
هرگاه زندگی ما را در تنگنا قرار میدهد، آخرین پناه بسیاری از ما آسمان خداست. گاهی پس از آنکه همهی درها را بسته میبینیم، رو به سوی او میکنیم و حتی اگر مقصری برای رنج خود نیابیم، در دل یا زبان، خدا را مخاطب قرار میدهیم و میگوییم: «چرا این اتفاق برای من افتاد؟»
اما شاید پیش از آنکه از خدا چیزی بخواهیم، لازم باشد از خود بپرسیم: اصلاً ما از خدا چه میخواهیم؟
اگر بخواهم خواستههای انسان را دستهبندی کنم، به گمانم میتوان آنها را در دو گروه کلی قرار داد:
خواستههای دنیوی؛ مانند ثروت، سلامتی، موفقیت، امنیت، ازدواج و...
خواستههای معنوی؛ مانند آرامش، حکمت، صبر، ایمان، عشق، معرفت و قرب الهی.
طبیعی است که در شرایط عادی، بخش بزرگی از دعاهای ما پیرامون مسائل دنیوی باشد. اما نکتهی جالب آنجاست که شدت این خواستهها به زمان و شرایط زندگی نیز وابسته است.
انسان تا زمانی که احساس کند هنوز راهی پیش روی او باقی مانده، بیشتر به تواناییهای خود تکیه میکند؛ اما هنگامی که همهی راهها را بسته میبیند، دست به دعا برمیدارد. بیماریهای سخت، ورشکستگی، از دست دادن عزیزان، بیعدالتی، یا لحظههایی که هیچ قدرت زمینی پاسخگو نیست، انسان را بیش از هر زمان دیگری متوجه آسمان میکند.
البته این تجربه بیشتر دربارهی کسانی صادق است که به وجود خدا ایمان دارند؛ انسانی که به خدا باور ندارد، احتمالاً پناهگاه دیگری برای خود تعریف میکند.
مولانا در مثنوی نکتهی ظریفی را بیان میکند:
از دعا کردن مگردان روی خویش
کز دعا گردد گشایشهای بیش
اما اگر دقیقتر به آثار او نگاه کنیم، درمییابیم که مقصود مولوی تنها برآورده شدن حاجت نیست؛ بلکه خودِ دعا، نوعی بازگشت روح به سوی مبدأ است. او جای دیگری میگوید:
این طلب در تو دلیلِ راهِ اوست
هر گدایی عاشقِ یک پادشاست
یعنی حتی میلِ دعا کردن نیز نشانهای از کشش خداوند به سوی انسان است.
در فرهنگ دینی نیز بسیاری از مردم باور دارند که دعا در مکانهای مقدس، مانند مسجد، حرم یا کلیسا، اثر بیشتری دارد. شاید این سخن از جهتی درست باشد؛ اما نه به این معنا که خداوند در نقطهای از جهان نزدیکتر و در جای دیگر دورتر است.
قرآن میفرماید:
«وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ»
«هرگاه بندگانم از تو دربارهی من بپرسند، من نزدیکم.»
(بقره، ۱۸۶)
این نزدیکی، وابسته به جغرافیا نیست. شاید اثر مکانهای مقدس بیش از آنکه بر خدا باشد، بر خودِ انسان باشد؛ زیرا دل در آن فضا آمادگی بیشتری برای حضور، خلوص و توجه پیدا میکند.
در اینجا به برداشت شخصی خودم میرسم.
احساس میکنم خداوند، که فراتر از جهان ماده است، بیش از آنکه مخاطب خواستههای صرفاً مادی ما باشد، مخاطب دگرگونی درونی ماست. البته قرآن نشان میدهد که درخواست روزی، شفا و نعمت نیز امری طبیعی است و پیامبران نیز چنین دعاهایی داشتهاند؛ اما گمان میکنم ارزش دعا زمانی عمیقتر میشود که خواستهی ما تنها به خودمان محدود نباشد.
فرض کنید دو نفر چنین دعا کنند:
«خدایا، مرا ثروتمند کن.»
و دیگری بگوید:
«خدایا، روزیِ پاک و گستردهای نصیبم کن تا بتوانم باری از دوش بندگان تو بردارم و دست نیازمندی را بگیرم.»
در هر دو دعا، درخواست مالی وجود دارد؛ اما در دومی، خواسته از مرز خودخواهی عبور کرده و به خیر دیگران گره خورده است.
شاید بتوان گفت هر خیر کوچکی که به زندگی انسانی وارد میشود، آغاز زنجیرهای از خیرهای دیگر است؛ چیزی شبیه آنچه امروز از آن با عنوان «اثر پروانهای» یاد میکنیم. یک لبخند، یک کمک، یک فرصت یا حتی یک دعای خیر، ممکن است سرنوشت انسانهای بسیاری را تغییر دهد.
از این منظر، جهان مادی و جهان معنوی دو مسیر جداگانه نیستند؛ بلکه همچون تار و پود یک پارچه، در هم تنیدهاند.
در پایان، به نکتهای میرسم که بیش از هر چیز ذهنم را مشغول کرده است.
آیا خدا منتظر است تا ما خواستهای را بر زبان بیاوریم تا از آن آگاه شود؟
به گمان من، نه.
قرآن بارها خداوند را «علیم» و «خبیر» معرفی میکند؛ یعنی او پیش از آنکه سخنی بر زبان جاری شود، از حال بندگانش آگاه است.
پس شاید حقیقت دعا، آگاه کردن خدا نباشد؛ بلکه آگاه شدن خودِ ما باشد.
شاید دعا بیش از آنکه وسیلهای برای تغییر خدا باشد، راهی برای تغییر انسان است.
مولوی نیز در همین معنا میگوید:
چون خدا خواهد که پرده کس درد
میلِ او را جانبِ زاری برد
یعنی اشتیاق دعا، خود نشانهی لطف الهی است.
از این رو، شاید مهمترین نتیجه این باشد که دعا، معامله با خدا نیست؛ رابطه با خداست.
و شاید خدا، پیش از آنکه منتظر خواستن ما باشد، منتظر آن است که دل ما دوباره به سوی او بازگردد.