مرگ، درست وسط حوزهی عمومی، خواهم ایستاد و سیاست را از منظری زنانه بازتعریف خواهم کرد.
این سوژگی زنانه در ۱۴۰۱ خونی در رگهای امر سیاسی دواند. چنانکه نهفقط در تهران و شهرهای بزرگ که حتی در دورافتادهترین روستاها و مناطق محروم هم مردم به نام «زن» بیرون آمدند؛ تا جایی که نام بعضی روستاها را برای اولین بار بود که میشنیدیم: بالو، قلعه جوغه، فاروج. جنبشهای کارگری، دانشجویی، صنفی و قومیتها با نام «زن» به جنبش پیوستند. جنبش تا صفوف مذهبیها هم پیش رفت. عکسهایی بیرون آمد از زنان محجبه و بیحجاب کنار هم در دفاع از حق پوشش اختیاری. به نام «زن» چنان همبستگیای در جامعه شکل گرفته بود که حتی بر حکومتیها هم سایه افکنده بود. ۲۲ بهمن آن سال جمعیتی در اعتراض به سرکوب دختران و پسران این خاک به راهپیمایی نیامدند.
«زن»، همچون تنی برهنه و بیشرم، بر ساقهای نیرومندش، بر فراز ایستاده بود.
اینجا بود که آن نرینگی تاریخی بر خود لرزید. پس با «مرد میهن آبادی» و «سبزیپلو با ماهی»، و خون و خشونتی از جنس آتش زدن بسیجی به مصاف آمد (آن سو، نرینگی دیگری با باتوم و گلوله مشغول به سرکوب نیکاها و ساریناها بود و از درد زنانگی و زندگیخواهیِ در جریان، با مرگ، خود را تسلی میداد و بر رجولیت تحقیرشدهاش مرهم میگذاشت).
بهعبارتی آنچه رخ داده بود این بود: قرةالعینها، در یک کنش مترقی و جمعی، حجاب برداشته بودند و ایران زنانه شده بود. چیزی که هیمنهی تاریخ مذکر را میلرزاند. پس رجولیتهای سرخورده خواستند «ایران را پس بگیرند». آن خیابانهای زیبای بعد از ۱۴۰۱ فقط کابوس خودآگاه حکومت نبود، کابوس ناخودآگاه اپوزیسیون هم بود. زنانگیهایی خودمختار در خیابانها بود که با زنانگیهای تحمیلی و تزئینی پهلوی فرق میکرد. در پهلوی اول، حجاب از سر برداشتن انتخاب زنان نبود بلکه دستور شاه-پدر بود. در پهلوی دوم، آن زنان مینیژوبپوش که در کابارهها میرقصیدند انحرافی از شمایل عفیف زن ایرانی بودند که لَختی قرار بود مردان را سرگرم کنند. همین بود که در سینمای فیلمفارسی، زنان رقاص، در انتهای فیلم، آب توبه بر سر میریختند و به زندگی پاک و پاکیزه سلامی دوباره میگفتند. آنها چیزی جز ابزار و ویترین مدرنیزاسیون پهلوی نبودند.
اما زنانگیهای ۱۴۰۱ فرق میکرد و عاملیتی در خود داشت که رجولیتهای ورمکرده را خوش نیامد و همین شد که خواستند ایران را از این زنانگی پس بگیرند. پس نام پدر را صدا زدند و به او وکالت دادند و در قرن بیستویکم و در یک جهان مدرن خواهان بازگشت شاه شدند و سلطنتطلب شدند. آنها اگر حوزهی عمومی را به زنانگی میباختند، در حوزهی خصوصی و خانهها نیز نمیتوانستند بر زنان قیمومیت بورزند و اخته میشدند. قرنها خون و خشونت صرف برساختن این هرم قدرت شده بود که «پدر/شوهر/شاه/ولیفقیه» در آن بر صدر بنشیند و «زنان و صغار» در ذیل. برابری برای صدر این هرم یک اختگی نمادین بود.
پس به تحقیر و انکار زنزندگیآزادی برآمدند. در برابر شوخی و شنگی زنانه، ژست عقلانیت و جدیت گرفتند: «آه از این زنانگیها، آه از این شورها و شاعرانگیها، آه از این بچهبازیها». خیلی جدی و مردانه و متفکر، انگشت بر شقیقه گذاشتند و برایمان نوشتند که ما ایرانیان هنوز رعیتتر از آنیم که بخواهیم دموکراسی داشته باشیم. ما را فقط چماق سلطنت ادب خواهد کرد و بعد که ادب شدیم، شاید به دموکراسی و آزادی و آنچه در جهان مدرن میگذرد هم فکر کردیم. با ارزشگذاریهای مذکر، نوشتند درست است که زنان حق پوشش اختیاری را از حکومت گرفتند، اما چون آن را وارد قانون نکردند، نمیتوانیم آن را دستاورد سیاسی بنامیم. بله، آنچه نتواند مهر قانون پدر بخورد طبیعی است که از دیدگاه شما دستاورد نباشد.
هراس از اختگی چنان روان مذکر را از هم پاشاند که به جنون انجامید. فانتزی مادرِ پاکدامن با عاملیت زنانهی او در خیابان فروپاشیده بود. پس، از سر انتقام، خواستار تجاوز نظامی به «مام میهن» شدند: «اربابان، لطفاً بر سر ما بمب بریزید. لطفاً ما را بکشید، ما تلفات جانبی جنگ، ما قربانیان یک جراحی ناگزیر».
-------
ما ۱۴۰۱ را همچون مدالی از طلا بر سینه خواهیم چسباند و در محاصرهی اینهمه مرگ اینچنین مقاومت خواهیم کرد: ما به اندرونی نخواهیم رفت. ما این بدنهای خندان زنده را دوباره در قوارهی حوزهی عمومی شما درنخواهیم آورد. هر شکلی از تغییر سیاسی در این خاک از مسیر ما میگذرد؛ از مسیر زن در شهر، از مسیر زنزندگیآزادی.