در پیام «بنای بی مبنا - اهمیت طرح نامه نویسی در پژوهش و زندگی»، در مورد اهمیت طرح نامه و نقش کلیدی آن در پژوهش و بلکه در کل زندگی نکاتی بیان کردیم. در این مقاله میخواهیم در مورد خطاهای رایج طرح نامه نویسی بحث کنیم.
اگر یادتان باشد، گفتیم طرح نامه، نقشه راه پژوهش است و بدون طرح نامه، شبیه بنایی هستیم که بدون نقشه مشغول ساختن یک پروژه عظیم ساختمانی است! طبیعتا به شوخی شبیهتر است! شاید بتوان یک ساختمان دو طبقه را به زحمت و چه بسا مقدار قابل توجهی دوباره کاری و خرابکاری، بدون نقشه ساخت! اما در یک پروژه عظیم چنین کاری، عادتا شدنی نیست.
توضیح دادیم که بسیاری از کندیها و دوبارهکاریها و خرابکاریها در پژوهش به دلیل ضعف طرحنامه است.
بسیاری از مورد استقبال قرار نگرفتنها و شکستهای مالی در پروژههای پژوهشی به بیدقتی در طرحنامه بر میگردد.
اما گاهی افراد، بعد از نوشتن طرح نامه، احساس میکنند که طرحنامه برای آنها چنین فایدههایی نداشته است. گاهی احساس میکنند که طرحنامه صرفا چیزی است که باید بدهند و رد بشوند! گاهی به طرحنامه به دید یک کاغذ بازی اداری نگاه میکنند که اساتید از روی بیکاری راه انداختهاند!! گویا طرحنامه یک مشت اصطلاحات و جای خالی است که باید پر شود!
اگر واقعا طرحنامه به صورت صحیح نوشته نشود، کارایی آن بسیار پایین میآید و چه بسا در حکم وقت تلف کنی باشد و عملا به نوشتن پایان نامه کمکی نکند! بلکه چه بسا مانعی در مسیر نوشتن پایان نامه باشد!
دانجشویانی دیدهام که ای کاش طرحنامه آنها تصویب نمیشد! چون وقتی تصویب شد، مانعی بزرگ در مسیر نوشتن پایان نامه ایشان بوده است! یکی از مشکلات در کمک و حمایت از ایشان، پروپوزالی بود که به اشتباه و بیدقتی، تصویب شده بود و عملا قفلی بر تنظیم محتوای پایان نامه بود.
اگر طرحنامه به صورتی که باید نوشته شود، آثار آن در سرعت و کیفیت پژوهش، به صورت ملموس فهمیده میشود. اما اگر نگاهمان به طرحنامه شبیه پر کردن یک پرسشنامه داری باشد، طبیعتا چه بسا طرحنامه خودش یک مانع در مسیر پیشرفت پژوهش باشد.
طرحنامه اگر طرحنامه باشد، یک دفاعیه از ارزش کاری است که شما به عنوان پژوهش خود به مرکز پژوهشی پیشنهاد میدهید.
همین طور اگر با نگاه کاربردی به طرحنامه نگاه کنیم، هر جا که نیازی به ارائه پیشنهاد خود داریم، طرحنامه یک ارائه قوی از کلیت کار ماست که میتواند کار ما را برای مخاطب، معرفی کند و زمینهای برای پذیرش درخواست یا جذب همکاری مخاطب باشد.
در اینجا برخی از خطاهای رایج طرح نامه نویسی را که طرحنامهها را بیخاصیت یا کمخاصیت میکند، بحث میکنیم.
برخی تصور میکنند که زمان شروع پژوهش، بعد از نوشتن طرح نامه است! در حالی که زمان شروع پژوهش، قبل از انتخاب موضوع است! اگر بخواهیم یک زمان بندی حدودی برای ساعت و زمانی که برای مراحل مختلف پژوهش، متعارف است، بیان کنیم، باید بگوییم:
مرحله انتخاب موضوع: حدود 100 ساعت زمان نیاز دارد. البته این زمان با رعایت تکنیکهایی گاهی به چند ثانیه قابل تقلیل است!
مرحله نوشتن طرحنامه: حدود 300 ساعت زمان نیاز دارد! چون این مرحله، تقریبا نیازمند انجام مراحلی از قبیل ترسیم شبکه مسائل و منبع یابی و دیده بانی و جمع بندی نسبی مسائل و تا حدی حرکت در مسیر حل مسأله برای رسیدن به فرضیههای اولیه است.
و پس از این وارد نوشتن رساله میشویم که ممکن است در یک موضوع خاص، این مرحله چیزی حدود 200 ساعت زمان ببرد!
به عبارت دیگر، زمانی که شما طرحنامه اولیه را مینویسید، تا حد زیادی کارهای خود را پیش بردهاید و به ابعاد موضوع و حتی راه حل کلی مطلب مسلط شدهاید و سپس وارد نوشتن پایان نامه میشوید.
خیلی از افراد دچار خطا میشوند و ابتدا طرح نامه را با بیدقتی مینویسند و سپس وارد پژوهش میشوند و بعد که با واقعیت مسأله خود مواجه میشوند، میفهمند که چه قدر در طرح نامه دچار خطا شدهاند و حالا باید به زور کاری کنند که طرح نامه کمتر تغییر کند تا زمان دفاع، دچار مشکل نشوند.
برخی خطای فرعی در طرحنامه از همین خطاهای کلیدی شروع میشود. برخی در طرح نامه خود، نمیتوانند موضوع را خوب شرح بدهند و مخاطب متوجه ایده شما نمیشود. همچنین برخی دیگر نمیتوانند نوآوری پژوهش خود را دقیق روشن کنند و در نتیجه مخاطب طرح نامه، قانع نمیشود و آن را رد میکند. این مشکلات به خاطر عدم احاطه شخص به ابعاد موضوع و کار پژوهشی است و این مسأله به خاطر همین نگرش غلط است که پژوهشگر خیال میکند که زمان پژوهش او بعد از تصویب طرح نامه آغاز میشود! به دنبال این مشکل کاربردهای پژوهش نیز روشن نمیشود و چه بسا خود پژوهشگر نسبتب به پژوهش خود، احساس رفع تکلیف داشته باشد و در نتیجه انگیزه کافی برای پیشبرد آن را نداشته باشد و به خاطر این بیانگیزگی بعد از مدتی پژوهش برای او کاری سخت مانند کوه کندن باشد!!
برخی تصور میکنند که طرحنامه چیزی است که در ابتدای پژوهش نوشته میشود و تمام! نهایتا بعدا به آن مراجعاتی دارند تا یادشان بیاید که چه کردهاند؛ اما باید توجه داشت که طرح نامه از پس از انتخاب موضوع شروع میشود و تا بعد از جلسه دفاع، هنوز نوشتن آن ادامه دارد!
طرح نامه همزمان با پیشرفت پژوهش تغییر میکند و زمانی به کمال میرسد که خود پژوهش به کمال برسد.
قبلا اشاره کردیم که طرح نامه دو کارکرد اساسی دارد. یکی اینکه نقشه راه پژوهش ماست و دیگر اینکه ابزاری برای معرفی پژوهش است. هر چه به پایان پژوهش نزدیک میشویم نقش اول طرح نامه کمرنگتر میشود و نقش دوم آن پررنگتر.
باید به طرح نامه خود به چیزی شبیه یک بوم نقاشی نگاه کنید که اگرچه در ابتدای پژوهش خطوط کلی تصویر را در آن ترسیم کردهاید ولی هر لحظه ممکن است نیاز باشد که آن را تکمیل کنید یا حتی برخی اوقات تغییراتی در خطوط اصلی آن ایجاد کنید.
نداشتن این نگاه به طرح نامه سبب میشود که در طول پژوهش ذهن ما نسبت به تغییراتی که سبب بهبود پژوهش میشود بسته شود و در نتیجه نتوانیم خروجی قوی ارائه دهیم و همچنین در هنگام ارائه پژوهش و کار خود به دیگران، دست خالی باشیم.
سرقت علمی!!
برخی برای نوشتن طرح نامه خود، سراغ پایان نامهها و مقالات مشابه میروند و طرح نامه خود را مانند آن پر میکنند! این خطای استراتژیک اگرچه ممکن است در ابتدای راه جذاب به نظر برسد و چه بسا شخص موفق به تصویب پایان نامه خود بشود؛ اما باید در نظر داشت که چه بسا این اشتباه، ادامه مسیر را بسیار پیچیده کند!
پایان نامه شما را شما اجرا میکنید! نه نویسنده آن پایان نامه! چه بسا شما در قسمتهایی توانمند باشید که آن شخص کم توان بوده یا شما در قسمتهایی کم توان باشید که او توانمند باشد. او پایان نامه خود را بر اساس توان علمی خود تنظیم کرده است و شما با این کار، در تلهای از پیش تعیین شده گرفتار میشوید و در پایان نامه خود گیر میکنید!
یکی دیگر از خطاهایی که به سبب این مشکل ایجاد میشود، عدم انسجام بخشهای مختلف طرح نامه است. اساتید مربوطه بعد از دیدن طرح نامه احساس میکنند که با یک لباسی که از هزاران پارچه دزدیده شده از لباسهای دیگران به دست آمده است، مواجه هستند! طرح نامه ایشان شبیه وصله دوزیهای رنگارنگی است که به دلیل ناهماهنگی زیبایی ندارد!
وصله دوزی پارچه های خراب
چون در برخی از مراکز آموزشی، خود پژوهشگر در مجلس دفاع از طرح نامه حاضر میشود، برخی خیال کردهاند که ماهیت طرح نامه چنین است و پیوستی به نام «من» دارد! گویا پژوهشگر ضمیمه طرح نامه است!
در حالی که در ضعف طرح نامه از این مسأله حکایت میکند که هنوز خود پژوهشگر به درجهای از تسلط نرسیده است که بتواند کار خود را به صورتی ارائه دهد که شفاف باشد و جوانب گوناگون آن دیده شده باشد تا نیازی به انضمام خود او به طرح نامه نباشد.
طرح نامه چه نقشه راه باشد و چه طرح ارائه، در هر صورت باید به گونهای باشد که از تسلط پژوهشگر حکایت کند، به همین خاطر اگر دیدید که هنگام تحویل طرح نامه به اساتید، احساس میکنید که باید توضیح بیشتری بدهید، بدانید که طرح نامه را خوب ننوشتهاید.
ابهام استاد بعد از خواندن طرح نامه یا تمایل شما به ارائه بیشتر مطلب، دو نشانه واضح بر ضعف طرح نامه است. اگر چنین وضعیتی داشتید، طرح نامه خود را تکمیل کنید و سپس ارائه دهید.