۲۶ شهریور، به دعوت نشر آموخته، دربارهی کتاب «طراحی زندگی» نوشتهی بیل بورنت و دیوید ایوانس با هم گفتوگو کردیم. این نشست را همراه با دکتر آرمیتا سراج زاهدی، پژوهشگر طراحی و استاد دانشگاه هنر اصفهان، برگزار کردیم.

در چند سال اخیر، خیلی از ما بیشتر از قبل دربارهی مسیر زندگی، کار، انتخابها و حتی معنای زندگیمان سؤال داریم. تغییرات و بحرانهایی که تجربه کردهایم، گاهی ما را نسبت به مسیرهایی که تا قبل از آن نسبت بهشان مطمئن بودیم، دوباره مردد کردهاند. بعضیها کارشان را از دست دادهاند یا مسیر کاریشان تغییر کرده، بعضیها به انتخابهای قبلیشان شک کردهاند و بعضیها شاید فقط برای مدتی طولانی در یک حس رکود و رخوت ماندهاند؛ نه دقیقاً میدانند چه چیزی میخواهند و نه انرژی یا امکان تغییر همهچیز را دارند.
حتی برای خود من هم در این مدت، بعضی سؤالها جدیتر از قبل شده بود. چقدر از چیزهایی که برایمان اتفاق میافتد واقعاً در اختیار خودمان است؟ اگر شرایط بیرونی تغییر نکند، چه بخشهایی از زندگی هنوز قابل تغییرند؟ و اگر نتوانیم مسیرمان را عوض کنیم، چطور میتوانیم دستکم مطمئن باشیم که خودمان را بابت اتفاقهایی که همیشه در کنترل ما نبودهاند، سرزنش نمیکنیم؟
در همین فضا بود که «طراحی زندگی» برایم جالب شد. نه به این دلیل که کتاب جواب تازهای برای زندگی خود من داشت؛ بخش زیادی از نگاه کتاب، برای کسی که با طراحی و فرایند طراحی آشناست، چندان غریبه نیست. اما چیزی که برایم مهم بود این بود که این نگاه را از فضای طراحی بیرون بیاوریم و با آدمهایی در میان بگذاریم که شاید هیچوقت با آن به این شکل مواجه نشدهاند.
قرار نبود دربارهی «مثبت فکر کردن» حرف بزنیم یا وعده بدهیم که اگر زندگیمان را طراحی کنیم، همهچیز بهتر میشود. چنین چیزی اصلاً ممکن نیست. حتی با بهترین ابزارها هم نمیشود یک زندگی بینقص طراحی کرد. هدف بیشتر این بود که ببینیم آیا میشود با چند ابزار و ذهنیت طراحانه، کمی دقیقتر به وضعیت خودمان نگاه کنیم، مسئلهها را از هم تفکیک کنیم و ببینیم کدام بخش از زندگی واقعاً در اختیار ماست.
کتاب از تجربهی بیل بورنت و دیوید ایوانس در دانشگاه استنفورد شروع میشود. آنها با دانشجویانی مواجه شدند که بعد از دانشگاه، با وجود اینکه سالها برای یک رشته و مسیر مشخص آماده شده بودند، هنوز نمیدانستند با زندگیشان چه کار میخواهند بکنند. همین مسئله به شکلگیری درس «طراحی زندگی» در استنفورد منجر شد؛ درسی که بعدها ایدههایش در قالب کتاب در اختیار افراد بیشتری قرار گرفت.

اما چیزی که برای ما مهم بود، صرفاً معرفی کتاب نبود. میخواستیم یک قدم عقبتر برویم و بپرسیم اصلاً وقتی از «طراحی» حرف میزنیم، منظورمان چیست؟
ما در زندگی روزمره مدام در حال تصمیم گرفتن، تغییر دادن، آزمودن و حل مسئلهایم. طراحی هم تا حد زیادی همین مواجهه با مسئله و پیدا کردن راهی برای بهتر کردن وضعیت موجود است. تفاوت شاید در این باشد که وقتی پای زندگی خودمان وسط میآید، کمتر به آن با همین نگاه، نگاه میکنیم.
در طراحی، معمولاً قبل از اینکه به سراغ راهحل برویم، سعی میکنیم بفهمیم مسئله واقعاً چیست. در زندگی هم یکی از اولین چیزهایی که نیاز داریم، سؤال پرسیدن است.
خیلی وقتها دقیقاً میدانیم چه چیزی را نمیخواهیم، اما وقتی از ما میپرسند «پس چه چیزی میخواهی؟» جواب چندان روشنی نداریم.
برای همین، قبل از اینکه پنج ذهنیت طراحانهی کتاب را معرفی کنیم، از شرکتکنندگان خواستیم دربارهی خودشان فکر کنند: چقدر کنجکاو هستند؟ چقدر حاضرند راههای جدید را امتحان کنند؟ مسیر برایشان مهمتر است یا مقصد؟ و چقدر حاضرند از دیگران کمک بگیرند؟
بعد به پنج ذهنیت کتاب رسیدیم: کنجکاوی، عملگرایی، تغییر نگرش، آگاهی از فرایند و مشارکت بنیادی.
برای اینکه این قسمت فقط به شنیدن و توضیح دادن محدود نشود، پرسشها را بهصورت آنلاین در اختیار شرکتکنندگان گذاشتیم و QR کد آنها را در اسلایدها قرار دادیم. پاسخها همزمان در داشبورد نمایش داده میشدند.
در این بخش ۲۸ پاسخ ثبت شد. میانگین پاسخها برای کنجکاوی ۴ از ۵، عملگرایی ۴٫۱، تغییر نگرش ۳٫۵ و مشارکت بنیادی ۳٫۳ بود. در سؤال دیگری هم ۵۷٫۱ درصد مسیر را مهمتر از مقصد دانستند.

این عددها قرار نیست بگویند شرکتکنندگان این جلسه «چقدر طراح» هستند یا نتیجهای کلی دربارهی آنها بدهند. بیشتر بخشی از گفتوگوی همان روز بودند؛ فرصتی برای اینکه هرکس چند دقیقهای خودش را در برابر این سؤالها ببیند.
بعد از این، به مفهوم «زندگی خوشطرح» رسیدیم.
در کتاب، زندگی خوشطرح لزوماً زندگیای نیست که در آن همهچیز خوب پیش میرود. معنا و انسجام اهمیت دارند؛ اینکه چیزی که هستیم، باورهایی که داریم و کاری که انجام میدهیم تا حدی با هم همخوان باشند.
در این بخش یک نکتهی دیگر هم مطرح شد: لازم نیست قبل از شروع، علاقهی قطعی خودمان را پیدا کرده باشیم. گاهی علاقه بعد از انجام دادن شکل میگیرد؛ وقتی چیزی را امتحان میکنیم، درگیرش میشویم و در آن بهتر میشویم.
برای خیلی از ما که مدتهاست دنبال این هستیم که «بفهمیم دقیقاً به چه چیزی علاقه داریم»، این شاید زاویهی نگاه ساده اما قابل توجهی باشد. شاید همیشه قرار نیست اول جواب را پیدا کنیم و بعد حرکت کنیم.
یکی از بخشهای مهم بحث، تفاوت بین مسئلهای بود که میتوانیم روی آن کاری انجام دهیم و شرایطی که بخشی از واقعیت زندگی ماست.
سؤال این بخش را با خود مخاطبان مطرح کردیم:
بزرگترین مشکل قابل حل شما در حال حاضر چیست؟
تأکید روی «قابل حل» مهم بود. چون گاهی چیزی که از آن ناراضی هستیم، واقعاً یک مشکل قابل حل نیست. شرایط اقتصادی، جایی که در آن به دنیا آمدهایم، اتفاقی که برایمان افتاده یا تصمیم دیگران، لزوماً با تلاش بیشتر از بین نمیروند.
در این موقعیتها، شاید مسئله این نباشد که چطور با واقعیت بجنگیم؛ شاید لازم باشد تعریف دیگری از مسئله پیدا کنیم یا مسیر دیگری را امتحان کنیم.
این بخش برای من با حالوهوای این روزها ارتباط زیادی داشت. چون یکی از چیزهایی که میتواند آدم را بیشتر در خودش نگه دارد، این تصور است که اگر به اندازهی کافی تلاش کند، باید بتواند همهچیز را تغییر دهد. در حالی که بخشی از زندگی واقعاً در اختیار ما نیست.
شاید یکی از کارهای مهم طراحی زندگی همین باشد که این دو را از هم تشخیص بدهیم: کجا باید کاری انجام دهیم و کجا باید واقعیت را بپذیریم و مسیرمان را با آن تنظیم کنیم.
بعد از تعریف مسئله، سراغ وضعیت فعلی رفتیم.
کتاب برای این کار چهار حوزهی سلامت، کار، بازی و عشق را پیشنهاد میکند. سلامت فقط وضعیت جسم نیست؛ وضعیت روانی و عاطفی را هم شامل میشود. کار هم فقط شغلی نیست که در ازای آن پول میگیریم؛ هر نقشی که در زندگی داریم میتواند بخشی از آن باشد. بازی به فعالیتهایی مربوط میشود که برای خودِ لذت انجامشان میدهیم و عشق هم فقط به رابطهی عاشقانه محدود نیست و هر نوع ارتباط عاطفی و حس پیوند با دیگران را دربرمیگیرد.
از شرکتکنندگان خواستیم وضعیت خودشان را در این چهار حوزه بررسی کنند و پاسخها را آنلاین ثبت کنند.
این بار ۳۳ پاسخ ثبت شد؛ در حالی که در بخش اول ۲۸ پاسخ داشتیم. برای ما جالب بود که با جلو رفتن جلسه و وقتی سؤالها از مفاهیم کلی به وضعیت واقعی زندگی خود افراد نزدیکتر شدند، مشارکت هم بیشتر شد.
نتیجهی جمعی پاسخها برای چهار حوزه این بود: کار ۶۱٫۸ درصد، عشق و سلامت هرکدام ۵۶٫۶ درصد و بازی ۴۹٫۶ درصد.

بعد از این تمرین، دربارهی «قطبنما» صحبت کردیم: نگرش ما به کار و نگرش ما به زندگی. اینکه کار برای ما چه معنایی دارد، چرا انجامش میدهیم و در مقابل، چه چیزی به زندگی معنا میدهد و آن را ارزشمند میکند.
در ادامه به بخشی رسیدیم که برای من جالبتر بود: جمعآوری داده از زندگی خودمان.
خیلی وقتها دربارهی خودمان بر اساس یک تصور کلی تصمیم میگیریم. میگوییم «من آدم فلان کاری نیستم» یا «من نمیدانم به چه چیزی علاقه دارم». اما اگر کمی دقیقتر به تجربههای واقعیمان نگاه کنیم، شاید اطلاعات بیشتری داشته باشیم.
چه وقتهایی بیشتر درگیر میشویم؟ چه کارهایی انرژیمان را بیشتر میکنند؟ چه موقعهایی گذر زمان را متوجه نمیشویم؟ با چه آدمهایی بودن یا انجام چه فعالیتهایی حالمان را بهتر میکند؟
کتاب برای این کار «دفترچه لحظات خوب» را پیشنهاد میکند.
این قسمت برای من یادآور تجربهای شخصی بود. دکتر سراج برای پایاننامهام پیشنهاد کرده بودند مدتی دغدغهها و کلیدواژههایی را که ذهنم را درگیر میکنند بنویسم و بعد به آنها برگردم. وقتی این بخش کتاب را خواندم، برایم جالب بود که یک تمرین مشابه، این بار برای شناختن تجربههای خوب روزمره، در کتاب وجود دارد.
برای همین یک نمونه از صفحهی «دفترچه لحظات خوب» را چاپ کردیم و در اختیار شرکتکنندگان گذاشتیم. قرار نبود تمرین در همان جلسه تمام شود؛ اگر کسی احساس کرد برایش کاربردی است، میتوانست آن را در خانه ادامه دهد و بعد از مدتی به نوشتههایش برگردد.
یکی دیگر از ایدههای کتاب، پیشنمونهسازی است.
وقتی دربارهی یک مسیر شغلی، یک تصمیم یا یک تغییر در زندگی مطمئن نیستیم، ممکن است ساعتها دربارهاش فکر کنیم و باز هم به نتیجه نرسیم. پیشنمونهسازی پیشنهاد میکند به جای اینکه همهچیز را فقط در ذهن نگه داریم، بخشی از آن را در دنیای واقعی امتحان کنیم.
گاهی این امتحان کردن میتواند یک تجربهی کوچک باشد و گاهی فقط یک گفتوگو با کسی که قبلاً چنین مسیری را رفته است.
این بخش به یکی دیگر از ذهنیتهای کتاب وصل میشود: کمک گرفتن از دیگران. قرار نیست طراحی زندگی را بهتنهایی انجام دهیم. دوستان، خانواده، همکاران و آدمهایی که تجربهی متفاوتی دارند، بخشی از اطلاعاتی را در اختیار ما میگذارند که خودمان بهتنهایی نمیتوانیم به دست بیاوریم.
در پایان، دوباره به ایدهی زندگی بهعنوان یک فرایند برگشتیم.
ما معمولاً دوست داریم بدانیم کدام انتخاب، انتخاب درست است؛ چه رشتهای را بخوانیم، چه کاری انجام دهیم، کجا زندگی کنیم یا چه مسیری را ادامه دهیم. اما خیلی وقتها هیچ راهی نداریم که قبل از انتخاب، نتیجه را بدانیم.
یکی از ایدههای مهم کتاب این است که هدف، پیدا کردن گزینهای نیست که از همان ابتدا مطمئن باشیم بهترین گزینهی ممکن است. مهم این است که خوب انتخاب کنیم، تجربه کنیم و از آنچه اتفاق میافتد برای انتخاب بعدی استفاده کنیم.
این نگاه، زندگی را از یک مسیر از پیش تعیینشده به چیزی نزدیکتر میکند که میتوانیم مدام در آن بازبینی و اصلاح کنیم.
برای خود من، بخش زیادی از مفاهیم «طراحی زندگی» تازه نبود. اما فکر میکنم ارزش این کتاب لزوماً برای منِ طراح در چیزهای جدیدی که یاد میدهد نیست. چیزی که برایم مهمتر بود، این بود که یک سری از چیزهایی که در طراحی برایمان بدیهی شدهاند، میتوانند برای کسی که با طراحی آشنا نیست، یک روش متفاوت برای نگاه کردن به زندگی باشند.
اینکه قبل از راهحل، مسئله را درست ببینیم.
اینکه بدانیم همهی مسئلهها قابل حل نیستند.
اینکه برای شناخت خودمان فقط به تصوراتمان تکیه نکنیم.
اینکه چیزها را امتحان کنیم و از تجربهی دیگران کمک بگیریم.
و اینکه اگر مسیرمان جواب نداد، مجبور نباشیم آن را تا آخر ادامه دهیم.
شاید اینها برای یک طراح خیلی آشنا باشند؛ اما برای کسی که مدتهاست در یک وضعیت تکراری، بلاتکلیف یا خستهکننده مانده، میتوانند نقطهی شروع متفاوتی باشند.

در پایان جلسه، به همان چیزی برگشتیم که از ابتدا برایمان مهم بود: این بحث قرار نیست به ما قول یک زندگی بهتر و بیدردسر بدهد.
قرار نیست همهچیز خوب پیش برود. قرار نیست همیشه بتوانیم شرایط را تغییر دهیم. قرار نیست هر انتخابی که میکنیم درست از آب دربیاید.
اما شاید بتوانیم کمی بیشتر دربارهی زندگی خودمان فکر کنیم؛ سؤالهای بهتری بپرسیم، کنجکاو بمانیم، چیزهایی را امتحان کنیم، اگر لازم بود نگاهمان را عوض کنیم و وقتی نمیتوانیم مسئلهای را بهتنهایی حل کنیم، از دیگران کمک بخواهیم.
برای من، شاید مهمترین بخش این نگاه همین باشد: زندگی را فقط بر اساس نتیجهای که گرفتهایم قضاوت نکنیم.
اگر اتفاقی که برایمان افتاده حاصل شرایطی بوده که در کنترل ما نبوده، لازم نیست تمام بار آن را روی خودمان بگذاریم و اگر بخشی از مسیر واقعاً در اختیار ماست، شاید بد نباشد آن را جدیتر ببینیم و برایش کاری کنیم.
در نهایت، طراحی زندگی یک پروژه نیست که یک روز تمام شود. ما در طول زندگی، با شرایط جدید، آدمهای جدید و خودِ جدیدی از خودمان مواجه میشویم و احتمالاً مجبوریم دوباره سؤال کنیم که یک زندگی خوب برای ما چه شکلی دارد.
شاید همین سؤال پرسیدن و دوباره نگاه کردن، خودش بخشی از طراحی زندگی باشد.
از نشر آموخته برای دعوت و برگزاری این نشست و از دکتر آرمیتا سراج زاهدی برای همراهی در این گفتوگو ممنونم.