نقدی بر کتاب سوگنامه باد

تدفین شاعر
یادداشتی بر مجموعه شعر «سوگنامهی باد» فاطمه بیرانوند
✍ دکتر علی تسلیمی
┄┅═✧❁💠❁✧═┅┄
مجموعهی پیشِرو، با کلیدواژههای مرگ، خاک، زمان، ساعت، سنگ، جنگ، باد، تکهتکه بودن، تنهایی و تاریکی در برابر روشنایی، لبخند، چشم، قلب، زندگی، نام، آوازه، واژه یا کلمه و شعر، ساختار انداموار و یکدستی دارد و نشان میدهد که شاعر، به فکر و زبان ویژهی خود رسیده است.
«سوگنامهی باد» بهجز واژههای انتزاعی مذهبی، از واژهها و جملههای انتزاعی، بهرههای مادی میگیرد. در بخش پایانی شعر ۱، آمده است: «حالا/ نه به انگلیسیها فکر میکنم/ نه روسها/ و نه نازیها/ به کشوری میمانم/ که در جنگ جهانی اول/ با لبخندی کوچک اشغال شده باشد.» (۱۲) سادگی اشغال ایران بهسادگی اشغال گوینده میماند. اما چیزی که کل این انتزاعات را مادی میسازد، واژهی درخشان «لبخند» است. پایانی عاطفی در درون زمینههای خشونت و نه پس از آن. شعرهای دیگری نیز این طرز کار را دارند که شعر ۹ را میخوانیم:
باید خودم را دفن میکردم/ در گودالی که در قلبم کندهای/ و دنبال باد بدوم در خیابان/ بدوم در شعر/ بدوم در گذشته/ دنبال کلمهای بگردم/ که دهان کوچکی داشت/ و چیزهای بزرگی میگفت/ مثلاً اینکه زمین دیوانه است/ قطاری که سوت میکشد/ دیوانه است/ و من که دنبال تو میدوم / دیوانهی توام/ هرچه را میشنوم/ تکرار میکنم/ هرچه را میبینم/ تکرار میکنم/ حالا اعتراف میکنم/ کلمات زیادی را کشتهام/ این شعر تنها کسی است که هر شب قبرستان بزرگی را در خوابهایم پیدا میکند/ قبرستانی پر از صدای کسانی/ که پیش از این تو را دوست داشتهاند/ تو را دوست دارم/ و خودم را چون کلمهای/ در گودال این شعر دفن میکنم» (۲۸)
شعر آغازی اثر گذار دارد: گوینده میخواهد در گودال دلی که معشوقش کنده بیفتد و بمیرد، اما فعلاً میدود در شعر تا واژهای بیابد که با کمترینش، بیشترین را گفته باشد. دویدن قطار و حرکت زمین دیوانهوار است، اما گوینده تنها در حرکت خود اوبژهی دیوانگیاش را به رخ میکشد. زمین دیوانه است، قطار دیوانه است، اما نمیگوید من دیوانهام. وی با گفتن «دیوانهی توام»، معنای دیوانه را از انتزاعی بودن و شعر را از یکنواخت بودن بیرون میآورد. دیوانگی آنها معنای اثرگذار «دیوانهی توام» را ندارد: واژهی تکرار و اعتراف، بیهوده وارد شعر نشده است. «دیوانهی تو» با کشتن واژگان زیاد تنها کلمهای تکراری و اعترافی میگوید، ولی این کلمه چیز بزرگی است. خودآگاهِ دیوانه مرده است و شعر، تنهازنده و «تنهاکسی» است که در ناخودآگاه و خوابهای این دیوانه به دنبال قبرستانی است که واژهی دوست داشتن یا کلمهای دربارهی دوست داشتن بیابد، گوینده در درون همین شعر خود را دفن میکند، شاید این شعر روزی بتواند آن کلمه را به مخاطبش که ایبسا همان معشوقش باشد بگوید.
آری این شعر زنده است و گوینده اگر در خاک فرورفته، شعرش زنده است و میوه میدهد: «همین روزها/ دستهایم میوه میدهند/ و ریشههایم/ به رازهای پنهان در زیر خاک/ چنگ میاندازند...» (۳۳) گوینده که گاهی به شعر دگردیسی مییابد، در شعر ۲۰ میل کاوشِ مخاطب در خود را دارد، ولی نومیدانه میگوید: بیا در ناخودآگاه شعرم کلیدت را بچرخان و از آنجا «آفتاب و کلمات را پاک کن/ من شعری هستم/ که کسی آن را ننوشته/ وکسی آن را نمیخواند» (۴۸). دفتر دوم نیز در همین کتاب، ادامهی همین شعرهاست. در بخش پایانی شعر ۱۲ آمده است:
...برگردیم/ ماه را کشف کنیم/ تنهایی را کشف کنیم/ و شعر/ همان موجود زندهای باشد/ که هر شب کلمات را/ در چاه میاندازد/ برمیگردم/ روشنایی را جدا میکنم/ تاریکی را جدا میکنم/ مرگ چیزی نمیگوید/ زندگی حرف نمیزند/ و باد/ از خوابها و خاطرات جهان عبور میکند.» (۱۰۲)
شعر اینبار در ناخودآگاه چاه قرار میگیرد و یا آن کلمهاش را به چاه میگوید. در افسانهها کسانی هستند که با چاه سخن میگویند که یکی از آنها افسانهی گوش دراز اسکندر است که بهگونهی مشابه در افسانههای جهان و نیز اسکندرنامهی نظامی آمده است: کسی که راز گوش اسکندر را میداند، نمیتواند از بیان آن خودداری کند، بهناچار به چاه میگوید و از چاه نیای میروید که با دمیدن باد یا چوپان در آن، رازش را بازگو میکند. افسانهگردانیِ این شعر آن است که شعر راز نامیرایی است «و شعر/ همان موجود زندهای» است «که هر شب کلمات را/ در چاه میاندازد» و باد از این خاطرات عبور میکند. در شعر ۱۱ از دفتر اول این مجموعه، پرنده به جای باد با این خاطرات سروکار دارد:
پیراهنم را برمیدارم/ و مثل پرندهای/ که مسیر بازگشت را/ فراموش کرده است/ به خاطرات زنی که هرگز ندیدهام/ کوچ میکنم» (۳۰)
گوینده با پیراهنش به مانند پرنده در مسیری بیبازگشت حرکت میکند. زیرا این پرنده راهش را فراموش کرده است. فراموشی، همان گم شدن خاطرات است، اما وی میرود تا خاطرات را پیدا کند، ولی خاطرات آن زنی که هرگز او را ندیده، چه ربطی میتواند با گوینده و فراموشیاش داشته باشد؟ پس آن زن میتواند آیندهی گوینده باشدکه هنوز او را ندیده و خاطراتش شعرهایی باشد که فراموش کرده و یا هنوز نگفته است. وی این بار تلاش میکند که زنده شود و با خواندن شعرهای خود، به خودش و شعرش زندگی بخشد. گوینده هنوز مرده است، اما شعرش همان دوست داشتن است که زنده میماند: «به گذشته زنگ میزنم/ که رفته است چشمانت را پیدا کند/ به آینده زنگ میزنم/ که چشمانت را فراموش کرده است/ به خودم زنگ میزنم/ که سالهاست مردهام/ و هنوز دوستت دارم» (۱۲۰). شگرد شاعر این است که با ردیف کردن حرفهای بهظاهر انتزاعی و تکراری، معجونی مادی و محسوس برای خواننده فراهم میکند. در بخشی از شعر ۱۱ از دفتر دوم آمده است: «باد/ سنگی در قلبم میاندازد/ سنگی را در چشمم/ و من سنگ تو را به سینه میزنم.» (۱۰۰) سه خط اول انتزاعی است و خط پایانی از شدت عامیانگی انتزاعی است، اما هنر شاعر در شیوهی کار و همنشینی جذاب آنها برای محسوس کردن نامحسوسات است.