
من دیگر مشکلی ندارم که یک پاراگراف از هایدگر را بارها بخوانم بیآنکه چیزی از آن دستگیرم شود. لذا اگر پاراگرافِ بعدی را خواندید و احساس کردید که باید بروید به افق خیره شوید دَردِمان مشترک است. اگر نه که خوش به سعادتتان.
هایدگر در توضیح پیشفرضِ دومِ پدیدارشناسی میگوید: «خمودگیِ (lethargy) نسبت به معرفت (knowledge) پیامدِ فهمِ علم (science) بهمنزلۀ مجموعهای از مواد (material) است که قبلاً روی آن کار شده است. این خمودگی خصلتِ آگاهیِ تحصیلکردۀ امروزی (today's educated consciousness) است. باید متوجه باشیم که دقیقاً همین جنبه است که مخرب (fatal) است. فرد دیگر نمیفهمد که اوضاع بهواقع به چه منوال است. این بُزدلی، وقتی نوبت به پرسشکردن میرسد، اغلب خود را در قامتِ خشکهمقدسی یا تعصبِ دینی (religiosity) زینت میبخشد. پرسشگریِ فرجامین (ultimate questioning)، پرسشگریای که رویارویِ خود قرار میگیرد، در برابرِ این خشکهمقدسی بهمنزلۀ گستاخی یا وقاحت (temerity) ظاهر میشود. فرد در مواجهه با یک امکانِ بنیادینِ اگزیستانس پا به فرار میگذارد، امکانی که به نظر میرسد امروزه، افسوس، راهِ خود را گم کرده است. علوم (the sciences) تنها یکی از امکانهای اگزیستانس هستند، تنها یکی از امکانهای رویاروییِ نقادانۀ اگزیستانس با خودش. اگر هر شخص، در جایگاهِ خود، در مقابلِ علمِ خودش بایستد، یعنی در پرسشهای خاصی که اکنون او را با خودش و جهاناش بهنحوِنقادانه رویارو کرده پخته و کارآزموده شود، آن وقت است که آن شخص میفهمد علم به چه معناست.»
برای اینکه بتوانیم چشم از افق برداریم و به متن برگردیم باید این پاراگراف را بشکنیم تا ببینیم چیزی دستگیرمان میشود یا نه. اول میگوید که در زمانۀ ما آدمها و بهویژه قشرِ تحصیلکرده نسبت به فعلِ دانستن و ز گهواره تا گور دانش جستن دچار نوعی رخوت و خمودگیاند، یعنی منفعلاند. حالا چرا این آدمها، که همین ماها باشیم، اینجوری شدهاند؟ چون خیال کردهاند علم چیزی است که دیگران رفتهاند روی آن کار کردهاند و نتایجش را در کتابها و مقالات و چیزهایی از این قسم اعلام کردهاند. علم مجموعۀ یافتههایی است که حاضروآماده به دست ما میرسد. نقشِ ما در قبالِ این چیزِ حاضروآماده چیست؟ ما مصرف میکنیم. یعنی بقیه علم را تولید کردهاند و ما مصرفکنندۀ آنیم، یا دستِکم فرآوریاش میکنیم. مثل وقتی که میرویم فستفود میخوریم، یا از این قورمهسبزیهای آمادۀ بیرنگوبو میگیریم و کمی شنبلیله و لیموعمانی میزنیم دستاش تا جا بیفتد و یک پلو هم میگذاریم کنارش. مثالِ دیگری بیاورم: من یک وقت میروم موبایلِ هوشمند میخرم و از حاصلِ کارِ یک عالم دانشمند و ایدهپرداز و مهندس بهره میبرم، اینگونه که چیزی که در جیبم جا میشود هم کارِ دوربینِ عکاسی را میکند برایم، هم اسکنر است، هم کارِ خدایی را میکند که بالای سرِ تهران نشسته و به من میگوید از این پسکوچهها برو که به ترافیک نخوری، هم این قدرت را به من میدهد که همچون عرفای حرفهای طیالارض کنم و همینطور که اینجا نشستهام در کنارِ رفیقام باشم که آن طرفِ دنیا دارد دندانهایش را سرِ میز شام خلال میکند. یک وقت هم هست که من مثلاً دانشمندیام که براساسِ کارِ دانشمندانِ قبلی بر مجموعۀ یافتههای علمی پیشین چیزکی میافزایم و به اصطلاح به نوعی آن قورمهسبزیِ نیمهآماده، که تکنولوژی موبایلِ هوشمند است، را فرآوری میکنم. هایدگر میگوید اگر علم را اینجوری بفهمیم، یعنی یک چیزِ حاضروآماده، در نسبتِ با دانستن دچارِ خمودگی میشویم، عاملیتِ خود را از دست میدهیم و نتیجه اینکه دیگر شوقی برای پرسیدن برایمان باقی نمیماند. مثل وقتی که دلمان قورمهسبزی میخواهد، اما از آنجا این امکان را داریم برویم در اسنپفود و با چند حرکتِ انگشت قورمهسبزیِ داغِ خوشمزه را در پاشنه درِ آپارتمانمان تحویل بگیریم، حاضر نیستیم چند ساعت وقت بگذاریم در آشپزخانه خودمان بپزیماش، تازه کلهمان هم بوی قورمهسبزی بگیرد. حالا من همۀ این حرفها را زدم تا دو جملۀ اول را توضیح بدهم!
هایدگر میخواهد بگوید که ترجیحدادنِ قورمهسبزیِ آمادۀ اسنپفود به قورمهسبزیای که آدم در خانه درست میکند چیزی است مخرب. چرا؟ چون من وقتی میخواهم قورمهسبزی درست کنم میروم سبزیفروشی میگویم اینقدر گیشنیز بگذار و آنقدر اسفناج، بعد میروم قصابی گوشتِ گوسفندی میخرم و بعد میآیم خانه طبقِ دستورِپختی که میراث مادرِ مادربزرگام است و خودم هم هر بار در آن دست بردهام تا به اینجا رسیده میپزماش. این یعنی من در تمامِ مراحلِ درستکردنِ این قورمهسبزی حضور دارم و انتخاب میکنم که مواد چقدر باشد و با چه کیفیتی و تصمیم میگیرم که کِی چهکار کنم، درنهایتِ آنچه حاصل شده را میخورم و به خودم میگویم دفعۀ بعد اسفناجِ بیشتری میزنم، نمکاش را کمتر میکنم و از این قسم. دراینصورت من در نسبتِ با معرفتِ قورمهسبزی دچار خمودگی نمیشوم چراکه در فرایندِ تهیه و پختِ آن حضورِ فعال دارم، چراکه طی انجامِ این کار و نوشِجان کردنِ آن اگر با خودم و با قورمهسبزیام بهنحوِنقادانه رویارو شوم ممکن است برایم یک عالم پرسش ایجاد شود. مثلاً اگر گوشتاش درست نپخته باشد شاید از خودم بپرسم آیا من آدمِ عجولی هستم؟ گوشتی که گرفتهام نَپَز است؟ هنوز دستم نیامده گوشت را چقدر بگذارم بپزد؟
این مثالها را آوردم که بگویم حرفِ هایدگر این است که من آن وقتی میفهمم علم به چه معناست که حاضروآمادهخواهیام را بگذارم کنار. آستین بالا بزنم و خودم وارد عمل شوم. یعنی یک صندلی بگذارم این طرف که خودم در مقامِ پرسشگر و منتقد بنشینم روی آن و یک صندلی دیگر بگذارم آن روبرو و باز خودم اما در مقامِ کسی که دانستههایی دارد و باورهایی دارد که جهانِ فعلیاش را شکل داده و براساسِ آنها رفتار و عمل میکند بنشینم روی آن. حالا منِ پرسشگر با نگاهی انتقادی سوال میکنم و نگاه میکنم که آن منِ روبرو چه چیزی نشانام میدهد. اگر من این گفتگو را تاب نیاورم و پا بگذارم به فرار در واقع یارای مواجهه نقادانه با خودم را نداشتهام. یعنی عطایِ این امکانِ بنیادینِ اگزیستانسِ خودم را به لقایش سپردهام، یعنی حاضر نیستم زحمتِ درستکردنِ قورمهسبزی و نقدکردنِ دستپختِ خودم را به خودم بدهم، یعنی همان قورمهسبزیِ اسنپفود را ترجیح میدهم.
تمامِ حرفِ هایدگر در این پیشفرض این است که اگر حاضر نیستید روبروی خودتان بنشینید، دانستهها و باورهایتان را در دایره بریزید، و خودتان و آنها را به بادِ پرسشِ نقادانه بگیرید، و سرآخر وقتی خیلی بهتان فشار آمد و حسابی دردتان آمد، یا گیج و گم شدید و زیر پایتان خالی شد، با وجودِ همۀ اینها خمبهابرو نیاورید و پا به فرار نگذارید، اگر دیدید حوصلۀ این احوالات را ندارید در پدیدارشناسی به جایی نخواهید رسید.
این مطلب در ادامۀ نوشتۀ زیر آمده است:
ادامۀ این مطلب را میتوانید در نوشتۀ زیر دنبال کنید: