
همیشه جلسات تحلیل شعر یا داستان لذتبخشترین جلسات دانشگاه بود. عاشق خواندن شعر و داستان و بیرون کشیدن دل و جگرش به کمک استاد بودم. جلساتی که پر بود از حیرت و شگفتی. انگار نویسنده کنج خلوتی را پیدا کرده و زانو به زانوی ما نشسته و دارد رازهایش را برایمان میگوید. عاشق لحظاتی بودم که استاد اشاره به یک کلمه به ظاهر کم اهمیت میکرد و بعد میگفت: میدانید این کلمه به چه چیزی اشاره دارد؟ و بعد که ماجرا را توضیح میداد همه با حیرت نگاهش میکردیم و انگار که به راز هستی پی برده باشیم سرکیف میشدیم. انگار عالم دهر بودیم. حظ میکردیم از اینکه خط به خط داستان یا شعر که هیچ، ورای کلماتش را هم میدانیم و از بریم. و من همیشه عاشق نویسنگانی بودم که رازآلودتر مینوشتند و در یک کلمه سادهشان هزار حرف نگفته بود.
گاهی فکر میکردم اگر ادبیات نبود چه چیزی از تاریخ میماند؟ تاریخ که میگویم منظورم کتابهای روایت اتفاقات گذشته نیست که نه تنها از زاویه دید و اعتقادات یک شخص نوشته شده است، بلکه بنابر مصلحت آن جامعه یا کشور تحریف هم شده است. استاد حری میگفت اگر میخواهید با یک منطقه یا یک دوره زمانی آشنا شوید، تاریخشان را نگاهی بیندازید، اما ادبیاتشان را دقیق و عمیق بخوانید؛ که مگوترین رازهایشان در ادبیاتشان نهفته است.
از ادبیات است که میتوانی بفهمی کجای تاریخ چه کسی چه کاری کرده، چه حکومتی بر قومی ظلم کرده، یا چه اتفاقی افتاده است که در گوشه کنار کتابهای تاریخی هم اثری از آن پیدا نیست. مثلا استاد مرادی هنگامی که یک شعر را تحلیل میکرد میگفت: بچهها این جنس پارچه را که اسمش آمده میبینید؟ این جنس پارچه را فقط اشراف آن زمان میتوانستند خریداری کنند، پس میفهمیم که این شخصیت که چنین پارچهای بر تن دارد از طبقه اشراف است. و من ذوق میکردم از اینکه راز نگفتهی شاعر را کشف میکردم. یا استاد حری میگفت: میدانید این رنگ زرد اشاره به چه چیزی دارد؟ اشاره به گاز شیمیایی که در آن جنگ استفاده شده و رنگش زرد بوده و شاعر نمیخواسته یا نمیتوانسته اسرار جنگی را فاش کند؛ اینگونه به گوش خواننده و آیندگان میرسانده.
چند وقتیست دارم به این فکر میکنم بعد از مرگمان چه چیزی از ما در تاریخ میماند؟ چه کسی مسئول انتقال دادن جزئیات آنچه زیستیم به آیندگان است؟ امید به کتابهای تاریخ ببندیم؟! من که اینطور فکر نمیکنم. تا میتوانید این روزها را با جزئیات بنویسید. گوشه کنار شعرها و داستانهایتان اثر انگشت زمانه را برجای بگذارید. صورتهای عرق کرده زیر ماسک را، واکسنهای از دهن افتاده را، سفرههای خالی را، طلای ناب حسن یزدانی را، چه خوشی را و چه تلخی را خوب و دقیق بنویسید. حتی اگر اجازه چاپ نداشته باشد. حتی اگر گوشه کنار لپتاپتان خاک بخورد. روزی دانشجویان ادبیات از همین نوشتهها حال و روزمان را میفهمند.