هنر مفهومی هنری است که در آن ایده (یا مفهوم) پشت کار مهمتر از شیء هنری ساخته و پرداخته شده است. این جنبش در دهه 1960 به عنوان یک جنبش هنری ظاهر شد و این اصطلاح معمولاً به هنری اشاره دارد که از اواسط دهه 1960 تا اواسط 1970 به وجود آمد.

جوزف کوسوت، «ساعت (یک و پنج)، نسخه انگلیسی/لاتین» 1965
مانند بسیاری از آثار مفهومی، این اثر از جوزف کوسوت هم به شیوههای مختلف بازنمایی مربوط میشود که به بررسی جنبههای اساسی هنر میپردازد. این اثر، یک شیٔ واقعی را با نمایشی از جنبههای مختلف آن گرد هم میآورد. این اثر، یک ساعت اداری، یک عکس از آن در مقیاسی مشابه و ورودیهای بزرگ شده از فرهنگ لغت انگلیسی/لاتین برای کلمات “زمان”، “ماشین سازی” و “شی” است. کوسوت در آن زمان به “زبان شناسی آنتروپولوژیک یا انسانشناسانه” علاقه مند بود و به تأثیر زبان بر نحوه دیدن و ارائه جهان میپرداخت. او تعدادی از این آثار را با ترکیب چیزهای روزمره با عکسها و توضیحات یا تعاریف ترجمه شده از انگلیسی به سایر زبانهای اروپایی به وجود آورد.
اگرچه اصطلاح «هنر مفهومی» در اوایل دهه 1960 استفاده میشد (هنری فلینت از گروه Fluxus به سال 1961 قطعات اجرایی خود را “هنر مفهومی” توصیف کرد)، اما اواخر دهه شصت بود که هنر مفهومی به عنوان یک حرکت قابل تعریف پدیدار شد. البته چندین حرکت هنری دیگر هم در استحکام این جنبش تأثیر گذار بود از جمله مجموعه جوزف کوسوت با عنوان (هنر به عنوان ایده، به عنوان ایده) Art as Idea as Idea) ۷-۱۹۶۶؛ پیشنهاد نمایشگاه هوایی Air Show/Conditioning 1966–7توسط هنرمندان انگلیسی تری اتکینسون و مایکل بالدوین (اعضای بنیانگذار گروه Art & Language)؛ نقاشی خطهای جان بالدساری در لس آنجلس در سال 1968 و نمایشگاههای گروهی مهمی مانند نمایشگاه هنری Seth Siegelaubدر نیویورک در ژانویه 1969: باعنوان 0 شیء، 0 نقاش، 0 مجسمه ساز که این رویکرد رو به رشد از تفوق ایدهها در زمینه خلق هنر به شدت حمایت کرد. اصطلاح هنر مفهومی برای اولین بار برای اشاره به این حرکت متمایز در مقالهای که توسط سل لویت در سال 1967 نوشته شده است استفاده شد:
در هنر مفهومی، ایده یا مفهوم مهمترین جنبه کار است. هنگامی که یک هنرمند از یک شکل مفهومی از هنر استفاده میکند، بدین معنی است که همه برنامه ریزیها و تصمیمات از قبل گرفته شده و اجرا یک امر سرسری است.
لویت، “پاراگرافهایی در مورد هنر مفهومی”، Artforum جلد 5، شماره. 10، تابستان 1967، صص 79-83
سال 1973 یک مدرک پیشگامانه از سالهای اولیه این جنبش در قالب کتابی به نام شش سال از لوسی لیپارد منتقد آمریکایی به منصه ظهور رسید. منظور از “شش سال” فاصله سالهای 1966-1972 بود. زیرنویس طولانی کتاب به “اصطلاحاتی همچون هنر مفهومی یا هنر اطلاعاتی یا هنر ایدهای” اشاره داشت.
آثار هنری مفهومی
هنر مفهومی تقریباً میتواند هر چیزی باشد و شبیه هر چیزی به نظر برسد. این امر به این دلیل است که برخلاف یک نقاش یا مجسمه ساز که فکر میکند چگونه میتواند ایده خود را با استفاده از رنگ یا مواد و تکنیکهای مجسمه سازی به بهترین نحو بیان کند، یک هنرمند مفهومی از هر نوع متریال و هر شکلی که مناسبتر باشد برای طرح ایده خود که میتواند هر چیزی باشد، استفاده میکند: از اجرا تا شرح مکتوب. اگرچه هیچ سبک یا فرم خاصی توسط هنرمندان مفهومی استفاده نمیشود، اما از اواخر دهه 1960 روندهای خاصی شکل گرفت.
هنر مفهومی کی، چرا و کجا اتفاق افتاده است؟
هنر مفهومی به عنوان یک جنبش مشخص هنری با دهههای 1960 و 1970 گره خورده، اما ریشههای آن فراتر از این دو دهه است. مارسل دوشان اغلب به عنوان اولین پیشگام هنر مفهومی شناخته میشود و توالت او در قالب یک حاضر-آماده هنری در سال 1917 به عنوان اولین اثر هنری مفهومی ذکر شده است.
جنبش هنر مفهومی که در اواسط دهه 1960 ظهور کرد و تا اواسط 1970 ادامه یافت بین المللی بود و کم و بیش همزمان در سراسر اروپا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی اتفاق افتاد.
هنرمندان مرتبط با این جنبش سعی کردند با تاکید بر فرایندهای فکری و روشهای تولید به عنوان ارزش اثر، دنیای هنری تجاری شده را دور بزنند. اشکال هنری که آنها استفاده میکردند اغلب عمدتاً آنهایی بودند که شیء نهایی مانند مجسمه یا نقاشی را تولید نمیکردند. این بدان معناست که نمیتوان آثار آنها را به راحتی خرید و فروش کرد و نیازی به مشاهده در موقعیت رسمی گالری نداشت.

جوزف بویس ۷۰۰ درخت بلوط ۱۹۸۲
هنرمند آلمانی، جوزف بویس معتقد بود که یک اثر هنری را باید به عنوان یک “مجسمه اجتماعی” که همه در آن مشارکت دارند در نظر گرفت و فکر میکرد که هدف هنر “تأثیر گذاشتن بر آدمها و فعال کردن ارتباط میان حسهای بینایی و شنوایی و تبدیل این حواس به یک اصل و قابلیت برای کار” است.
بسیاری از هنرمندان مفهومی فقط ساختارهای دنیای هنر را مورد پرسش قرار ندادند، بلکه جنبه سیاسی اجتماعی قدرتمندی در بسیاری از کارهایی که آنها تولید میکردند وجود داشت که نشان دهنده نارضایتی گسترده از جامعه و سیاستهای دولتی و حکومتی در سراسر جهان بود که یکی از بهترین نمونههای آن مجسمه اجتماعی جوزف بویس است.
اگرچه هنر مفهومی به عنوان یک حرکت هنری مشخض با دهه 1960 ارتباط عمیق دارد اما بسیاری از هنرمندان معاصر همچون مانند مارتین کرید و سایمون استارلینگ به هنر مفهومی در قرن بیست و یکم ادامه دادهاند.