
منابع آب و خدماتی که ارائه میکند، بخشهایی از سیستمهای اجتماعی هستند که فراتر از دنیای فنی قرار دارند و در مدیریت بههمپیوسته حوضههای آبریز، ما به برقراری تعادل و توازن بین دیدگاههای رقیب در مورد مسائل اجتماعی و سیاسی نیاز داریم. موضوعات اجتماعی اگر چه به خوبی تعریف نشدهاند، اما آنها ارتباطات بسیاری میان مردم و آب ایجاد میکنند. یک نقطه شروع برای تعریف موضوعات اجتماعی آب، سلسه مراتب نیازهای انسانی است که در آن دسترسی به آب و خدمات آن در ارتباط با عدالت اجتماعی قرار میگیرد. اگرچه دستیابی به سلسه مراتب نیاز انسانی به نظر جزئی از حقوق اولیه محسوب میشود، اما پرداخت برای خدمات نیز جزئی ضروری است که باید در نظر گرفته شود. توانمندسازی زنان نیز ضروت بالایی در برنامههای جهانی دارد. اگرچه به وجود آوردن هماهنگی بین موضوعات اجتماعی در سطح جهانی دشوار است، اما مدیریت بههمپیوسته چارچوبی برای آن پیشنهاد میکند که درآن تمرکز بر کنش جمعی است.
تاثیرات اجتماعی و مدیریت آب
دو جهانبینی متفاوت پیرامون مدیریت بههمپیوسته، با یکدیگر تلاقی پیدا میکنند. در یکی از این جهانبینیها، مدیریت آب در مورد فعالیتهای مرتبط با ساخت سدها، تصفیهخانهها و خطوط انتقال آب برای خدمت رسانی به مردم مصداق دارد. در دیگری، آب و خدمات آب بخشی از نظامهای اجتماعی هستند که به شدت پیچیدهتر از خدماتی است که جهانبینی فنی به آن میپردازد و فاصلههایی که بتواند خدمات آبی و دنیای اجتماعی آب را با یکدیگر پیوند دهد، باید مورد توجه قرار گیرد. عرصههایی که این جهانبینیها در آن کار می کنند خود درون مسائل اجتماعی قرار میگیرند که با تصمیمگیریهای مرتبط با مدیریت آب، نمود پیدا میکنند.
تعیین مسائل اجتماعی در مدیریت آب، بسیار دشوار است و دلیل این دشواری، آن است که مسائل اجتماعی به اندازه مسائل اقتصادی و یا زیستمحیطی در حد مطلوب و به خوبی تعریف نشده است. این مسائل، نهادهایی نظیر فرهنگ، تعاملات اجتماعی و شبکههایی را در برمیگیرد که نیرویشان را در راستای شکل دادن به امکانات و پیامدهای آن، به کار میبرند. برای نمونه، اگر یک گروه خارجی با یک نیت درست به مشکل مرتبط با آب آشامیدنی سالم بپردازد، ممکن است که راه حل آنها اگر برخلاف الگوهای جاافتاده متولیان و رفتار عمومی باشد، کار نکند. نهادهای اجتماعی نظیر آنچه ذکر شد باید به تصمیمات مدیریت آبی که با نیت خوب اتخاذ شدهاند، احترام بگذارند و این نقطه شروع باید توسط آنها درک شود. اغلب مهندسین مدیران فنی این تفکر اشتباه را دارند که آنها میدانند، اما مخاطبشان واقعا نمیدانند. نتیجه چنین تفکری آسیبزاست و ممکن است سالهای بعدی حتی شورش مردمی را به دنبال داشته باشد.
بین مسائل اجتماعی مرتبط با آب و بین مسئولین حل آن، فاصلهای وجود دارد. واضح است که آب تنها توسط بازار، قابل مدیریت نیست، اما چه کاری میتوان انجام داد؟ مدیریت آب تنها در خصوص آب نیست و موضوعات محیط زیستی و اجتماعی بخشهایی که بین آنها ارتباط برقرار میکند، را نیز در بر میگیرد. در این پیوند آبی -اجتماعی، نظامهای زیرساختی و طبیعی با یکدیگر و با مردم، با مردمی که تقاضاهای خود را به سیستمهای آب تحمیل میکنند، پیوند میخورند و تحت تاثیر مشارکت در تصمیمگیری و استفاده از زیرساختها قرار میگیرند. یعنی، سیستم های طبیعی خدمات زیستمحیطی را ارائه میدهد و به واسطه تصمیمات مردم درخصوص آب، تحت تاثیر قرار میگیرد.
راه ایدهآل برای جامعهای که بخواهد به نیازهای آبیاش پاسخ دهد، از طریق مشارکت در فرآیندهای تصمیمگیری محقق میشود، که یکی دیگر از موضوعات اجتماعی دیگری که به وجود میآورد، نقشها و مسئولیتها میباشد. در کنش جمعی موفق، مردم برای رسیدن به بهترین تصمیم با درنظر گرفتن نیازها، حقوق و مسئولیتهای متقابل میتوانند همکاری کنند.
موضوعات اجتماعی به معنای وسیعتر کلمه با بررسی ارتباطات بین تصمیمات آبی و جامعهای در پیوند با کلیت آب و جامعه تحت تاثیر قرار میگیرد، مرتبط است. بنابراین در این فصل ارتباطات بین منابع آبی، خدمات آبی و زیرساختهای آبی با جامعه، کشف میشود. تمرکز بر بیان موضوعات و ارائه ابزارهای عملی برای ارتقای عدالت اجتماعی به واسطه مدیریت آب خواهد بود.
نیازهای اجتماعی به آب و خدمات اجتماعی مرتبط با آب
بحث در مورد نیازهای آبی اجتماع ممکن است گنگ باشد، چراکه ارتباطات زیادی بین مردم و منابع آب وجود دارد و معیارهای مشخصی برای تعیین دقیق اندازه عرضه و تقاضا وجود ندارد. برای نمونه، موضوعات مرتبط با آب و جامعه در هدف مدیریت بههمپیوسته منابع آب (IWRM) به طور ضمنی به این صورت تصریح شده است: «به حداکثر رسانی رفاه اجتماعی و اقتصادی به روشی عادلانه...». پارادایم مشابهی در مدیریت جامع آب (TWM)، موضوعات اجتماعی را به عنوان نظارت بر منابع آب برای دستیابی به بیشترین منفعت عمومی...، به تعادل رساندن بین استفادههای رقابتی از طریق تخصیص موثر آب که متناسب با ارزشهای اجتماعی باشد و سلامت، ایمنی و اراده خوب اجتماعی را تقویت کند، توضیح میدهد. منظور از مفاهیمی نظیر مدیریت جامع آب، باید روشن شود، تا توسط گروههای فرهنگی و درآمدی مختلف ادراک شود.
به عنوان یک نقطه شروع، نیازهای اجتماعی به آب و خدمات مرتبط با آب میتواند بر اساس چارچوب سلسله مراتب نیازهای بشری درک شود که با نیازهای امنیتی اساسیتر شروع میشود و سپس به سمت امکانات رفاهی سوق پیدا میکند. این مفاهیم اقتباس شده است تا سلسله مراتب نیازهای بشری را که در شکل ذیل نمایش داده شده است، ایجاد کند.

موضوعات اجتماعی مرتبط با آب
مسائل اجتماعی مرتبط با آب به طور گستردهای عمومیت یافته است. برای نمونه، این مساله مطرح است که آیا یک شهر آب آشامیدنی سالم یا مقرون به صرفه برای مردمش ایجاد میکند یا نه؟ آیا مورد یا مواردی وجود دارد که زنان روستایی برای حمل آب، نیاز داشته باشند که روزانه مسافتی طولانی را طی کنند یا نه؟ اگر مردم فقیر و کشاورزان منابع زیستمحیطیشان و ماهیگیران، شیلات خود را از دست دهند، چه خواهند کرد؟ اگر سیستمهای کشاورزی به خوبی مدیریت نشود، آیا برخی از کشاورزان از کار میافتند و امنیت غذاییشان دچار اختلال میشود؟ در شبکههای آبیاری، آب ممکن است باعث بیماریهای مسری شود، که فقر را در جوامع در حال توسعه، تشدید میکند. مسائلی از این دست، پرسش در خصوص معنای حق انسان برای دسترسی به آب را برمیانگیزد و شاید این اوج مسائل اجتماعی در مدیریت آب باشد.
در پایین هرم فوق، ما شاهد نیازها به خدمات آب و بهداشت عمومی هستیم که برای زندگی و بهداشت موردنیاز است و پیوندی آبی-سلامتی ایجاد میکند. امنیت غذایی به دنبال این نیازهای اساسی مطرح میشود و ارتباط آن با آب، به وسیله یک پیوند آبی-غذایی بیان میشود.
سایر نیازهای امنیتی و به ویژه تهدیدهای سیل و مسائل بهداشتی مربوط به کیفیت آب، نظیر انتقال بیماریهای قابل انتقال از طریق آب رودخانهها هنوز در سطح نیازهای اساسی است. امنیت همچنان چالشی برای تاسیسات آبی به حساب میآید که باید همیشه گوش به زنگ بوده و اقدامات مدیریتی و مهندسی جامعی را برای حفاظت از آنها در برابر مخاطرات مرتبط با پوسیدگی زیرساختها، بلایای طبیعی، حوادث و اقدامات شرورانه، انجام داد که در عین حال آب روزانه قابل اطمینان و ایمنی را بتوانند فراهم نماید. سیستمها همچنین ممکن است به واسطه آسیب جانبی و یا وابستگی متقابلی به سایر سیستمهای معیوبی نظیر موتور الکتریکی که بتواند باعث اختلالات ناگهانی در کل زیرمجموعه آب شود، آسیب ببیند.
مساله دیگر ایمنی و امنیت، پناهگاههای کمدرآمدها در پهنههای دشتها میباشد. بسیاری از مردم جهان در مناطق آسیبپذیری زندگی میکنند و انتخابهای محدودی برای انتخاب مکانهای امن برای زندگی دارند.
مدیریت آب باید به آمادگی اضطراری و تابآوری جامعه در برابر امنیت متقابل مرتبط شود. یک پیوند آبی-امنیتی بایده به وجود آید برای زمانهایی که سیستمهای اجتماعی فراتر از آب، نظیر کنترل کاربری اراضی زراعی در مسیر آبراههها، سیستمهای هشداردهنده و واکنش اضطراری قرار است هدف قرار گیرد.
بعد از رعایت نیازهای مرتبط با آب شرب و بهداشتی و امنیت غذایی، نیازهای اساسی خانوارها و مشاغل مورد توجه قرار میگیرد. برای این موارد، برنامههای مدیریت کیفیت آب نیز موردنیاز است. در یک سطح بالاتر تسهیلات مرتبط با زهکشی شهری، آبرسانی به منازل و مشاغل، امکانات رفاهی مبتنی بر آب و آب کافی برای باغها، گلها و چمنها که تسهیلاتی آبی را در برمیگیرد که منجر به زندگی بهتر برای همه میشود، قرار دارد. تفریحات مبتنی بر آب، ممکن است که همبستگی جامعه را بهبود بخشد و کیفیت زندگی همه شهروندان را افزایش دهد. زهکشیهای متلاطم ممکن است برای توسعه پارکها در همسایگی مناطق کمدرآمد و دارای درآمد بالا استفاده شود. نیازهای اجتماعی برای آب، اغلب فراتر از نیازهای پایه است و تبدیل به آرزو میشود. برای نمونه، دیدن طبیعت زیبای آبی، یک استفاده اجتماعی از طبیعت است، اما اغلب مردم توافقی در خصوص اینکه چه کسی باید هزینهاش را بپردازد، ندارند.
عدالت اجتماعی و زیستمحیطی در مدیریت آب
دسترسی به آب و خدمات مرتبط با آب میتواند به همان اندازه که میتواند یک مساله مدیریتی تلقی شود، به عنوان یک مساله عدالت اجتماعی نیز میتواند در نظر گرفته شود. عدالت و برابری به پرسشهایی مرتبط میگردد که حق چیست و تعهدات عمومی در قبال ایجاد آن چیست؟ در باب پرسش دسترسی به آب و فاضلاب بهداشتی، یک منحنی میتواند ترسیم شود تا بیعدالتی اجتماعی را نشان دهد که در آن سهم بالایی از جمعیت، امکان تامین نیازهای پایه خود را ندارند. این منحنی مشابه منحنی لورنز است که نشان دهنده توزیع ثروت در یک جامعه میباشد. در یک جامعه عادلانه، نیازهای اساسی برای مردم بیشتری باید تامین شود. نمونههایی از جوامع عادلانه که چنین شرایطی بر آنها حاکم است، کشورهای اسکاندیناوی هستند که انسجام اجتماعی در آنها بسیار بالاست. نمونههایی از جوامع ناعادلانه نیز میتواند هر کدام از کشورهایی باشد که فقط درصد کمی از جمعیت از خدمات عمومی موثر بهرهمند هستند.

میتوان التزام جامعه به تامین نیازهای آبی برای مردم خود را به عنوان یک قراراد اجتماعی، توصیف کرد. این ایده از نظریه پردازان فلسفه سیاسی برمیخیزد که مشاهده میکردند، چنین قراردادهایی برای آنکه جامعه بتواند کار کند، ضروری است. مساله این است که چه میزان منفعت باید به وجود آید و چه کسی باید هزینه این منافع را بپردازد. پاسخها بر اساس قراردادهای اجتماعی پایهایتر، از طریق نهادهای سیاسی و اجتماعی فراهم میشوند. برای نمونه، یک کشور ممکن است شبکه ایمنی را برای تامین نیازهای اساسی زندگی فراهم کند. اینکه تا چه اندازه دولت به نیازهای اجتماعی پاسخ دهد یک تصمیم سیاسی است که گروهها را در برابر یکدیگر قرار میدهد، همچنانکه محافظهکاران و لیبرالها در انتخابات رو در روی هم قرار میگیرند.
جهانبینیها و حقوق بشر
مردم جهانبینیهای متفاوتی در خصوص الزامات و تعهدات دولتها در خصوص چگونگی تخصیص قدرت به نهادهای عمومی برای تامین نیازهایشان دارند. یکی از اصلیترین موضوعات این است که تا چه اندازه خدمات آبی باید به عنوان حقوق بشر در نظر گرفته شود.
این پرسش که ایا آب یکی از حقوق ابتدایی بشر هست یا نه، از اعلامه جهانی حقوق بشر که بلافاصله پس از جنگ جهانی دوم تدوین شد، ناشی میشود. از آن زمان، یک سری کنفرانسهای بینالمللی و جهانی بر موضوعات حقوق بشری نظیر محیط زیست، توانمندسازی زنان، جمعیت، توسعه و آب، تمرکز پیدا کردهاند. در سال 2010، سازمان ملل، اقدامی را در خصوص درج آب در اعلامه حقوق بشر انجام داد. اگرچه دسترسی به آب به نظر یکی از حقوق اساسی بشر به شمار میآید، تخصیص آب و پرداخت هزینههای آن همیشه میتواند بحثبرانگیز باشد. ما تا چه اندازه باید مقیاس نیازهای بشری را گسترش دهیم؟ آیا همه مردم حق دارند که یک حوضچه ماهیگیری داشته باشند؟ خدمات رفاهی که به تسهیلات پروژه آبی میافزایند، باید هزینههایش به اندازه همان نرخ پایه جذب شود و جلب توافق جامعه در خصوص چگونگی توزیع منافع،مد نظر قرار نگیرد؟
مساله برابری اجتماعی، توانمندسازی زنان در مدیریت آب و استفاده از تمامی ظرفیتشان برای ارتقای راهحلهای مرتبط با مسائل آبی، بخشی از یک دستورکار جهانی است. این مساله توسط اتحاد آب و جنسیت، مورد تاکید قرار گرفته است که خود طی دومین کنفرانس جهانی آب، شکل گرفت. هدف این اتحاد ارتقای دستیابی برابر زنان و مردان و مدیریت آب سالم و کافی برای نیازهای شرب، بهداشتی، امنیت غذایی و پایداری زیستمحیطی میباشد. این اتحاد باور دارد که دسترسی برابر و کنترل بر روی آب، جزئی از حقوق بشر برای همه است و به همان اندازه عاملی کلیدی در ارتقای ریشه کنی فقر و پایداری میباشد.
در همان زمان که اتحاد جنسیت و آب تشکیل شد، انتقادات دیگری به رویکرد مدیریت بههمپیوسته مشهود بود، به ویژه این انتقاد که مردم بومی در استقرار این رویکرد برای مدیریت آب، به حاشیه رانده شدهاند. در توضیح چنین انتقادی تروتیر در سال 2008، نوشت که مدیریت بههمپیوسته منابع آب، تفسیری تسلط گرایانه است که به وسیله خودتعریفی جامعه آب از بحران جهانی آب ایجاد شده است که مفهوم به همپیوستگی مدیریت آب را تا رسیدن به یک راه حل بیچون و چرا، تقویت میکند. او بیان میکند که شورای جهانی آب، بحران جهانی آب را با هفت عامل تعریف کرده است: کمبودهای آب، فقدان آب آشامیدنی و بهداشتی سالم، افت کیفیت آب، بخشی شدن مدیریت آب، کمبودهای مالی، عدم آگاهی تصمیمگیران و مردم و در نهایت موضوعات امنیتی. از نظر او، مدیریت بههم پیوسته، به متخصصان، مشاغل و دولتها قدرت می بخشد و به راهحلهایی منجر میشود که از تعریف این بحرانها نشات گرفتهاند. وی همچنین از انتخاب حوضه آبریز به عنوان واحد مدیریت انتقاد میکند و بیان میکند که چه کسی ناظر مشروع طبیعت خواهد بود؟ مفهوم مشارکت نیز در معرض انتقاد است به این دلیل که بازیگران ناشناختهای را در برمیگیرد که ارزشهایشان از نظر علمی و تحصصی نامناسب است و آنها درون برنامههای تخصصی مدیریتی و نه درون فرآیند تصمیمگیری در خصوص اینکه چگونه مدیریت کنند، قرار است نقش ایفا کنند.
پژوهشهای علوم اجتماعی
هرگز امکان هماهنگی کامل بین جهانبینیهای مختلف وجود ندارد، اما گام برداشتن برای درک آنها، میتواند به توضیح تفاوتها بین پژوهشهای علمی و مهندسی و علوم اجتماعی کمک کند. پژوهشهای علوم اجتماعی، با مشارکت پژوهشگرانی انجام میشود که رفتار و فرهنگ را بررسی میکنند و هدفشان درک کردن انوع احساسات و باورهای مشهود در انتقاد به مدیریت به همپیوسته است.
در دانش علوم اجتماعی دغدغه اصلی به باورها و رفتارهای انسانی مرتبط است که میتواند به شیوههای مختلف تفسیر شود. این بحثها خود میتواند در مواردی نظیر بهبود مدیریت آبخیزداری، به کار گرفته شود. در حالیکه پژوهشگران غیرعلوم اجتماعی با فرمولبندی فرضیات بر اساس روش عملی، آغاز میکنند، پژوهشگران علوم اجتماعی مشاهداتشان را معمولا جهت میدهند تا درک اولیهای را ایجاد کنند که بتواند منجر به توسعه یک نظریه شود. این روش با روش علمی که با پرسش و پیشینه پژوهش، آغاز میشود و سپس به فرمولبندی فرضیات میرسد، مغایرت کلی ندارد. تفاوتها ممکن است به قطعیت پرسشهایی که میپرسند بستگی داشته باشد، چرا که پژوهشگران علوم اجتماعی ممکن است که از ابتدا نتوانند تصور نکنند که دقیقا به دنبال پرسیدن چه سوالی هستند.
منابع داده برای پژوهشهای اجتماعی، ممکن است شامل روشهای کمی نظیر پیمایشها، یا آمارها و روشهای کیفی شامل مطالعات موردی، مردمنگاری و مشاهدات مشارکتی باشد. شناسایی نظام مدیریت درون نظام اجتماعی ممکن است پاسخی به این پرسش باشد که چه راه حلی ممکن است، کارا باشد. نظام مدیریت شامل افراد، منابع، رویهها و فرآیندها و به عبارت دیگر ترتیبات نهادی است. بنابراین، دانشی در مورد اینکه چطور یک نظام (به عنوان یک نظام فنی-اجتماعی) که باید مدیریت شود، رفتار میکند و نظام مدیریت چگونه آن را کنترل میکند، موردنیاز است. هیچ الگوی استانداری در این خصوص که برای همه جا، قابل تعمیم باشد، وجود ندارد.
با ظهور فناوریهای اطلاعاتی، روشهای جدیدی برای مطالعه نظامهای اجتماعی، در دسترس قرار خواهد گرفت. یک نمونه از این موارد، استفاده از تلفنهای همراه است و اینکه چگونه مردم میتوانند رفتار کنند و به مشوقها و استراتژیهای خدماتی میتوانند پاسخ دهند.
کنش جمعی
کنش جمعی، ابزاری اجتماعی برای مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با آب است و به عنوان راهی برای رسیدن به نتایج عادلانهتر، در نظر گرفته میشود. کنش جمعی مرتبط با مدیریت مناقشات است. ماهیت آن به عنوان یک موضوع اجتماعی، توانمندسازی افراد غیرمقید برای یافتن راههایی برای مشکلات عمومیشان است اگر بتوانند که در این خصوص توانمند شوند. به منظور تسهیل کنش جمعی، مقامات حاکمیتی باید سطح مشارکت و مداخله را ارتقا دهند و در همینراستا، سناریوهای متفاوتی موردنیاز خواهد بود که طی آنها، مردم به روش های مختلف بتوانند در تصمیمگیری مدیریت آب، دخیل شوند.
حل مسائل آب نیازمند کنش جمعی غیرانتفاعی موثر است و اهمیت آن به عنوان یک شاخص دموکراسی سالم، شناخته شده است. دشوار است که جوامع را واداریم که مردم را به عملی مخالف منافع شخصیشان برانگیزند و توانایی مقامات برای تقویت همکاریها تا هر اندازه که بتواند محقق شود، نقطه تمایز بین حکمرانی خوب و حکمرانی شکست خورده است.
شناسایی تاثیرات اجتماعی
در ارزیابی احتمالات برای کنش، مدیران آب باید تاثیرات اجتماعی گزینههای موجودشان را ارزیابی نمایند. یک ابزار در دسترس برای چنین هدفی با نام تکنیک ارزیابی تاثیرات اجتماعی، نامگذاری شده است که میتواند برای فهرستی از پتانسیلهای تاثیرات اجتماعی در حوزه آب، مورد استفاده قرار گیرد. البته، خود این امر میتواند تلاشی مبهم تلقی شود چرا که حتی شناسایی این اثرات و دستهبندی آنها و اندازهگیری آنها آسان نیست. یک نقطه شروع برای استفاده از این دستهبندی، مفهوم مدیریت جامع آب است که بر بهداشت و سلامت عمومی، فرصتهای برابر و مصلحت اجتماعی تاکید دارد.
بهداشت و سلامت عمومی، دغدغهای بسیار جدی برای مدیریت آب است. آب برای عملکردهای حیاتی بدن بسیار ضروری است و کیفیت آب مناسب برای اجتناب از بیماریها و تولید مواد معدنی برای ساختار استخوانها، ضروری است. تهدیدهای مرتبط با آب وقتی پدید میآید که مردم در معرض آلایندههایی از راه خوردن، آشامیدن، شنا و یا استنشاق قرار میگیرند. افراد سالم و افراد با سیستم ایمنی ضعیف یه درجات مختلفی به این تهدیدها پاسخ میدهند. برای تحقق عدالت اجتماعی نیازمند آنیم که بتوانیم افراد متفاوت را دسته بنده و شناسایی کنیم، مثلا جوانانی است که در سن رشد هستند را از جمعیت بزرگسالی که در مراحل متفاوتی از پیری هستند و به شکل متفاوتی تاثیر میپذیرند، تمایز دهیم. جمعیت ثروتمند، در برابر تهدیدات بیشتری مورد حمایت قرار میگیرند، در حالیکه افراد ضعیف در معرض مخاطرات بیشتری هستند. بلایای مرتبط با سیل نیز، به چند طریق مردم را تهدید میکند.
فرصتهای عادلانه با چشماندازی سرکار دارد که پیشروی مردم است. لذت بردن از مواهب زندگی، میتواند تحت یک عنوان کلی عدالت اجتماعی، خلاصه شود. مشارکت جهانی آب، یک مقاله فنی در زمینه عدالت اجتماعی و مدیریت بههمپیوسته آب را منتشر کرد که بر توزیع عدالت بین ذینفعان از طریق مدیریت آب، متمرکز بود. این مقاله از عدالت اجتماعی به عنوان یک مفهوم مبهم یاد کرده بود که عموماً در موارد خاصی مورد توجه قرار میگیرد. عدالت اجتماعی یک دغدغه جدی در مدیریت بههمپیوسته آب و پایداری است، اما پاسخ به ابعاد مختلف آن به لحاظ دسترسی افراد به کالاهای اجتماعی، ما را ملزم میکند که به موضوعات مرتبط با تحلیل نهادی که فراتر از موضوعات فقط مرتبط با آب است، ورود پیدا کنیم. یکی از راههای مشاهده آن این است که مطمئن شویم هر زمان که به مسائل آبی رسیدگی میشود، با مردم به نحوه عادلانه رفتار میشود و به قدر کافی به نیازهای جمعیت کمدرآمد، توجه میشود و ویژگیهای این جمعیتها در خصوص سلامت، درآمد، جنسیت و سایر مولفههای جمعیتی، مورد مشاهده و سنجش قرار میگیرد.
مصلحت جامعه به معنای حس هماهنگی و وفاق در میان یک جامعه است که حس همبستگی، رضایت و روحیه مدنیت را به ارمغان میآورد. خدمات آب، توسط جوامع برای یک سری اهداف، ایجاد همبستگی بین آنها و به وجود آوردن اولویتهای مطلوبی مورد نیاز، ارائه میشود. بنابراین در طرحهای خدمات آبی، باید هزینههای قابل قبولی در خصوص مسائل اجتماعی به رهبران پیشنهاد داده شود که رهبران در ازای فرصتی که در خلق فضای مشارکت عمومی از چند طریق داشتهاند، توانستهاند همبستگی جامعه را ارتقا بخشیده و ارتباط تنگاتنگی را بین مدیریت آب و مشارکت عمومی، پدید آورند.
سوی دیگر پرتگاه، تعریف طرح و پروژهای است که جامعه را تقسیمبندی کند، نرخ هزینههای بیش از حد بالایی را داشته باشد و مشکوک به فساد تلقی شود، که منجر به بیاعتمادی و اختلافات در جامعه شود.
پروژههای آبی، فرصتهای زیادی را برای آموزش عمومی به همراه دارند، هم از نظر آموزش محیط زیست و هم از نظر تجارب عملی که سمت و سوی ریاضیاتی دارد. از این برنامهها میتوان به عنوان محرکهایی برای رشد جوامع استفاده نمود.
روشی پایه برای ارزیابی تأثیرات اجتماعی
برای توضیح تاثیرات اجتماعی، یک ابزار به نام ارزیابی تاثیرات اجتماعی (اتا)، می تواند در همان معنای خودش به کار گرفته شود که مشابهتی با همتایش در ارزیابی تاثیرات زیستمحیطی دارد. بسیاری از منابعی که در خصوص اتا موجود هستند، میتوانند گیج کننده و از نظر دامنه فعالیت محدود باشند. نسخه پیشنهادی اتا برای کاربرد در مدیریت به هم پیوسته رویکردی است که در اینجا مشخص شده است و براساس کشف تاثیرات اجتماعی، نظیر آنهایی که در پژوهشهای آبی و تعریف مدیریت جامع آب، شناسایی شده اند، شکل گرفته است. روش پیشنهادی، آماده کردن ماتریسی برای ثبت این است که تا چه اندازه هر دسته تاثیر، به هر کنش آبی و یا نبود هر کنش آبی، واکنش میدهد. دسته بندی تاثیرات ممکن است بر مبنای ویژگیهای جمعیتی نظیر عناصر اجتماعی در این لیست فهرست نشده باشد: جنسیت، سن، قومیت، تحصیلات و مذهب. این تنها یک لیست ابتدایی است و قصد ندارد که هیچ گروهی را در آن از دیگر گروهها متمایز کند. بنابراین علاوه بر مواردی که در ادامه بیان میشود، برای تجزیه و تحلیل دقیقتر، بهتر است که قدرت و رفاه گروداران و تاثیرات گروهها درون یک جامعه نیز در نظر گرفته شود. اما به طور کلی، موضوعات آبی باید محدوده ای از موارد درج شده در فهرست جدول زیر را در بر بگیرد.

برای هر دسته موضوعی، روش های پژوهشی متفاوتی به کار گرفته میشود تا تاثیرات اجتماعی را ارزیابی نماید. نمونه هایی از روش های علوم اجتماعی شامل این موارد می شود (اما لزوما به این موارد محدود نمی شود):
تجزیه و تحلیل ذینفعان، تجزیه و تحلیل جنسیت، ارزیابی منافع، مشاهدات مشارکتی، مصاحبات نیمه ساختار یافته، جلسات متمرکز گروهی، جلسات روستایی، و .... در نهایت، روشی که در برگیرنده آفرینش ماتریسی باشد برای این است که چگونه انجام و یا عدم انجام هر کنش ممکن است که بر عناصر محتلف اجتماع، تاثیر بگذارند.
نمونهها
نمونه های معدودی از ارزیابی تاثیرات مدیریت آب و خدمات آب، می تواند به کار گرفته شود تا فرآیندی که به آن اشاره شد را تشریح کند. دستیابی به آب سالم و بهداشتی، ردپایی از مساله عدالت اجتماعی در موضوعات مرتبط با آب در سطح جهانی را با خود دارد. نمونه هایی از این موارد در تمامی جاهایی که شواهدی از فقر و بی نظمی اجتماعی در آن وجود دارد، مشهود است. برای نمونه، در مناطق روستایی جنوب صحرای آفریقا، میلیون ها نفر از مردم منابع آبشان با حیوانات مشترک است. برخی زنان در آفریقا و آمریکا چندین مایل را برای دستیابی به منابع آب، پیاده گز می کنند. در حالیکه مصرف آب شخصی در آمریکا و اروپا بسیار بالاست، در کشوری مانند موزامبیک این میزان در طول روز تنها 10 لیتر می باشد. برای حدود یک میلیارد نفر مصرف آب روزانه کمتر از 5 لیتر در روز و آن هم از آب ناسالم است. از حدود 5000 مدرسه در سنگال، حدود نیمی از مدارس فاقد منبع آب و سرویس بهداشتی هستند و یا امکانات جداگانه سرویس بهداشتی برای دختران و پسران ندارند.
آب به عنوان یک حق بشری در نظر گرفته شده است، اما نحوه پرداخت هزینههای آن یک معما را مطرح می کند. از آنجایی که دسترسی به خدمات عمومی یک ضرورت است، صرف نظر از توانایی پرداخت، همه افراد حق برخورداری از خدمات مرتبط با آب حیاتی را دارند. این که این معما چطور حل میشود بستگی به موقعیت دارد و مداخلاتی نظیر میزانهای کلیدی و خط دهنده و دیگر طرحهای مرتبط با یارانه ها که باید به کار برده شود، تا تضمین کند که مردم به خدمات آبی که موردنیازشان است، دسترسی دارند. این موضوع به تنظیم نرخ آب، مرتبط می شود، که موضوع اصلی در آن تنظیم نرخ ها در سطحی است که برای تمام گروه های درآمدی عادلانه باشد. مورد دیگر به تامین آب آبیاری با یک قیمت عادلانه مرتبط می شود، که در آن باید مشکلات کشاورزانی که را ممکن است در درآمدشان از تولید محصولات کشاورزی، پدید می آید، در نظر گرفته شود.
این موضوع به تمام خدمات عمومی و مصادیق وضعیت های نابرابر قابل تعمیم است. در محلههای فقیرنشین جاکارتا، مانیلا، و نایروبی، افراد باید مقدار بیشتری از مردم با سطوح درآمد بالاتر، پول بپردازند. در مانیل، هزینه اتصال به آب و برق معادل سه ماه حقوق 20 درصد از فقیرترین خانوارهاست. همین نرخ در مناطق شهری کنیا، به 6 ماه می رسد. نوع دیگری از موضوعات این است که ممکن است دریاچهای با پول تامین شده از طریق پرداخت کنندگان مالیات، ساخته شود. مردم مرفه ممکن است از این ساخت و ساز با خرید زمین های اطراف دریاچه سود ببرند، در صورتی که هیچ سودی نصیب مردم با سطوح درآمدی پایینتر نمی شود.
سیل و طغیان رودخانه یک مساله امنیتی بااهمیت است زیرا خسارت و نابودی عظیمی را، به ویژه در کشورهای در حال توسعه ایجاد میکند. برای نمونه، آکمالا و گریگ (2011)، یک نمونه موردی از جاکارتا را مطرح میکنند تا نشان دهند که چگونه یک مشکل نظام مند در کشورهای در حال توسعه، گسترش شهرنشینی توام با نابرابری اجتماعی و تخریب محیط زیست، میباشد. بنابراین، تهدیداتی که بیش از ظرفیت تحمل نهادی شهرها اتفاق میافتد و شهرها قادر نیستند که با آن مواجه شوند. مخاطراتی که به واسطه زیست محیط های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در شهرها به وقوع می پیوند، به همان اندازه بلایای طبیعی میتواند خطر آفرین باشد. مردم کمدرآمد بیشترین ضرر را متحمل میشوند، به این دلیل که آنها اغلب در مناطق مستعد سیل زندگی می کنند، مخاطراتی را که پیش رو دارند، درک نمی کنند و از حمایت نهادی محروم هستند. این مشکل، به واسطه جذابیت شهرها، مهاجرت، فقر، فقدان انسجام اجتماعی و زیرساختهای غنی و سیستمهای مدیریت، از نظر شدت در حال افزایش است.
ایمنی سدها و بندها، یکی دیگر از موارد ایمنی است که شکست در نگهداری چنین زیرساختهایی میتواند منجر به عواقب فاجعه باری برای جمعیتهای آسیبپذیر شود. خرابی بندها در نیواورلئان به دلیل طوفان کاترینا در سال 2005، اثرات مخرب گسترده ای را بر جمعیت کم درآمد تحمیل کرد و تجربه شکست دنباله های یک سد زیرزمینی در برزیل در سال 2015، اجتماعات زیادی را نابود کرد و وسعت تخریب فلج کننده آن،صدها مایل آن طرفتر را در بر میگرفت.
فقدان منابع به واسطه ضعف در مدیریت آب میتواند به سایر انواع منابعی که برای زندگی مردم مورد نیاز است، تسری پیدا کند، یعنی زمین، جنگل، شیلات و آبی را که خودش برای رشد محصولات موردنیاز است و با زندگی آبزیان در ارتباط است را نیز در بر بگیرد. حقوق آبی مردم بومی و دستیابی به منابع، موضوعی مرتبط با عدالت پایدار است. در جوامع متکی بر آبیاری، برای نمونه مشکل ادامه داری که اغلب اتفاق میافتد هنگامی است که کسانی که در بالادست آب را منحرف میکنند، کل آب را برمیدارند.
یک پیوند آبی-غذایی به بسیاری از موضوعاتی می پردازد که امنیت غذایی را به کمبود منابع آبی وابسته میکند. یعنی اینکه اگر آب آبیاری ناکافی باشد، تاثیرات بر امنیت غذایی محسوس خواهد بود. خشکسالیها، به عنوان یکی از پایدارترین بلایای طبیعی امنیت غذایی را تحت تاثیر قرار میدهند. یک مثال همیشگی از چنین موردی، در شاخ آفریقا اتفاق می افتد و مصیبت بسیار بزرگی را رقم می زند. اگر آب آبیاری آلوده شود، مشکل دیگری به وجود میآید، که به پیوند سلامتی- آبی-غذایی منجر میشود. مطالعه موردی مدیریت فاضلاب در شیکاگو و پرو نمونههای دیگری از این موارد است.
حتی هنگامی که خدمات آب و فاضلاب بهداشتی موجود باشد، ممکن است که کیفیت آب پایین باشد و منجر به بیماری مردم فقیر شود. آب و فاضلاب بی کیفیت، دومین گیرنده جان کودکان در جهان است. بیماری های مرتبط با آب هم هنگامی اتفاق می افتد که شیوع ناگهانی یک بیماری نظیر وبا، حادث میشود و هم هنگامی که بیماریهای مزمنی نظیر سرطان به واسطه ورود مواد شیمیایی سمی در آب، گسترش مییابد.
اغلب، افراد فقیری که در مناطق آلوده زندگی میکنند در معرض مخاطرات مرتبط با سلامتی قرار میگیرند. مخاطرات مرتبط با واحدهای تصفیه فاضلاب یک شهر را در نظر بگیرید که در کنار رودخانه ساخته شده است. کمترین هزینه برای ساخت تصفیه خانه ممکن است که از نظر منطقی توجیه مناسبی برای ساخت چنین تصفیه خانه ای باشد، اما ممکن است که ساخت همین تصفیه خانه، مردم کم درآمدی را که در حاشیه رودخانه زندگی می کنند، تحت تاثیر قرار دهد. آلودگی صنعتی منابع آبی، منجر به بیماریهایی نظیر آنچه در فیلم بروکویچ ارین به نمایش گذاشته شده است، شود، جایی که یک کارمند حقوقی به 1993 پرونده حقوقی در برابر صنعت بزرگ همگانی در خصوص آلایندگی آب آشامیدنی به کروم شش ظرفیتی که در شهر کوچکی از کالیفرنیا اتفاق افتاده بود، یاری رساند. فیلم دیگری از همین دست در سال 1998، یک اقدام مدنی در برابر آلودگی آب به وسیله یک حلال صنعتی را به تصویر میکشد.
حتی با وجود نظام های بهداشت عمومی مدرن، مخاطرات آبی همچنان رخ می دهد و هنگامی به وجود می آید که مردم در معرض آلایندگی هایی به واسطه خوردن، آشامیدن، شنا و یا استنشاق قرار میگیرند. مردم سالم و مردمی با سطح ایمنی پایین، به طور متفاوتی به چنین مخاطراتی پاسخ میدهند. جوانانی که در مرحله رشد هستند و جمعیت مسنی که در درجات مختلف پیری هستند، نیز پاسخ متفاوتی میدهند. مردم مرفه در برابر این مخاطرات ایمنتر هستند، در حالیکه جمعیت فقیر بیشتر در معرض مخاطرات مرتبط با آلودگی مخاطرات آبی هستند که شدت تاثیراتشان میتواند از بیماری خفیف تا مرگ به شدت متفاوت باشد. مخاطرات بهداشت عمومی بیشتر بر شیوع تمرکز دارد، حال آنکه سازمانهای سمشناسی اتفاقات مرتبط با نشت و یا بروز حوادثی را که بر سلامتی تاثیرگذار است، بررسی میکنند.
برخی تاثیرات بهداشتی به دلیل فقدان مدیریت و یا ناموفق بودن مراحل پروژه ها و سیاستها و اثرات جانبی برخی دیگر از موارد دسته بندی قبلی مان، نظیر نبود آب و فاضلاب ایمن، در معرض شیوه بیماری و سیل بودن، ناشی می شود. این مخاطرات را می توان، چنین دسته بندی کرد:
بیماری های قابل انتقال از طریق آب: عامل بیماریزا از مصرف آب آلوده جذب می شود(بیماریهای اسهال، اسهال خونی و تب حصبه)
بیماری های مرتبط با شستشوی آب: عامل بیماریزا از کمبود آب برای مصارف بهداشتی نشات میگیرند (بیماری های اسهال، گال و تراخم)
بیماریهای آبی: عامل بیماریزا، از طریق تماس با آلودگی، تکثیر در بدن و دفع از میزبانهای میانجی آبزی (شیستوزومیازیس و کرم گینه)، منتقل میشود.
ناقلین حشرات مرتبط با آب: عامل بیماریزا به وسیله حشراتی که در آب به دنیا میآیند یا در کنار آب نیش میزنند (نظیر تب دنگی ، مالاریا و بیماری خواب) منتقل میشود.
تاثیرات بر روی مردم، در توسعه زیرساختها زمانی اتفاق میافتد که ساخت زیرساختهای آبی تاثیر منفی زیادی در جابهجایی مردم داشته باشد، نظیر زمانهایی که سدها ساخته میشود و مردم حتی در مواردی کل شهرها و روستاهایی مجبور به جابهجایی میشوند.
تسهیلات رفاهی و یا فقدان آنها فقط هنگامی جزء موضوعات اجتماعی است که مردم انتظار بیشتری نسبت به وضعیت موجود دارند. لذت شنا، ماهیگیری، قایقراین، حتی دیدن مناظر آبی در طبیعت را در این خصوص در نظر بگیرید. فقدان این فرصتها، متضمن برخی خسارات واقعی است که حتی بیان کمی این خسارات در اقتصاد، بسیار دشوار است.
دسته آخر موضوعاتی که در اینجا تحت عنوان احساسی دسته بندی شده است، هیچ ربطی به حس وابستگی ویژه مردم نسبت به آب ندارد. دشوار است که برچسب خاصی بر این دسته بزنیم و ممکن است بهتر باشد که به سادگی آن را در برگیرنده گروه تسهیلات رفاهی در نظر بگیریم، اما در این گروه مردم وابستگی ویژهای به آب به عنوان منبعی برای زندگی ندارند، بلکه به عنوان یک منبع سیار مرموز و یک منبع بهبود و بازآفرینی از آن یاد میکنند. شواهدی در این خصوص در ارجاعات زیاد به آب توسط ادیان اصلی بشری، نیز قابل مشاهده است.
سیاست در مدیریت آب
مدیر آب هواره باید در مرز باریکی بین تعامل موثر با جامعه و تمهیدات سیاسی، گام بردارد. اگر سیاست را هنر و یا دانش حکمرانی بدانیم و اگر حکمرانی را بازیگر مرکزی در مدیریت آب قلمداد کنیم، در آن صورت مدیران آب در سیاستگذاری ورود پیدا خواهند کرد، اما این ترفندی است که مشمول تمام فرآیندهای حکمرانی میشود و به معنای هدایت و یا مشارکت در امور سیاسی که آنها را بدل به یک سیاست مدار کند، که گروهی را ترجیح دهد و یا به حزب سیاسی خاصی در برابر حزب دیگر تعلق خاطر داشته باشد. ایده اصلی این است که مشارکت در حکمرانی تحقق پیدا کند، اما به شیوهای متعادل که در راستای منافع عمومی و یا به طور گستردهای برای عموم تعریف شده باشد.
به یک معنی، سیاستگذاری آب شامل کار با گروههای ذینفع مختلف است که هر یک تلاش دارند تا اهداف خود را دنبال کنند. به ناچار، تعارضاتی بین گروهها وجود خواهد داشت و مدیر آب باید بداند که چه هنگام با این گروهها مشارکت داشته باشد و چه هنگام نباید چنین اقدامی را انجام دهد تا درگیر دسیسهها و امور سیاسی نشود.
در سلسله مراتب تعارضات سیاسی، پایین ترین سطح باید شامل تجزیه و تحلیل سیاستهایی باشد که سیاستگذار میتواند آن را قبول یا رد کند، و در بالاترین سطح اتحادهای سیاسی، انتخابات و منافع گروههای سیاسی قرار میگیرد. مدیران آب باید در پایین ترین سطح باقی بمانند، چرا که آنها میخواهند به عنوان کارشناس خدمت کنند، اما در سطوح بالاتر تعارضات سیاسی، امکان کار کارشناسی وجود ندارد.
در حقیقت، برنامهریزی منابع آب به دنبال ایجاد تعادلی است که بتواند به تعارضات به وجود آمده در خصوص سیاستهای بخش آب پاسخ دهد. مدیریت به هم پیوسته آب، مکانیسمی برای ایجاد توازن و تعادل در مناطقی است که منابع تامین آب، فاضلاب و یا خدمات عمومی آبیشان باید با یکدیگر هماهنگ شود. مدیر آب میتواند نوعی رفتار مدنی را به عنوان ستونی از دموکراسی و اعتماد به دولت و مسئولیت پذیری همگانی ارتقا دهد. او میتواند به مردم برای درک حقوق شهروندیشان برای بیان نیازها در راستای عدالت در خدمات عمومی و منابع زیست محیطی کمک کند؛ وی میتواند یاری رساند تا مردم در خصوص صرفه جویی در مصرف آب و مسئولیت شخصیشان با بیان مشاهدات آبی خود و نظارتی که بر آب دارد، واقف شوند؛ کمک کند تا از طریق مشارکت عمومی، تقویت فضای مشارکت و روح جمعی، اتفاق بیافتد؛ کمک کند تا مردم عادل باشند و با به اشتراک گذاری و تعامل راهحلهای مشترکی برای مشکلات آبیشان، بیابند؛ و کمک میکند که مردم احساس بهتری نسبت به دولت در خصوص ابراز نیازهای مرتبط با محافظت از محیط زیست داشته باشند.
نتیجهگیری
واضح است که رابطه آب و جامعه، مسائل پیچیدهای را در برمیگیرد. آب و کاربردهای آن با تارهای مختلف به در ساختار اجتماعی در هم تنیده شده است. بسیاری از مردم دستیابی به خدمات عمومی آب را، جزئی از حقوق بشر در نظر میگیرند، اما در جایی که کنش جمعی موردنیاز است، مردم توافقی در خصوص حقوق و مسئولیتها ندارند. اقتصاد دانان تلاش کردهاند تا این مساله را صورت بندی کنند، اما نیازهای اجتماعی و زیست محیطی با ترجیحات بازاری و خدمات آبی غیراختیاری که باید حتما در قبالشان بتوانی پول پرداخت کنی ، قابل ارزش گذاری نیست. شما این مساله را وقتی عنوان میکنید که آب را به عنوان یک کالای عمومی-خصوصی در نظر میگیرید. اما آب، اگر یک کالای خصوصی باشد، نه محیط زیست و نه اقشار کم درآمد مردم به اندازه کافی توانایی تامین منابع موردنیازشان با کیفیت مناسب را نخواهند داشت. حال آنکه اگر صرفا آب یک کالای عمومی باشد، در آن صورت جامعه به صورت یک کل باید ملزم به پرداخت هزینههای آن باشد.
بنابراین، مساله کلی این است که نیازهای زیادی وجود دارد، اما اینکه عدالت چگونه میتواند با الزاماتی که برای انجام هر کاری وجود دارد، تامین شود، خود یک راز و رمز است. راه حل کلی برای چنین پرسشی مدیریت آب خوبی است که عادلانه و کارآمد باشد، نظیر همانهایی که جامعه جهانی به آن فرا میخوانند. این توزیع کالاها در جوامع سوسیالیستی به وسیله جنبه تجاری که در دولتهای سوسیالیستی نظیر اسکاندیناوی قابل مشاهده است، متعادل شده است. میتوان سیستمهای تعرفه برای بازار را در عملیات سرمایهگذاری شرکتها، جایگزین کنید، اما اینها هم راهحل های کاملی نیستند.
بیشتر مباحثات در خصوص اینکه چه کاری را انجام دهیم در سطح جامعه بین المللی و در نهادهایی نظیر سازمان ملل دنبال میشود. سازمانهایی نظیر سازمان بهداشت جهانی، سازمان جهانی هواشناسی، برنامههای توسعه سازمان ملل، برنامه مشترک ملل در خصوص محیط زیست، سازمان خوار و بار جهانی، یونسکو و یونیسف، سازمانهایی هستند که دغدغه مسائل آب را دارند. بسیاری سازمانهای دیگر نقشهای کلیدی دارند، به ویژه در سطح حکومتهای ملی، منطقهای و محلی. سازمانهای حوضه آبریز میتوانند برخی اوقات به فراتر از مرزهای قضایی برای تاثیرگذاری برسند. سازمانهای مردم نهاد و اهداکنندگان، شامل سازمانهای جمعی و دین محور، به ویژه در سطوح مردمی تاثیرگذار هستند.
مداخلهای که توافق زیادی بر سر آن وجود دارد، آموزش آبی است که میتواند تحول گرا باشد و در عین حال که الزامات را نشان میدهد، فرصت ها را نیز بیان میکند. این فرصت میتواند آب و دانش را به نوعی در پیوندی آبی-آموزشی قرار دهد. با آموزش جوانان در خصوص آب در یک معنای جامع، هماهنگی بین بخشها میتواند بعدتر به واسطه رهبرانی صورت پذیرد که این مهارت ها را آموختهاند.
منبع متن:
https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-57615-6_17