تأملی بر نگاه به منظره نگاری نوین در عکاسی معاصر ایران
این روزها در گالری راه ابریشم نمایشگاهی با عنوان «چشماندازهای پیش رو: تأملی بر دگردیسی مناظر ایران» به کیوریتوری مهدی وثوق نیا برپاست. این نمایشگاه حاصل کار ۴۰ عکاس با ۹۰ عکس از چشماندازهای دستخورده محیطی ایران طی یکسال گذشته است. براساس بیانیه نمایشگاه، آن تلاش دارد تا با نگاهی انتقادی به ثبت مناظر تغیر یافته در ایران امروز بپردازد.

در بیانیه نمایشگاهها مفاهیم متعددی در چشم خواننده خودنمایی میکنند، انتقادی بودن، مستندسازی، پرداختن به مسائل محیط زیستی، ساختوسازهای گسترده، حضور سازههای فلزی و بتنی در دل طبیعت، تخریب کوهها، انباشت زبالههای شهری و حضور اشیای غریب و بیهویت، داشتن دغدغهای شخصی عکاسان به بازنمایی، تأثیر انسان بر چشماندازها و تأثیرپذیری از سنت دیداری مکان نگاران نو و تهیه اسنادی ارزشمند از چشماندازهای در شرف ویرانی است.
اینهمه داعیههای ریزودرشت در یک نمایشگاه میتواند در هر تماشاگر جدی عکاسی ایران کمی تردید ایجاد کند. ادعایی چنین هنگفت، بهمعنای انجام یک پروژه عظیم در گسترهای به بزرگی ایران است. کاری که هم از دغدغههای زیستمحیطی، نگاه هنرمندانه و شخصی و جامع بودن و درنهایت گستره ایران سخن میراند.
۹۰ کار ارائهشده در اندازههای متفاوت اما نهچندان بزرگ، خوش آبورنگ و به لحاظ فرمی پخته با چاپهای قابل قبولی ارائه شدهاند اما داعیهای که نمایشگاه یا به عبارت بهتر کیوریتور آن یعنی وثوق نیا که خود به شکل حرفهای عکاسی مستند و مکاننگارانه را دنبال میکند، داعیهای است که نمایشگاه زیر سنگینی بار آن کمر خم میکند.
شاید بد نباشد کمی به سابقه عکاسی مکان نگاری نو در بستر تاریخی و هنری آن بپردازیم. مطمئناً یکی از اولین پیشگامان این نوع نگاه به مناظر پیرامونی تحت تأثیر صنعتی شدن، متعلق است به زوج هنری برند و هیلا بکر. آنها از اولین کسانی بودند که تجربه دیدن فضاهای پیرامونی خود از ساختههای صنعتی دستساز بشر همچون تانکرها، منابع آب و مانند آن را به موضوع عکاسی خود بدل کردند. کسانی که عکاسی را بهجایی میان زیباییشناسی کلاسیک پیشین و نگاه مستندنگارانه و تا حدودی هنرمندانه/مستندنگارانه افرادی مانند واکر اوانز میکشاندند. آنها برای اولین بار عکسهایشان را در قالب «گونه شناسی» (Typologies) و به شکل شبکهای (GRID) در نمایشگاهی بانام «سبک ناشناس» در معرض دید مخاطبان قرار دادند و بهزودی هنر مفهومی آن از جمله خود دانست. این روند مسلماً در دهههای بعد ادامه پیدا کرد و پیروان زیادی یافت. اما آنچه تحول جدیدی را رقم زد، نمایشگاه معروف «مکان نگاری نوین: منظرههای تغییریافته به دست انسان» در اکتبر سال ۱۹۷۵ در مرکز موزه عکاسی جورج ایستمن نیویورک بود. نمایشگاهی که تأثیری عمیق و ماندگار بر عکاسان منظره نهتنها در آمریکا که حتی در اروپا گذاشت. ویلیام جنکینز برای برگزاری این نمایشگاه از ۸ عکاس جوان به نامهای رابرت ادامز، لوئیز بالتز، جو دیل، فرانک گولک، نیکولاس نیکسون، جان اسکات، استفن شور و هنری وسل، و از برند و هیلا بکر برای شرکت در آن دعوت بهعمل آورد.
هر عکاسی در نمایشگاه مکان نگاری نوین (بهجز استفن شور) ۱۰ عکس سیاهوسفید داشتند که در اندازههای ۲۰ در ۲۵ سانتیمتر، ۳۲ در ۳۲، ۲۴ در ۲۴ و ۳۰ در ۴۰ ارائه شدند. جنکینز در متن کاتالوگ نمایشگاه (همان کاری که امروزه بیانیههای نمایشگاهها آن را انجام میدهند) از عنوانی تحت «مشکل سبکی: یا ناشناسی سبکی» سخن میگوید. مکان نگاری نوین آغاز رویکردهای پسامدرن و درهم شکستن ساختارهای قدیمی و درک تجربه انسان معاصر از محیطاش است و این رویکرد بهوضوح در تمامی عکسهای نمایشگاه دیده میشود و همین ناشناسی سبکی که درواقع برخاسته از سبک زندگی، تجربه زیسته و تغییرات محیطی آمریکا و در بخشی از اروپا است به آن انسجام عمیقی میدهد که مشابه آن را در نمایشگاه موردنظرمان نمیتوانیم ببینیم.
چیزی که ما در نمایشگاه «چشماندازهای پیش رو» با آن مواجه هستیم، تلاشهایی برای تقلید از یک سبک عکاسی است که هنوز نتوانسته رویکردها و مرزهایش را با عکاسی هنری، عکاسی مستند نگارانه، نوع نگارانه یا مکاننگارانه مشخص کند. ما مجموعه عکس مهدی وثوق نیا با تجمعی از عکسهایی از منظرههای دستخورده روبهرو هستیم که هنوز هویت یا بیهویتی انتخابیشان مشخص نیست. در این نمایشگاه هم تک عکس وجود دارد و هم عکاسی با چندین عکس و اندازهها و فرمها هم از هماهنگی خاصی خبر نمیدهند. عکسها بهعنوان تک عکس میتوانند عکسهایی درخور توجه باشند اما اگر بخواهیم در قالب یک مجموعه یا یک نمایشگاه کیوریت شده به آن نگاه کنیم، چیز چشمگیری حاصلهمان نخواهد شد.