در جهان مواد دیرگداز، اصطلاح "جرم نسوز" یا "جرم دیرگداز" به موادی اشاره دارد که در برابر حرارت با مقاومت بالایی روبرو هستند. این نوع مواد معمولاً در ساخت قطعات خاص مانند آجرهای نسوز استفاده میشوند که در ساخت کورهها نقش دارند. جرم نسوز ریختنی، یک دسته از این مواد دیرگداز است که در این مقاله به بررسی آن میپردازیم.

جرمهای دیرگداز ریختنی، موادی هستند که از ترکیب مواد دیرگداز و به ویژه سیمانهای دیرگداز تشکیل شدهاند. این مواد به دلیل نیاز به ریختن در قالب، نام "ریختنی" را به خود گرفتهاند تا شکل مشخص خود را بهدست آورند.
میزان آب موجود در ساختار این مواد باید به گونهای باشد که قابلیت ریخته شدن و پر کردن قالب را بهراحتی داشته باشند. بنابراین، انتظار میرود که درصد نسبتاً زیادی آب برای شکلدهی اولیه این مواد استفاده شود.
آلومینا به عنوان یکی از اجزای اصلی جرم دیرگداز ریختنی شناخته میشود. افزایش درصد آلومینا منجر به افزایش خصوصیات دیرگدازی و مقاومت مکانیکی جرم میشود. بوکسیت و شاموت از منابع اصلی برای تهیه آلومینا در این مواد هستند.
جرمهای دیرگداز ریختنی متنوعی را در اختیار دارند، از جمله مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
1. بتن دیرگداز (جرمهای ریختنی آلومینایی):
بتن دیرگداز به عنوان یکی از انواع اصلی جرمهای دیرگداز ریختنی شناخته میشود. این بتنها میتوانند دارای ساختار متخلخل یا متراکم باشند و بر اساس ترکیب شیمیایی، به اقسام مختلفی تقسیم گردند.
2. بتن دیرگداز معمولی (RC - Regular Castable):
این بتنها، به دلیل حاوی سیمان، دارای خواص گیرش هیدرولیک هستند و نیاز به افزودنی روانساز ندارند.
3. بتن روانسازی شده (DC - Deflocculated Castable):
در تولید این نوع جرمها، معمولاً از یک نوع ماده به عنوان افزودنی روانساز استفاده میشود. این بتنها بر اساس درصد اکسید کلسیم (CaO) متنوعیت دارند و برای دستیابی به استحکام خام، نیازمند حرارت دیدن هستند.
بتنهای روانسازی شده با بتنهای معمولی در ویژگیهای زیر متفاوت هستند:
- درصد کمتر آب
- استحکام بالاتر
- هدایت حرارتی بالاتر
- دانسیته ظاهری بیشتر و تخلخل کمتر
این انواع بتن دیرگداز ریختنی، در بسیاری از کاربردها از جمله ساخت قطعات دیرگداز در کورهها استفاده میشوند و از خصوصیات منحصربهفرد خود برخوردارند.
بتن دیرگداز از جمله جزءهای اساسی در صنایع نسوز با کورههای دما بالا است، از جمله دیگ بخار، آلومینیوم، فورجینگ، القایی، ذوب فلز، دوار، زبالهسوز و غیره. کاربردهای این محصول عبارتند از:
1. پوشش دهی سطوح: بتن دیرگداز به عنوان یک ماده پوششی برای سطوح مختلف استفاده میشود.
2. پرکردن حجمهای نامنظم و قالبهای پیچیده: این نوع بتن برای پر کردن حجمهای نامنظم یا قالبهای پیچیده مورد استفاده قرار میگیرد.
3. جرم نسوز ریختنی با اتصال کربنی: این جرمها معمولاً از دولومیت زینتری، منیزیت کمآهن و یا منیزیت ذوبی به همراه چسبهای آلی، به خصوص قیر، تشکیل شده و برای تعمیرات و پرکردن اتصالات مورد استفاده قرار میگیرند.
4. جرم نسوز ریختنی با اتصال کربنی: این جرمها برای پرکردن اتصالات و تعمیرات به صورت سرد یا گرم استفاده میشوند. مهمترین مواد استفاده در این جرمها عبارتند از کنورتورها، پاتیلهای ریختهگری فولاد، کوره قوس الکتریکی و غیره.
5. جرمهای سازهای اتصال شیمیایی: این نوع جرمها از منیزیت زینتر شده، منیزیت ذوبی یا منیزیت کرومیتی به همراه ترکیبات سیلیکاتی، سولفاتی، فسفاتی و اسیدی تشکیل شدهاند. کاربردهای آنها شامل مجاری خروجی، راهگاهها و بلوکهای مشعل میشود.
ابعاد جرم ریختنی دیرگداز: دانهبندی این جرمها عمدتاً از ۳ یا ۵ میلیمتر کمتر است، و در برخی موارد برای نصب از روش مالهکشی نیز استفاده میشود. از جرمهای دیرگداز دانه درشت در کف و دیواره کورههای صنعتی بهرهمند میشود.

۱. سیمان با سرعت خشک شدن: در نصب این دیرگدازها، استفاده از سیمان با سرعت خشک شدن بالا، سرعت اجرای کار را افزایش میدهد.
۲. استفاده از بتن یکپارچه: برای ساخت آستر دیرگداز، بهتر است از بتن یکپارچه استفاده شود. این اقدام میتواند هزینه و زمان تعمیرات را کاهش دهد.
۳. هزینه تولید: در کل، هزینه تولید مواد ریختنی دیرگداز بین ۳۰ تا ۵۰ درصد از هزینه کل آجر است.
۴. تنظیمات دمایی: در تولید این دیرگدازها، با توجه به دمای کارکرد مورد نظر، به سبک یا سنگین بودن جرم دیرگداز توجه داشته باشید. تنظیمات دمایی میتواند تأثیر زیادی در کیفیت و عملکرد نهایی دیرگدازها داشته باشد.