
در میان تمام متغیر هایی که رفتار بازار خرده فروشی را شکل میدهند، کمتر متغیری به اندازهی قیمت توانسته است هم زمان تصمیم مشتری، واکنش رقیب و استراتژی های این صنعت را در سازمان ها را تحت تأثیر قرار دهد. این سه گانه خرده فروشی، وقتی در کنار هم قرار میگیرند، یک چرخهی رقابتی میسازند که در ظاهر منطقی به نظر میرسد، اما در عمق درونی خرده فروشی، سازمان را از درون به سمت رقابت بی معنا هدایت میکند. برای مثال رقیب قیمت را پایین میآورد سازمان واکنش نشان میدهد و قیمت را کاهش میدهد ، رقیب تخفیف میدهد سازمان تخفیف بیشتری میدهدیا رقیب هزینهی ارسال را تغییر میدهد و سازمان نیز به دنبال همان مسیر میرود. این چرخه پر تکرار و روزانه، در کوتاهمدت اثر جواب محکم به سمت رشد از خود به جا میگذارد و با نتیجه های مثبتی اهداف سازمان را همسو میکند، اما اگر از دیدگاه بلند مدت به آن نگاه کنیم، چیزی جدیتر از یک جنگ قیمت در حال شکل گرفتن است و آن از دست دادن استقلال استراتژیک است.
از دیدگاهی فراتر قیمت و قیمت گذاری و حساسیت مشتریان به عنوان مصرف کننده پیچیدگی اصلی نیست. استخر پیچیدگی از زمانی شروع میشود که قیمت به تنها متغیر تصمیم گیری سازمان تبدیل شود. این همان موردی است که از منظر معماری تصمیمگیری، مدل تک معیاره نامیده میشود. به بیانی واضح تر وضعیتی که در آن یک فضای چند بعدی و پیچیده، به یک محور خطی ساده فشرده میشود. در این مدل، هر سیگنالی که بازار میفرستد، از یک فیلتر واحد عبور میکند و یک پاسخ واحد تولید میکند. نتیجه این است که استراتژی، جای خود را به واکنش میدهد و صنعت خرده فروشی ای که فقط واکنش نشان دهد، به جای طراحی مسیر اختصاصی به دنبال کردن مسیر رقبا محکوم خواهد بود. این وضعیت، همان تفکری است که کیم و مابورنی در سال ۲۰۰۵ آن را اقیانوس قرمز نامیدند. اقیانوس قرمز لزوماً بازاری با رقبای بی شمار یا محصولات بیکیفیت نیست. اقیانوس قرمز در خرده فروشی اصلی است که در آن بازیگران بهجای خلق ارزش جدید، ارزش موجود را میان خود باز توزیع میکنند و وقتی ابزار اصلی این باز توزیع، قیمت باشد، رقابت به سرعت فرسایشی میشود، حاشیهی سود صنعت نازکتر میشود، و هر بازیگر برای حفظ همان جایگاه قبلیاش باید انرژی بیشتری صرف کند. این مارپیچ نزولی، نه از بدخواهی رقیب، بلکه از منطق تصمیم گیری شروع میشود. برای خروج از این منطق، نباید در این منطق وجود داشت و برنامه ریزی را از دیدگاه میحط بیرونی باز تنظیم کرد . این دیدگاه یعنی تحلیل رفتار مشتری در بسترهای مختلف تجارت الکترونیک نشان میدهد که مشتری، برخلاف تصور رایج، یک سیستم تصمیم گیری چند معیاره دارد و صرفا قیمت یکی از معیارهای مصرف کننده است. مشتری ممکن است به تنوع محصول اهمیت دهد، به سرعت تحویل اهمیت دهد، به اعتبار فروشنده اهمیت دهد، به سادگی فرآیند خرید اهمیت دهد و یا به هزینهی کامل تجربهی خرید که شامل قیمت کالا بهعلاوهی هزینهی ارسال است . وقتی سازمانی فقط روی قیمت متمرکز میشود، عملاً پنج یا شش معیار دیگر را به رقیب واگذار کرده است. و رقیبی که روی این معیارها برتری ایجاد کند، حتی با قیمت بالاتر میتواند مشتری را جذب کند.
این نقطه، نقطهی چرخش است. جایی که تصمیمگیری باید از فاز های متنوع قیمت به انواع ارزش منتقل شود. این انتقال، یک تغییر تاکتیکی نیست بلکه یک تغییر در منطق کسبوکار است و مهمترین نشانهی این تغییر، تغییر باز پرسش درون سازمانی است. سازمانی که میپرسد چگونه ارزانتر بفروشیم؟ فضای مدل های تصمیم را از قبل به روی خود بسته است و وارد دنیای پیچیدگی فروش میشود و بالعکس سازمانی که میپرسد چگونه ارزش بیشتری با هزینه و ریسک قابلکنترل برای مشتری ایجاد کنیم؟ فضای مدل های تصمیم پیری را در مسیر ساده سازی پیچدگی ها را باز کرده است و طبق اصل های استراتژیک سازمانی کیفیت خروجی استراتژی، تابع مستقیم کیفیت سوالی است که از آن آغاز میشود و در همین مسیر تابع مفهوم اقیانوس آبی قابل تفکر میشود. اقیانوس آبی در ادبیات مدیریت استراتژیک، اغلب بهعنوان بازاری بدون رقیب به تصویر کشیده میشود اما این تصویر، ساده انگاری است. در بسیاری از صنایع، از جمله خردهفروشی موبایل، حذف کامل رقابت ممکن نیست. آنچه اقیانوس آبی واقعاً به معنای آن است، تغییر مبنای رقابت است نه فرار از بازار، بلکه بازطراحی همان بازار. وقتی همهی بازیگران روی یک متغیر رقابت میکنند، آن متغیر میدان جنگ میشود. راهحل، بزرگتر کردن میدان است. این همان تفکری است که باز آفرینی ارزش را در این صنعت را رشد میدهد. بازآفرینی ارزش از پنج نقطهی همزمان آغاز میشود که هر کدام در تفکر، تصمیم و اجرا نقش های استراتژی بلند مدت را ارائه میدهند.
نقطهی اول، تمایز میان قیمت پایینتر و قیمت بهتر است. قیمت پایینتر، خروجی یک واکنش کوتاهمدت است و قیمت بهتر یا ارزنده تر، خروجی بهینهسازی زنجیرهی ارزش است. وقتی سازمان بتواند تأمین را بهینه کند، هزینههای غیرضروری را حذف کند و منابع را هوشمندانه تر تخصیص دهد، قیمت جذابتری برای مشتری ایجاد میکند بدون آنکه هر بار منتظر حرکت رقیب بماند. در این وضعیت، قیمت دیگر یک واکنش نیست و خروجی یک استراتژی است. و این تفاوت، از منظر پایداری مزیت رقابتی، تفاوتی بنیادین است.
نقطهی دوم، تنوع محصول است. یکی از ارزشهایی که در خردهفروشی اغلب دستکم گرفته میشود، حق انتخاب میباشد. مشتری همیشه به دنبال ارزانترین گزینه نیست و گاهی به دنبال مدل، حافظه، رنگ یا ترکیب خاص از همه موارد که در جای دیگری پیدا نمیشود میگردد. سازمانی که سبد محصول خود را بر پایهی تقاضای واقعی و دادههای رفتاری مشتری توسعه میدهد، محدودهی انتخاب مشتری را بزرگتر میکند. در این شرایط، رقابت از چه کسی ارزانتر میفروشد؟ به چه کسی انتخاب بهتری ارائه میدهد؟ تغییر میکند.
نقطهی سوم، کیفیت زنجیرهی تأمین است. این بخش از کسب و کار، معمولاً در جلسات استراتژیک کمتر دیده میشود، اما بیشترین اثر را روی تجربهی نهایی مشتری دارد. پایداری موجودی، سرعت ورود کالا، و توانایی پاسخ گویی به تغییرات ناگهانی بازار، همگی مواردی هستند که مشتری آنها را نمیبیند اما نتیجهنتیجه آنها را در دسترس بودن کالا، قیمت نهایی و تنوع موجود حس میکند. استراتژی خوب از پشتصحنه آغاز میشود و در تجربهی مشتری دیده میشود وجدا دیدن تأمین از استراتژی رقابتی، خودش یکی از نشانههای تصمیمگیری تکمعیاره است.
نقطهی چهارم، هزینهی ارسال است. در تجارت الکترونیک، آنچه مشتری در نهایت ارزیابی میکند قیمت کامل تجربهی خریداست، نه فقط قیمت کالا. کالایی که ارزان است اما هزینهی ارسال بالایی دارد، در معادلهی ذهنی مشتری گران میشود. باز طراحی هوشمندانهی مدل های لجستیکی در ارسال، تجمیع سفارشها و طراحی آستانهی ارسال رایگان، گاهی اثر بزرگتری روی تصمیم خرید میگذارد تا کاهش مستقیم قیمت کالا. این نکته، وقتی از منظر دادههای رفتاری مشتری بررسی شود، بارها تأیید میشود.
نقطهی پنجم، طراحی تخفیف هدفمند است. تخفیف، در اکثر سازمانها بهعنوان یک ابزار دفاعی استفاده میشود و واکنشی به رقیب یا پاسخی به افت فروش است. اما تخفیف میتواند یک ابزار تهاجمی برای طراحی رفتار مشتری باشد. تخفیفی که بر اساس ارزش سبد، رفتار خرید، یا الگوی زمانی مشتری طراحی شده باشد، هم زمان چند هدف را محقق میکند:حاشیهی سود کالاهای پرتقاضا را دست نخورده نگه میدارد، موجودی راکد را آزاد میکند، و رفتار مشتری را به سمت الگوهای خرید بهتر هدایت میکند. این سطح از طراحی، در مدل تکمعیاره اصلاً قابل تصور نیست.
وقتی این پنج متغیر در کنار یکدیگر مدیریت شوند، یک اتفاق مهم رخ میدهد و مزیت رقابتی از یک عدد به یک سیستم تبدیل میشود. و این تفاوت، از منظر پایداری بلندمدت، همهچیز را عوض میکند. مزیت مبتنی بر قیمت، با یک تغییر عدد از بین میرود. مزیت مبتنی بر سیستم، نیازمند تقلید هم زمان چند لایهی مختلف از جمله زنجیرهی تأمین، سبد محصول، مدل لجستیک، و منطق تخفیفدهی. در اینجا باید به یک نکتهی مهم از منظر مدیریت ریسک هم اشاره کرد . وقتی تمام استراتژی رقابتی یک سازمان بر یک متغیر واحد بنا شده باشد، ریسک استراتژیک هم در همان نقطه متمرکز میشود. اگر قیمت تنها مزیت باشد، تغییر قیمت توسط رقیب میتواند کل مزیت را در یک لحظه خنثی کند. اما وقتی سیستم ارزش چند لایه باشد، ضعف موقت در یک متغیر، کل سیستم را تهدید نمیکند. این همان منطق رفتاری ای است که در مدیریت پورتفولیوی سرمایه گذاری هم صادق است. با منطق پورتفولیوی سرمایه گذاری میتوان ثابت کرد که حرکت به سمت اقیانوس آبی صرفا افزایش تمایز نیست بلکه کاهش ریسک استراتژیک هم هست. مدل چند معیاره را میتوان اینگونه صورتبندی کرد: قیمت بهعلاوهی تنوع بهعلاوهی تأمین بهعلاوهی ارسال بهعلاوهی تخفیف هدفمند، وقتی در کنار یکدیگر و در تعامل با هم مدیریت شوند، یک ارزش پیشنهادی یکپارچه میسازند که دیگر فقط با قیمت قابل مقایسه نیست. در این وضعیت، سؤالی که مشتری از خودش میپرسد تغییر میکند. مشتری دیگر نمیپرسدکدام فروشگاه ارزانتر است؟بلکه میپرسد کدام گزینه برای من ارزشمندتر است؟ و همین تغییر سؤال، نشانهی تغییر زمین بازی کسب و کار است.
برای رسیدن به این وضعیت، لازم نیست بازار فعلی، همان مشتری و همان محصول را با یک منطق متفاو ت را ترک کرد. در صنعت خردهفروشی موبایل، ممکن است همهی بازیگران محصولات کاملاً مشابهی بفروشند. اما سازمانی که بتواند همزمان قیمت مناسب تر، تنوع هوشمندانه تر، تأمین پایدارتر، ارسال منطقی تر و تخفیف طراحیشدهتری ارائه دهد، ارزش پیشنهادیاش دیگر ارزانتر بودن نیست و جای خود را به ارزشی که سختتر تقلید میشود و عمیقتر در ذهن مشتری مینشیند، میدهد. در نهایت، تمام این بحث به یک تغییر ساده اما عمیق برمیگردد. کسبوکاری که میپرسد چگونه ارزانتر بفروشیم؟ در حال حل یک مسئله است و کسبوکاری که میپرسد چگونه ارزش بیشتری با ریسک قابل کنترل برای مشتری بسازیم؟ در حال طراحی یک استراتژی است. اصل اساسی قیمتگذاری استراتژیک،تعیین یک عدد نیست بلکه در آینده سازی در عدم قطعیت ، تعیین قواعد بازی است. و اقیانوس آبی دقیقاً از همان لحظهای آغاز میشود که سازمان تصمیم میگیرد بهجای بهتر بازی کردن در زمین رقیب، زمین بازی را بهتر طراحی کند.