وقتی آلودگی هوا حل نمی‌شود چون حل شدنش برای برخی ساختارها زیان‌آور است
تهران در بحران آلودگی هوا «گیر نکرده»؛ در آن قفل شده است. قفل نه به‌دلیل ناتوانی فنی، بلکه به‌دلیل بن‌بست نهادی. بن‌بستی که در آن هر راه‌حل مؤثر، منافع تثبیت‌شده‌ای را تهدید می‌کند و هر راه‌حل بی‌اثر، دقیقاً به همین دلیل اجرا می‌شود.
این را باید صریح گفت: آلودگی هوای تهران یک شکست محیط‌زیستی نیست؛ یک شکست حکمرانی است.
در سال ۱۳۹۶ قانون هوای پاک تصویب شد؛ قانونی مفصل با ۳۴ ماده و ده‌ها تکلیف روشن. اگر فقط نیمی از این قانون اجرا می‌شد، امروز تهران نباید هر زمستان به منطقه خطر تنفسی تبدیل می‌شد. اما قانون نوشتند، مسئولیت پخش کردند، کمیته ساختند و بعد هیچ: نه پاسخ‌گویی، نه بازخواست، نه هزینه برای ترک فعل.قانون هست؛ اجرا نیست. و این «نیست»، اتفاقی نیست؛ ساختاری است.
نگاه کن به ریشه آلودگی: ذرات معلق ریز PM₂․₅ که قاتل خاموش‌اند. منشأ اصلی‌شان دیزل‌ها هستند؛ تردد شبانه کامیون‌ها، اتوبوس‌های فرسوده و مینی‌بوس‌ها که عمدتاً استانداردهای یورو ۵ و یورو ۶ را رعایت نمی‌کنند.
از نظر حقوقی، مطابق مواد مرتبط «قانون هوای پاک» (از جمله تکلیف صریح به کنترل و منع تردد وسایل نقلیه آلاینده و الزام به استفاده از سامانه‌های کاهنده آلایندگی)، استفاده از کاتالیست و محلول ادبلو برای ناوگان دیزلی الزام‌آور است، نه اختیاری.
در عوض، چه چیزی اجرا می‌شود؟ طرح ترافیک.
طرحی که نه منشأ آلودگی را هدف گرفته، نه عدالت دارد، نه مبنای تقنینی روشن. طرحی که از یک تصمیم امنیتی موقت در سال ۱۳۵۹ شروع شد، اما به سنتی دائمی بدل شد؛ سنتی که کسی رأی نداده، کسی درباره‌اش گفت‌وگو نکرده و کسی هم پاسخ‌گوی پیامدهایش نیست.
از زنجیر کردن خیابان شروع شد، به اسپری روی کاپوت رسید، بعد برچسب، بعد استقرار افسر در ورودی محدوده و خواباندن خودروهای ورودی، بعد زوج و فرد، و بعد دوربین ها؛ و هم‌زمان با منطق اقتصادیِ نصب دوربین‌ها، تابلوهای یک‌طرفه و ورود ممنوع به‌نحوی دستکاری و جابه‌جا شدند که مسیر رفت‌وآمد شهروندان ـ به‌ویژه ساکنان همان معابر ـ عملاً تخریب و منحرف شد. ابزارها مدرن شدند؛ منطق عقب‌مانده ماند. هر نسل از ابزار فقط یک چیز را بهتر کرد: کنترل مردم. و هرگز یک چیز را درست نکرد: کاهش واقعی آلودگی.
پیامد این دستکاری ها فقط ترافیکی نیست؛ زیست‌محله‌ای است. محلات مسکونی به کریدورهای عبور ناخواسته بدل شده‌اند، آرامش شبانه از بین رفته، ایمنی عابر پیاده کاهش یافته و ارزش سکونت قربانی منطق عبور شده است. ساکنان محلات هزینه سیاستی را می‌پردازند که نه در طراحی آن سهم داشته‌اند و نه از منافعش بهرهمند می‌شوند.
این‌جا باید بی‌پرده گفت: طرح ترافیک سیاست محیط‌زیستی نیست؛ سیاست انضباطی است. نه برای پاک‌کردن هوا، بلکه برای مدیریت حضور.
و بعد پای پول باز شد. شهرداری از فروش مجوز درآمد ساخت. جریمه‌ها درآمد شدند. بعد سامانه آمد، دوربین آمد، پیمانکار آمد، نرم‌افزار آمد، داده آمد و یک اکوسیستم شکل گرفت که در آن بحران هوا به بازار کنترل تبدیل شد.
بحران، ارزش اقتصادی پیدا کرد.
شرکت‌های نصاب و بهره‌بردار دوربین‌ها وارد شدند. قرارداد، نگهداشت، توسعه، اتصال به سامانه‌ها. از یک نقطه به بعد، حل بحران نه فقط سخت، بلکه نامطلوب شد؛ چون حل بحران یعنی پایان بازار.
و این وسط مجوزهای ویژه هم شکل گرفتند: مجوزهایی خارج از قاعده، گاه با تماس، توصیه، دستور. محدودیت برای عموم، استثنا برای خاصان. در عمل نوعی «خط سفید» جدید شکل گرفته است: دسترسی ویژه برای گروهی محدود در دل یک ممنوعیت همگانی. این اسمش سیاست نیست؛ اسمش توزیع امتیاز در سایه محدودیت مصنوعی است.
و بعد مردم به تنگنا رسیدند. شهروندی که برای کار، درمان، آموزش، زندگی ناچار است عبور کند اما راه مشروع ندارد، چه می‌کند؟ دور می‌زند. پلاک می‌پوشاند. نه از سر شرارت و نه از سر مخالفت با نظام یا قوانین اجتماعی، بلکه از سر انسداد. نکته قابل توجه آن است که بسیاری از مأموران نیز این فشار ساختاری را درک می‌کنند و گاه از خطاها می‌گذرند؛ اما همین خلأ و انعطاف ناگزیر، به‌طور هم‌زمان یک آسیب امنیتی واقعی می‌سازد: فضاهای کور نظارتی، الگوهای قابل پیش‌بینی دورزدن سامانه‌ها و عادی‌شدن تخلف، فرصت سوءاستفاده را برای افراد شرور، شبکه‌های مجرمانه و عناصر ضد امنیتی فراهم می‌کند تا در پوشش همین بی‌نظمی تردد، جابه‌جایی، شناسایی و حتی عملیات خود را پنهان کنند.
چون قانون را علیه خود می‌بینند، نه برای خود.
در این چرخه نه پلیس بی‌تقصیر است و نه شهروند تنها مقصر؛ مسئولیت در لایه‌های مختلف توزیع شده است: شهروندانی که برای حل مسئله خود به پوشاندن پلاک و دورزدن قانون متوسل شدند، و پلیسی که در برابر ناکارآمدی ساختار، فشارهای سازمانی برای تحقق اهداف کمیِ جریمه، و تعارض منافع ناشی از اتکای بخشی از نظام به درآمدهای انتظامی سکوت کرد. با این حال، ریشه مسئله همچنان ساختاری است که بی‌عدالتی را نهادینه کرده و بعد انتظار اطاعت دارد.
تهران امروز نه فقط آلوده، بلکه بی‌اعتماد است. نه فقط خفه، بلکه خسته است.
جمع‌بندی ساده است: راه‌حل هست، قانون هست، پول هم هست. اما اراده برای اجرای راه‌حلی که بحران را حل کند و رانت نسازد، نیست.
تا وقتی بحران بازار دارد، بحران حل نمی‌شود.
تهران نفس نمی‌کشد، نه چون نمی‌شود؛ بلکه چون برای برخی، خفه ماندنش سودآورتر است.
