
معمولاً توی هر اپیزود پادکست دفیله، وقتی یه بحث حقوقی مطرح میشه به یک فیلم یا سکانس اشاره میکنیم و توضیح میدیم که توی اون لحظه، عکسالعمل کاراکتر فیلم چی بوده و چطور اون رفتار میتونه به یه مطلب حقوقی گره بخوره.
حالا، تصمیم گرفتیم درباره این فیلمها بنویسیم و از نظرات شما هم مطلع بشیم.
از اپیزود اول دفیله (اسیدپاشی)، فیلم فروشنده به کارگردانی اصغر فرهادی شروع کنیم. عماد (شهاب حسینی) در طول فیلم، خیلی تلاش کرد تا بتونه نام و نشون کسی که وارد خونهاش شد رو پیدا کنه. کسی که میخواست با زنش، رعنا، (ترانه علیدوستی) رابطه جنسی برقرار کنه. بهقدری، افسردگیِ رعنا و حس سرخوردگی، عماد رو اذیت کرده بود که ببیننده هم از خودش این سوالرو میپرسید واقعاً مجازات این آدم باید چی باشه؟
حالا اینرو بذاریم کنار اینکه، پیرمرد قصد تجاوز نداشته و به رسم عادت میخواسته با یک روسپی، رابطه جنسی برقرار کنه. همینجاست که یک سوال مهم، از دل فلسفهی حقوق بیرون میآد: «فلسفهی مجازات چیه؟ اصلاً برای چی مجازات میکنیم؟»
پاسخهای مختلفی به این سوال داده شده؛ بعضیها گفتند بخاطر حفظ نظم جامعه، بعضیها گفتند برای تنبیه شدن مجرم و بعضی هم گفتند برای خنک شدنِ دلِ قربانی جرم یا اصطلاحاً تَشَفی خاطر بزهدیده!
این آخری، خیلی مهمه. درواقع، یکی از کارکردهای مهم مجازات همینه! یعنی قربانی جرم، پیش خودش فکر نکنه یکی زد و رفت و بهش حس تحقیر دست بده. توی اپیزود اول دفیله، وقتی ماجرای اسیدپاشی روی آمنه بهرامیرو تعریف کردیم، توضیح دادیم که آمنه بهرامی بعد از کلی دوندگی تونست حکم قصاص علیه مجید موحدی بگیره! اما، موقع اجرای قصاص و وقتی که سرنگ اسید توی دستش بود، مجید موحدیرو بخشید. اون همه تلاش و دویدن آمنه بهرامی برای همین بود که حس یک بازندهرو نداشته باشه. درسته که آمنه بخشید و شاید بعدتر پشیمون هم شد، اما توی اون لحظهی عفو، بیبرو برگرد آمنه برنده بود. چون، بعد از اون همه دوندگی میتونست توی دلش بگه آخیش! اینجاست که لااقل مجازات هر چند به مرحله اجرا نرسیده، اما تونسته حال قربانی جرمرو خوب کنه.
برگردیم به فیلم فروشنده و اون سکانسی که عماد با پیرمرد روبهرو میشه. توی اون مواجهه، مجازات پیرمرد چی میتونست باشه؟ خوار و خفیف شدن پیش خانواده؟ کتک خوردن تا حد مرگ؟ یا چی؟
عماد اما، فقط به یک سیلی اکتفا میکنه و توی اون سیلی تمام عصبانیت خودش و افسردگی و احوالِ بد رعنا هم نهفتهست. مجازات پیرمرد فقط و فقط همون سیلی میشه؛ بدون اینکه دادگاه و دادسرا و پلیس دخالتی داشته باشند.
با اینحال، کسی تردیدی نداره که اگه کسی خودش دنبال اجرای مجازات باشه سنگ روی سنگ بند نمیشه. اینجوری جامعه دچار هرج و مرج میشه و هر کس هر جور دلش خواست مجرم رو مجازات میکنه و طبیعتاً توی این شرایط، نمیشه توقع اجرای عدالترو داشت.
حالا، شما فکر میکنید هدف مجازات چیه؟ آیا اختیار تعیین مجازات باید دست دولت و حاکمیت باشه؟ میشه به روشهای دیگری از مجازات هم فکر کرد؟