فرض کنید برای یک عمل جراحی یا درمان به پزشک مراجعه کرده اید، اما بعد از درمان به جای بهبود، با درد، آسیب یا عارضه جدی مواجه شده اید. اولین سوالی که احتمالا از خودتان می پرسید این است: آیا پزشک مرتکب قصور شده یا این اتفاق یکی از عوارض طبیعی درمان بوده است؟

اهمیت این موضوع فقط به ایران محدود نمی شود. در یک مطالعه بین المللی که بیش از ۳۳۷ هزار بیمار را بررسی کرده، حدود ۶ درصد از بیماران با آسیب قابل پیشگیری در روند مراقبت پزشکی مواجه شده اند. البته هر یک از این موارد لزوما از نظر قانونی قصور پزشکی محسوب نمی شود.
مثلا ممکن است بیمار بعد از یک عمل، دچار عارضه ای شود که حتی با رعایت کامل اصول پزشکی هم احتمال وقوع آن وجود داشته باشد. در این حالت صرفا نتیجه نامطلوب درمان، دلیل قصور پزشک نیست.
اما اگر پزشک در تشخیص، جراحی، تجویز دارو یا مراقبت از بیمار، موازین علمی و فنی را رعایت نکرده باشد و همین موضوع باعث آسیب به بیمار شده باشد، مسئولیت قانونی پزشک می تواند مطرح شود.
به همین دلیل در پرونده های قصور پزشکی باید دقیقا بررسی شود که چه اتفاقی افتاده، پزشک چه اقدامی انجام داده و آیا بین رفتار او و آسیب واردشده رابطه ای وجود دارد یا خیر. در ادامه، انواع قصور پزشکی و نحوه شکایت و پیگیری این پرونده ها را بررسی می کنیم.
بر اساس ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی، پزشک در صورت تلف یا صدمه بدنی بیمار، در شرایط مقرر قانونی مسئول خواهد بود. این ماده در کتاب چهارم قانون مجازات اسلامی (دیات) و در بخش مربوط به موجبات ضمان قرار دارد.
همچنین طبق ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، هر شخصی که در نتیجه عمد یا بی احتیاطی به دیگری خسارت وارد کند، مسئول جبران آن است. بنابراین در پرونده های قصور پزشکی، علاوه بر مسئولیت کیفری، موضوع جبران خسارت و پرداخت دیه نیز می تواند مطرح شود.
هرگاه پزشک در معالجاتی که انجام می دهد موجب تلف یا صدمه بدنی شود، ضامن دیه است؛ مگر آنکه عمل او مطابق مقررات پزشکی و موازین فنی باشد یا پیش از معالجه برائت گرفته باشد و مرتکب تقصیری نیز نشده باشد.
قصور پزشکی ممکن است به دو نوع تقسیم شود:
نوع قصور
توضیح
تقصیر عمدی
زمانی که پزشک عمدا به بیمار صدمه وارد کند.
تقصیر غیرعمدی
زمانی که پزشک بدون قصد قبلی و در اثر غفلت، بی احتیاطی یا عدم مهارت باعث آسیب به بیمار شود.
قصور پزشکی می تواند در مراحل مختلف درمان اتفاق بیفتد و بسته به نوع اقدام، شکل متفاوتی داشته باشد.
قصور در تشخیص یا تاخیر در تشخیصقصور در تشخیص یا تاخیر در تشخیص
تشخیص اشتباه یا تاخیر غیرموجه در تشخیص بیماری یکی از مواردی است که ممکن است زمینه شکایت از پزشک را ایجاد کند.
برای مثال، اگر علائم یک بیماری جدی وجود داشته باشد اما پزشک بدون بررسی های لازم بیماری دیگری را تشخیص دهد و در نتیجه فرصت مناسب درمان از بین برود، موضوع می تواند از نظر قصور پزشکی بررسی شود.
البته برای اثبات قصور باید شرایط بیمار، علائم موجود، آزمایش ها، امکانات در دسترس پزشک و اقدامات انجام شده بررسی شود. نمی توان صرفا به این دلیل که بیماری در ابتدا تشخیص داده نشده، پزشک را مسئول دانست.
جراحی از مراحلی است که به دلیل ماهیت تخصصی آن، رعایت دقیق اصول فنی اهمیت زیادی دارد.
انجام اقدام جراحی اشتباه، آسیب غیرمتعارف به اندام یا بافت، رعایت نکردن اصول فنی عمل، باقی ماندن جسم خارجی در بدن بیمار یا کوتاهی در مراقبت های ضروری پس از عمل، بسته به شرایط پرونده می تواند موضوع بررسی کارشناسی قرار گیرد.
از طرف دیگر، برخی عوارض جراحی مانند درد، عفونت یا آسیب های خاص ممکن است از عوارض شناخته شده درمان باشند. بنابراین باید میان عارضه قابل انتظار و آسیب ناشی از قصور تفاوت قائل شد.
خطا در تجویز یا مصرف داروخطا در تجویز یا مصرف دارو
اشتباه در انتخاب دارو، تجویز دوز نامناسب، بی توجهی به سوابق حساسیت بیمار یا تداخل میان داروهای مختلف می تواند در برخی شرایط موجب آسیب شود.
در چنین پرونده ای نسخه های پزشک، سابقه بیماری، داروهای مصرفی، دستورات درمانی و نحوه مصرف دارو بررسی می شود تا مشخص شود اقدام انجام شده با شرایط بیمار و موازین حرفه ای مطابقت داشته است یا خیر.
قصور در مراقبت و پیگیری بیمارقصور در مراقبت و پیگیری بیمار
مسئولیت پزشک و کادر درمان تنها به تشخیص بیماری یا انجام عمل محدود نمی شود. گاهی پس از درمان، بیمار نیاز به مراقبت، کنترل علائم و پیگیری دارد.
اگر علائم هشداردهنده بیمار نادیده گرفته شود یا اقدام ضروری در زمان مناسب انجام نشود و در نتیجه وضعیت بیمار تشدید شود، امکان بررسی موضوع به عنوان قصور وجود دارد.
بیهوشی نیز نیازمند بررسی دقیق شرایط بیمار و رعایت اصول تخصصی است. انتخاب داروی نامناسب، اشتباه در میزان دارو یا نظارت ناکافی بر وضعیت بیمار، در صورت ایجاد آسیب و احراز رابطه میان عملکرد پزشک و آسیب، می تواند موجب مسئولیت شود.
در دوران بارداری و هنگام زایمان، تشخیص به موقع وضعیت مادر و جنین اهمیت زیادی دارد.
تاخیر غیرموجه در اقدامات ضروری، بی توجهی به علائم خطر یا رعایت نکردن موازین پزشکی ممکن است در صورت ایجاد آسیب برای مادر یا نوزاد، نیازمند بررسی کارشناسی باشد.
یکی از اشتباهات رایج در طرح شکایت این است که هر نتیجه نامطلوب درمان، قصور پزشکی تلقی شود.
برای مثال ممکن است یک بیمار پس از جراحی با عارضه ای مواجه شود که از عوارض شناخته شده همان عمل باشد. اگر پزشک اصول علمی و فنی را رعایت کرده باشد، صرف وقوع این عارضه لزوما به معنای قصور نیست.
در مقابل، اگر مشخص شود پزشک از موازین لازم فاصله گرفته و همین رفتار باعث ایجاد یا تشدید آسیب شده است، موضوع می تواند مسئولیت پزشکی را مطرح کند.
به همین دلیل، در بررسی پرونده باید سه موضوع از یکدیگر تفکیک شوند:
اثبات قصور پزشکی معمولا نیازمند بررسی همزمان مدارک درمانی و مسائل تخصصی پزشکی است. مهم ترین مواردی که باید بررسی شوند عبارتند از:
سوابق و پرونده کامل پزشکی بیمار
شرح عمل و گزارش های پزشکی
نسخه ها و دستورات درمانی
نتایج آزمایش ها و تصویربرداری ها
شرایط جسمی و سابقه بیماری بیمار
اقداماتی که پزشک یا کادر درمان انجام داده اند
آسیب ایجادشده و میزان آن
ارتباط میان عملکرد پزشک و آسیب واردشده
در بسیاری از پرونده ها، تشخیص وجود قصور و میزان آن نیازمند بررسی کارشناسی است. بنابراین ادعای بیمار یا دفاع پزشک به تنهایی تعیین کننده نتیجه پرونده نیست و مستندات پزشکی و نظر کارشناسی اهمیت زیادی دارد.
اگر بیمار قصد پیگیری موضوع را دارد، بهتر است پیش از طرح شکایت تمام مدارک مرتبط با درمان را جمع آوری و نگهداری کند.
مهم ترین مدارک می تواند شامل موارد زیر باشد:
پرونده پزشکی بیمارستان یا مرکز درمانی
نسخه های پزشک
آزمایش ها و تصاویر پزشکی
گزارش عمل جراحی
گزارش بیهوشی در صورت وجود
مدارک بستری و ترخیص
مدارک مربوط به آسیب یا عارضه ایجادشده
اسناد هزینه های درمان در موارد مرتبط
داشتن مدارک کامل کمک می کند روند درمان از ابتدا تا زمان ایجاد آسیب دقیق تر بررسی شود.
برای کسب اطلاعات بیشتر میتوانید ویرگول زمان وکیل را دنبال کنید.