شاید همه ماجرا از همان روزی شروع شد که جمع پنجنفره ما در کافهای کوچک گرد هم آمد. میخواستیم کمی احوالپرسی کنیم و ببینیم چطور میتوانیم در کنار هم باشیم و در آن روزهای سخت اواسط بهار و پس از پایان جنگ، قدمی برای یکدیگر برداریم. گفتگوها آهستهآهسته پیش میرفت که ناگهان یکی از اعضا با خشم و بغض شروع به صحبت کرد؛ از این گفت که آینده هرگز بهتر نمیشود و ما درماندگانی آموختهشدهایم که هرگز قدمی رو به جلو برنمیداریم. خشمش بیشتر از آنکه معطوف به سرنوشت باشد، رو به سوی جمعی داشت که علیرغم همه مشکلات هنوز میخواستند کاری بکنند، نه کارستان، که گامی کوچک.

این شد که در حالی که در ذهنم به راههایی برای فراتر رفتن از این حصارهای فردی و بهتر شدن حال جمعیمان فکر میکردم، آن سخنان را مثل آب سردی رو سر و تنم احساس کردم و هنوز درست نمیفهمیدم که چه اتفاقی افتاده است. در روزهای بعد، با ناباوری پیگیر احوالش شدم. حتی وقتی نشستهایمان مجازی شد و او نیامد و عذر آورد، خلاصه نشستها را برایش فرستادم، اما پاسخی نگرفتم. آنجا بود که فهمیدم چیزی هست که باید یاد بگیرم.
مدتی طولانی به این رفتارها که باز هم از جانب چند دوست تکرار شد، فکر کردم و همینطور که داستان فیل سلیگمن را مرور میکردم، به یاد کارتون دامبو، فیل پرنده، انیمیشنی از والت دیزنی افتادم و دستآخر این پرسش برایم مطرح شد که چه چیزی باعث میشود ما با وجود دردهای مشترک روبهروی هم قرار بگیریم و چطور میتوانیم بههم نزدیکتر شویم. این شد که پس چند ده بار نوشتن و تصحیح کردن به داستانی رسیدم که در ادامه میخوانید:
نامش هرکول بود؛ فیلی چهار تنی با هیبتی شبیه کوه بیستون و عاجهایی که توان خرد کردن تیرآهن داشتند. اما هرکول یک مسئله داشت: درماندگی خودآموخته.
ماجرا از خیلی وقت پیش شروع شده بود. سیرکبانان او را با طنابی به میخی کوچک در زمین بسته بودند. بچه فیل زور زده بود و نتوانسته بود فرار کند. ذهن او همانجا به یک نتیجه قطعی رسید: «تلاش بیهوده است؛ جهان قویتر از من است.» حالا سالها از آن روزها گذشته بود. سیرک تعطیل شده بود، صاحب سیرک مرده بود و فقط یک نخ کاموای صورتی رنگ دور مچ پای هرکول پیچیده بود. با این حال او تکان نمیخورد. تمام روز کنار یک بوته موز پربار مینشست، از گرسنگی غش و ضعف میرفت و با لحن استادانهای میگفت:
«جبر محیطی پای حرکت را میبندد. تلاش فردی در ساختار نابرابر، توهم آزادی است!»
او حتی خرطومش را دراز نمیکرد موز بخورد؛ چون باور داشت سرنوشت او اسارت است.
چند هزار پا بالاتر در آسمان، دامبو پرواز میکرد. دامبو برای اینکه گیر سیرکبانان نیفتد، لقای زمین را به عطایش بخشیده بود و کلا در آسمانها به دنبال ساخت آینده بود. فیل پرنده قصه ما با گوشهای بادبانی دچار نوعی آرمانگرایی افراطی و زمین کوچکپنداری خاص شده بود، که او را وادار میکرد مثل قهرمانها رفتار کند. شعار دامبو یک چیز بود: «اگر روی زمین راه بروی، یعنی یک فیل بازندهای!»
او بیست و چهار ساعته در ارتفاع بالا بالبال میزد. گوشهایش همه از شدت برخورد با باد خشک شده و ترک خورده بود، گردنش ورم کرده بود. دامبو نه خواب داشت، نه آرامش. هر لحظه استرس سقوط داشت، ولی باز هم اعتقاد داشت که فراسوی همه محدودیتهاست و زمین برای او بیش از حد معمولی بود.
دامبو و هرکول از هم متنفر بودند، چون نحوه بودن هر کدام به معنای این بود که یکی دارد اشتباه میکند!
یک روز بعدازظهر، که نه آبوهوا عادی بود و نه دامبو اعصاب درستوحسابی داشت، حین پرواز گوش چپش (بال چپش) گرفت و درست مثل یک کیسه گچ سنگین از آسمان روی درخت بالای سر هرکول سقوط کرد. شاخهها شکستند و یکی از عاجهای او هم نابود شد. دامبو مچاله روی زمین افتاد. گرد و خاک که خوابید، سرش را چرخاند و با عصبانیت به هرکول نگاه کرد که دارد با حسرت به یک تکه نخ نگاه میکند.
دامبو با ناله گفت: «رفیق! خرطومت را بگیر زیر کتفم بلند شوم. باید قبل از تاریکی به لایه اوزون برسم!»
هرکول با متانت گفت: «بلند شدن؟ توّهم ذهن خام است دوست من. حرکت، سوءتفاهم پا با ساختار خاک است. بنشین و واقعیت تلخ زنجیر را بپذیر.»
دامبو داد زد: «کدام زنجیر مرد حسابی؟! پای تو در زنجیری نیست! با این جثه اینجا نشستهای قارچ بزنی؟ پرواز کن! اوج بگیر! زمین جای کرمهاست!»
دامبو خواست حرکتی نمایشی بزند و با فشار باد بپرد، که باد مخالف او را محکم به تنه درخت کوبید و آن عاج دیگرش هم شکست. در همان لحظه، یک موش کور رهگذر، بدون توجه به تراژدی درحال وقوع، گازی به نخ صورتی پای هرکول زد و آن را قطع کرد.
هرکول مات و مبهوت ماند. نه آسمان تپید، نه زمین شکافت. او پایش را جلو گذاشت؛ آزاد بود. حالا هرکول میدانست که میتواند حرکت کند ولی دامبو جوری به زمین سرد خورده بود که دیگر توانی برای هیچ کار نداشت.
دو فیل، یکی با بدن ورمکرده و دیگری با پاهای شل و کرخت، کنار هم نشستند و سفره دلشان باز شد.
دامبو در حالی که شقیقهاش را ماساژ میداد گفت:
«آسمان واقعاً مزخرف است. آن بالا هوا یخ میزند. ده سال است حسرت یک حمام گل درستوحسابی روی دلم مانده، فقط به خاطر اینکه فکر میکردم نباید تن به لذت خاک بدهم و در دام سیرکبانان گرفتار شوم.»
هرکول هم بعد از سالها اولین موز تازه را قورت داد و سرش را پایین انداخت:
«راستش من هم میدانستم باید راهی باشد اما وقتی راه رفتن را از بچگی برایت ممنوع کرده باشند، حرکت کردن خیلی کار سختی است؛ و البته یک جا ماندن و مرور تلخ خاطرات گذشته هم بهانه خوبی است تا با کفتارها روبهرو نشوم و مثل یک فیل بالغ مسئولیت زندگیام را قبول نکنم. درماندگی و دشمن پیدا کردن خیلی راحتتر از ساختن و دوست پیدا کردن است.»
آن روز دو فیل تصمیم گرفتند دست از افراط و تفریط بردارند و به جای پریدن به همدیگر، راهحلهای واقعی پیدا کنند تا زندگیشان بهتر شود. دامبو پذیرفت که گوش در درجه اول برای شنیدن است، نه بال زدن و به رخ کشیدن؛ و هرکول هم پذیرفت که پا برای راه رفتن است و نه بسته شدن؛ آنها چهارپای خود را محکم روی خاک میگذاشتند، خاک و گل روی پشتشان میپاشید و از وزن واقعی خود و روبهرو شدن با واقعیات لذت میبردند.
نتیجه اخلاقی این قصه آن است که این تقابلهای بیرونی بیشتر بازتاب نوعی تقابل درونی در ما هستند، مایی که هنوز چشمانداز روشنی برای آینده نداریم و وقتمان بیشتر صرف پیدا کردن مقصر میشود. این دو فیل بیشتر از اینکه در دنیای بیرون زندگی کنند، در درون ما زندگی میکنند و ما دائما در بین آنها در رفتوآمد هستیم، گاهی خوشحال و مسرور از داشتن یک آرمان و گاه سرخورده و ناامید از تلاشهایی که گویی به سرانجام نمیرسد. شاید بهترین راه برای کم کردن این فاصلهها این باشد که از اینجا و اکنون شروع کنیم و به جای متهم کردن دیگری، ببینیم که چه گامهای کوچکی را میتوانیم پیش ببریم.