قبل از مطالعه روش پژوهش تحلیل گفتمان، بهتر است با واژه تحقیق آشنا شوید. امروزه واژه تحقیق در دو جایگاه مختلف ارائه میشوند که هرکدام کاربرد به خصوص خود را دارد. در کاربرد اول، به تولید گزارشهای علمی و روشهای پژوهش اشاره دارد که الان در حال مطالعه آن هستید. دیگر مقالات روشهای پژوهش قومنگاری، روش پژوهش تحلیل محتوا و. ... از سری کاربردهای اولیه این واژه است.
در دید دوم، این واژه برای نوشتن پایاننامه و مقالات علمی از صفر تا صد است. اکثر دانشجویان در پیادهسازی پایاننامه خود دچار مشکل میشوند. مجموعه پیدا برای رفع این مشکل، راهحلهایی را در اختیار شما خواهد گذاشت.
پژوهش تحلیل گفتمان یکی دیگر از روشهای پژوهش است که به تجزیه و تحلیل انواع زبانها میپردازد. این روش پژوهش در راستای نظام و آرایش فرا جملهای عناصر زبانی گام برمیدارد. در ادامه به معرفی مفهوم، روش اجرا و ملاحظات مدنظر در روش پژوهش تحلیل گفتمان میپردازیم.
روش پژوهش تحلیل گفتمان سعی دارد تا آرایش و نظم عناصر زبانی را در جمله بررسی کند. این روش در زمینههای اجتماعی مورد استفاده قرار میگیرد. روش تحلیل گفتمان از نظر ابعاد به رویکردهای مختلفی تقسیمبندی کردهایم. این ابعاد شامل شناسایی چگونگی ساخت متن، شناخت رازهای درون متن یا شناسایی رازهای درون انسان است. تحلیل این ابعاد، در نهایت بر تحلیل بافتهای اجتماعی تمرکز دارد. رویکردهای تقسیمبندیشده به شرح زیر است.
روش پژوهش تحلیل گفتمان بر مبانی نظری رشتههای زبانشناسی، مردمشناسی، جامعهشناسی، روانشناسی و ارتباطات تأکید دارد. این رویکرد برای آشکارسازی روابط و احساساتی که در متون است، به کار میرود. این پژوهش برای پیدایش مفهوم و معنای کاربردی متون هم استفاده میشود. روش پژوهش تحلیل گفتمان، دایرهای بزرگی از اطلاعات زبانی را پوشش میدهد. دایره اطلاعات زبانی شامل توصیف زبان، کاربرد و شناخت روابط جملهها است. این رویکرد علاوه بر اطلاعات زبانی، اطلاعات غیرزبانی هم را پوشش میدهد. اطلاعات غیرزبانی شامل رابطه زبان با فرهنگ یا محیط است. در جدول زیر مهمترین اهداف روش پژوهش تحلیل گفتمان ذکر شده است.
تاریخ استفاده و پیدایش این روش به عهد باستان باز میگردد. رتوریک به معنای فن مطالعه گفتمان در جمع است. اجزای اصلی رتوریک کلاسیک، گفتمان بود که پژوهش را به شکلی قانعکننده و به یاد ماندنی پایان میداد. تحلیل محتوای کیفی و این روش پژوهش شباهتهایی دارند؛ اما عقیده کارشناسهای پژوهشی بر این مبنا بوده که متفاوت هستند. کارشناسان روش تحلیل محتوا را برای ابعاد قابل مشاهده دانسته و روش تحلیل گفتمان را تحلیل معنای مسائل مورد مشاهده میدانند.
فرایند اجرای روش پژوهش تحلیل گفتمان در جدول زیر قرار گرفته است. برای شروع بهتر است ابتدا رویکرد نظری خود را مشخص کنید. صورتگرایانه، نقشگرایانه، انتقادی یا پیشنهادی از سری رویکردهای نظری است که برای شروع پژوهش خود باید یکی را از میان آنها انتخاب کنید. انتخاب رویکرد نظری درست، در فرایند اجرای پژوهش تحلیل گفتمان به خصوص مراحل نمونهگیری، جمعآوری داده و نتیجهگیری تأثیر بسیاری دارد.
منابع و اسنادی که پژوهشگران در این روش پژوهش استفاده میکنند، میتواند شامل مصاحبه، یادداشت، مقاله، سخنرانی، فیلم، کتاب، تبلیغات یا اخبار باشد. روش پژوهش تحلیل گفتمان از اسناد و مدارک ضبط شده استفاده میکند. پژوهشگران بر این عقیدهاند که میتوان گفتمان معین را تشخیص داده و مرزهای آن را مشخص کرد. البته در برخی از موقعیتها، امکان تشخیص وجود ندارد. برای مثال بازشناسی و تحلیل یک بحث طولانی پارلمانی به سادگی امکانپذیر نخواهد بود. گفتگوهای پارلمانی در روزهای متوالی به عنوان یک گفتمان یا چند گفتمان زنجیرهای و مستقل هستند. در این شرایط به مفهومهای نظری مانند آغاز و پایان یک گفتگو، انسجام، نیتهای سخنگویان، فضای ارتباط، زمان و... احتیاج دارید.
برای تعیین جامعه و نمونه در روش تحلیل گفتمان باید محدودهای را با در نظر گرفتن متن و بافت محتوا مشخص کرد. متن در گفتمان به معنای حرف، نماد یا جملات مختلف هستند و بافت در این روش به معنای شناخت یا احساس به وجود آمده از متن را شامل میشود. در نمونه گیری باید به هریک از عوامل اثرگذار در معنای گفتمان توجه کرد.
نحوه نمونهگیری در روش پژوهش تحلیل گفتمان میتواند در سطح و ابعاد مختلفی شکل گیرد. این ابعاد شامل کلمات، عبارات، پاراگرافها، کتابها و... هستند. اجزاء دستوری تشکیلدهنده جمله را سازه مینامند. عنصر واژگانی به عنوان یک واحد مجزا است. جمله واحدی دستوری است که از یک گروه اسمی و یک گروه فعلی تشکیل میشود. در نهایت برای پیداکردن نمونه باید محدود متن و بافت را مشخص کنید.
میتوانید به صورت تصادفی یا غیرتصادفی به تناسب از انواع مختلف روشهای نمونهگیری استفاده کنید. فقط توجه داشته باشید که در نمونهگیریهایی که مربوط به متون است، امکان قضاوت درباره پژوهشگر وجود خواهد داشت. این مسئله در دستنوشتههای پراکنده دچار مشکلاتی خواهد شد. برای مثال تحلیل گفتمان فردی که دچار افسردگی است در بازههای زمانی مختلف احتمال ایجاد مطالب ضد و نقیض آن به وجود میآید. نمونهگیری در روش تحلیل گفتمان با هدف صورت میگیرد و حجم آن میتواند چندین متن یا مصاحبه را در بر بگیرد. به طور کلی توجه داشته باشید که حجم نمونه به پرسشهای پژوهش بستگی دارد. بنابراین محدودیتی برای تولید نمونه در نظر گرفته نشده است. پژوهشگر موظف است که نحوه انتخاب نمونههای خود را شرح دهد و بر اساس پرسشهای خود، دلایل برگزیدگی نمونه را بیان کند.
باید تاکنون به این موضوع پی برده باشید که تحلیل گفتمان قصد جمع آوری دقیق پاسخها را ندارد و شناسایی افق دید دیگران را محوریت پژوهش خود قرار میدهد. در نتیجه سؤالاتی که در این نوع پژوهش پرسیده میشود، تحلیل و تولید معنایی فراتر از بافت متن را در پی دارد. فرایند جمع آوری داده در تحلیل گفتمان بر روی دادههای طبیعی اصولاً با استفاده از مراحل زیر شکل میگیرد.
پژوهشگران در تلاشاند تا امکان تحلیل متن و مصاحبه شکل گیرد؛ بنابراین جمعآوری دادهها بر پایه اصولی همچون آمادهسازی، تجزیه گفتار، جستجوی روابط بین جملات، طبقهبندی، رمزگذاری و تحلیل وابستگیها شکل میگیرد. مواردی از جمله انتخاب جملات، دقت کافی در تدوین، دقت در یادداشتبرداری و سرعت بالا در تحلیلهای اولیه مهارتهایی است که پژوهشگر باید به خوبی بداند و به آنها مسلط باشد.
مرحله کدگذاری باید پس از تقسیم متن به چند بخش انجام شود. برای داشتن نمونههای بیشتر، لازم است که اطلاعات کاملتری از مضامین داشته باشید. مسیر این فرایند با کنارگذاشتن برخی مضامین و جایگزینشدن مضامین جدید شکل میگیرد. روشی که پژوهشگران برای این موضوع پیشنهاد میکنند، یافتن نقطه و نشانههای بحران است. پیکره شامل مجموعهای بزرگ از دادههای متنی است که بهصورت الکترونیکی جمعآوریشده و با استفاده از نرمافزارهای کامپیوتری تحلیل میشوند.
تحلیل یافتهها در تحلیل گفتمان با استفاده از روشهای توصیفی (تفسیری)، انتقادی (تبیینی) و ترکیبی از این دو است که در جدول زیر بهصورت خلاصه تفسیر شده است.
در روش توصیفی پژوهشگر بر این تلاش است که رابطه بین متون، رسانه و فرهنگ را بین مؤلف، متن و خواننده پیدا کند و تأثیر آن را بر عوامل اجتماعی و فرهنگی بازگو کند.
یکی از اصلیترین ابزارهای تحلیل، برش تفسیر مقطعی است که به ارتباط بین مولفههای مختلف در سطحهای متفاوت کمک میکند. در ادامه بهتر است با تحلیل هم زمان و در زمان آشنا شوید.
روشهای تقطیع جملات، تحلیل به همراه نقل و تحلیل جامع بنا به الگوهای متنوع در روش تحلیل گفتمان بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد. برای نگارش یافتههای ناشی از روش تحلیل گفتمان لازم است که از ابزارهای تحلیل " هم زمان " و " در زمان " استفاده کرد. پژوهشگر میتواند یافتهها و اطلاعات ناشی از پژوهش مانند اجتماع علمی، رسانههای جمعی و... را با کسانی خارج از میدان پژوهش در میان بگذارد. طرفداران میتواند با استفاده از توانش ارتباطی، دو رویکرد صورتگرایی و نقشگرایی را به کار گیرند و به تحلیل محتوای گفتمان بپردازند. البته این تحلیل با استفاده از ماهیت مقاصد گوینده، شنونده، اهداف و انگیزهها شکل میگیرد. در روش تحلیل گفتمان، بافتهایی که در معنای جملات تأثیرگذارند، موردتوجه قرار میگیرد. در ادامه به بررسی چند نوع از این تحلیلها میپردازیم.
تحلیل یافته که با استفاده از رویکرد تحلیل توصیفی شکل گیرد، بر ویژگیهای صوری یک متن تمرکز دارد. این تمرکز بر مبنای انتخابهای خاص بوده که مربوط به واژگان و دستورهای مختلف است. تحلیل متون با استفاده از این رویکرد شامل آنچه در متن وجود دارد یا نوع گفتمان است که این تغییر و نوسان به شرح جدول زیر است.
در بخش واژگان میتوان به طبقهبندی، عبارت بندی، روابط معنایی و... پرداخت. در ادامه برای تحلیل روابط واژگان میتوان به نوع رابطه، سنجش نوع متن (محاورهای یا رسمی) اشاره کرد. نوع فرایند، مشارکت مسلط، کنشگری نامشخص، تشخیص فرایند، جملات معلوم یا مجهول و... در تحلیل دستوری جای میگیرد. تحلیل روابط دستوری بنا به مشخصکردن وجوه خبری، پرسشی، کاربرد ضمیر، نوع و ویژگیهای وجه بیانی و... شکل میگیرد. در نهایت برای تحلیل هر گفتمان لازم است که از سه محور اصلی استفاده کرد.
ارائه روابط علی و مبتنی بر مبانی نظری در مورد پدیدهها، به تحلیل تبیینی اشاره دارد. محورهای قابلتوصیف و استفاده در پیادهسازی تحلیل یافته شامل موارد زیر است. در این جدول بهصورت خلاصه توضیحی از هرکدام درج شده است.
تحلیل گفتمان صورتگرا، یکی از رویکردهای روش پژوهش تحلیل گفتمان است که بر صورت و ساختار متن تمرکز دارد. در این تحلیل، گفتمان به عنوان واحدی از زبان و بزرگتر از جمله است. در روش تحلیل گفتمان این واحدها مورد بررسی قرار میگیرد. دیدگاه صورتگرایان، دانش تکوینیافته ذهن را به شکلی فیزیکی پیادهسازی میکند. نحوه استفاده از این دانش و دیدگاه در گفتار و نوشتار با استفاده از دو عامل ادراک و تولید شکل میگیرد. این دو عامل به صورت خلاصه در جدول زیر قرار گرفته است.
این دیدگاه سعی دارد تا با زبان افکاری مخاطب را برانگیخته کند و موقعیتهای مشابهی که تجربه کرده است را بیان کند. این نوع تحلیل بر مبنای معرفی کلمات خاص مورد استفاده قرار میگیرد و بار معنایی مثبت یا منفی دارد.
نحوه کاربرد زبان حین سخنگفتن، نوشتن یا شنیدن از اهمیت بالایی در گفتمان کاوی برخوردار است. این موضوع با گسترش ارتباطات چندرسانهای ضرورت پیدا کرده است. آواها تنهایی در گفتمان شفاهی کاربردی ندارد و کنشهای غیرکلامی از جمله اشاره، حرکات، طرز قرارگرفتن بدن، خنده، تشویق و... تأثیرگذار هستند.
در تحلیل گفتمان نقشگرا، چگونگی استفاده از زبان اهمیت دارد و مطالعه این مسئله در این رویکرد انجام میشود. تحلیل گفتمان با دستور زبان با استفاده از ترتیب واژهها، بندها یا سایر بخشهای جمله شکل میگیرد. در سطوح بالاتر مواردی مانند چگونگی تأثیرپذیری جملات متن یا گفتگوهای پیرامونی بررسی و تحلیل میشوند.
تحلیل گفتمان انتقادی رویکردی اجتماعی - سیاسی دارد که به مطالعه کاربرد زبان و معناهای آن دلالت دارد. در دیدگاه تحلیل گفتمان انتقادی، گفتمان به شکل گونهای از کردار اجتماعی برای درک حقیقت است. تحلیل گفتمان انتقادی با توجه به محورهای تحلیلی در جدول زیر درج شده است.
این رویکرد در راستای مبارزه اجتماعی گام برمیدارد و در ابعاد مناسب مورد تحلیل قرار میگیرد. تحلیل دادهها در این رویکرد با استفاده از نقد دادهها و بر اساس مقولههایی از جمله سلطه، زور، قدرت، مهاجرت، تبعیض جنسیتی، نابرابری قومی و... صورت میگیرد. تحلیل انتقادی با استفاده از رویکردهای نظری بر اساس جدول زیر تقسیمبندی میشود.
تحلیل یافتهها با استفاده از رویکرد لاکلا و موف بر اتصال بخشها در جهت تشکیل یک واحد تأکید میکند. مفصلبندی کمک میکند تا مطالعات فرهنگی را با استفاده از الگویی ارتباطی (تولید، متن، مصرف، رمزگذاری، رمزگشایی) به مطالعهای زمینهمحور تغییر داد.
شکل زیر نشانی از مدل انتزاعی گفتمانها و نظمهای گفتمانی است.
از نظر تحلیل گفتمان انتقادی، واژه ایدئولوژی واژهای برای درک علمی گفتمان است که مفهومی کلیدی دارد. ایدئولوژی بر ایجاد و حفظ روابط نابرابر قدرت در جامعه تمرکز دارد. رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی به قصد آشکارکردن نقش کردارهای گفتمانی در بقای جهان گام برمیدارد. هرکدام از رویکردها نقطهضعف و قوت خود را دارند.
رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف برای تحلیل یک فرایند ارتباطی، به شرح جدول زیر خواهد بود.
مدل تحلیل گفتمان فرکلاف در تصویر زیر درج شده است.
گفتمان بهمثابه متن، کنش متقابل و زمینههای اجتماعی به شرح زیر است.
از نظر فرکلاف، رویکرد او بر فعالیتهای اجتماعی و چگونگی شکلگیری گفتمان تمرکز داشت. این موارد از طریق ساختارهای اجتماعی و بیان اثرات در بازتولید ساختار آنها است.
رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی فیسک در سه سطح عنوان شده که در جدول زیر به صورت خلاصه نوشته شده است.
روانشناسی گفتمانی همپوشانیهای زیادی با روانشناسی اجتماعی دارد. همچنین به مسائلی در روانشناسی اجتماعی زبان میپردازد که کمتر به آن اشاره شده است. روانشناسی گفتمانی حول محور زبان میچرخد و در چارچوبهای مطالعه زبانی گام برمیدارد. میتوان گفت که روانشناسی گفتمانی، چارچوبی برای فهم پدیدههای روانشناختی است که در بستر فرهنگی و اجتماعی ارائه میشود. گام اول با تحلیل و بررسی واحدهای بزرگتر و در گام دوم تمرکز بر چرایی و چگونگی استفاده از زبان پرداخته میشود.
رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک بر چهار محور برای تحلیل یافتهها تمرکز دارد.
تحلیل گفتمان یا تحلیل انتقادی نوعی مسئله تفسیری است. در این روش مشکلی با دادههای جمعآوریشده وجود ندارد. تحلیل منطقی دادهها مشخص میکند که نوع پژوهش به شکل روایی یا پایایی باشد. بهترین تحلیلهای ساختیافته راهی برای ساختارشکنی مطالب هستند. یکی از راههایی که برای ارزیابی اعتبار تحلیل گفتمان استفاده میشود، توجه به انسجام آن است. زمانی که بخشهای ناهماهنگی در تحلیل وجود داشته باشد، پذیرش و اعتبار از سوی خوانندگان کم شده و احتمال پذیرش تحلیل کاهش پیدا میکند.
یکی دیگر از شاخصهای موردنیاز برای رضایت کاربران و سودمند بودن تحلیل، ارائه تبیینهای جدید است که کاربرد داشته باشد. در راستای افزایش اعتبار تحلیل یافتهها میتوانید از محورهای زیر استفاده کنید. محورهای اثرگذار در اعتبار نتایج تحلیل گفتمان به شرح جدول زیر است.