مدتی است هر بار به بعضی فیلمها و سریالهایی که قبلاً دیدهام برمیگردم، متوجه میشوم که با وجود تفاوتهای عجیبشان، چیزی مشترک در ذهن من باقی مانده است:
اگر قرار نباشد جهان جواب روشنی به ما بدهد، چرا باید ادامه بدهیم؟
نه لزوماً ادامه دادن به معنای زنده ماندن.
گاهی منظور فقط این است که فردا از جایمان بلند شویم، دوباره راه بیفتیم، کاری را شروع کنیم، چیزی را بسازیم، یا حتی بدون اینکه بدانیم به کجا میرویم، یک قدم دیگر برداریم.
این سؤال برای من در آثار مختلف، شکلهای متفاوتی پیدا کرده است.

در True Detective، جهان تقریباً از همان ابتدا جای امنی برای معنا نیست. Rust Cohle جهان را نه بهعنوان چیزی که باید الزاماً برای انسان معنایی داشته باشد، بلکه بهعنوان نظمی سرد و بیاعتنا میبیند. جایی که انسان در آن گرفتار زمان، مرگ و تکرار است.
جملهای که بیش از همه این نگاه را برای من فشرده میکند، همان جمله معروف است:
“Time is a flat circle.”
«زمان یک دایرهی تخت است.»
در منطق این جهان، اتفاقات فقط تمام نمیشوند؛ دوباره برمیگردند. خود Cohle در جایی میگوید: «This is a world where nothing is solved.» جهانی که در آن هیچ چیز واقعاً حل نمیشود.
این نگاه، سؤال عجیبی ایجاد میکند؟
اگر همهچیز در چرخهای تکرارشونده گرفتار باشد، اگر معنا و پایان قطعی در کار نباشد، دلیل ادامه دادن چیست؟

اما Dark همین مسئله را از زاویهای دیگر میبیند.
اینجا دیگر فقط با بیاعتنایی جهان روبهرو نیستیم؛ با جهانی روبهرو هستیم که ظاهراً همهچیز در آن به همهچیز وصل است. علت و معلول، گذشته و آینده، تولد و مرگ، همه در چرخهای پیچیده به هم گره خوردهاند.
و شاید یکی از جالبترین ایدههای سریال همان جملهای باشد که Eva به Jonas میگوید:
«یک انسان سه زندگی دارد.»
زندگی اول با از دست دادن معصومیت آغازین تمام میشود، زندگی دوم با از دست دادن بیگناهی و زندگی سوم با خودِ مرگ.
برای من، این جمله فقط دربارهی سه مرحلهی زندگی نیست.
چیزی که در آن میبینم این است که انسان میتواند بیش از یک بار در طول یک زندگی بمیرد و دوباره متولد شود.
نه به معنای جسمانی.
گاهی چیزی در ما فرو میریزد: تصویری که از جهان داشتیم، اعتمادی که داشتیم، تصوری که از خودمان داشتیم یا اطمینانی که فکر میکردیم برای همیشه با ما خواهد ماند.
بعد از آن، همان آدم قبلی دیگر وجود ندارد.
اما هنوز زندگی ادامه دارد.
شاید به همین دلیل چرخه در Dark برای من فقط یک زندان نیست. ممکن است انسان همان موقعیت را دوباره تجربه کند، اما الزاماً همان انسانی نیست که بار اول وارد آن شده بود.
تکرار موقعیت، الزاماً تکرار انسان نیست.

و اینجا بود که Taste of Cherry برای من سؤال را از جهان به خودِ زندگی نزدیکتر کرد.
در Taste of Cherry با مردی روبهرو هستیم که دیگر ادامه دادن برایش بدیهی نیست. او به دنبال کسی میگردد که پس از مرگش روی او خاک بریزد. آدمهای مختلف وارد ماشین او میشوند و هرکدام به شکلی تلاش میکنند با تصمیم او مواجه شوند.
اما چیزی که فیلم را برای من مهم میکند این نیست که چه کسی «جواب درست» را به او میدهد.
اتفاقاً کیارستمی از دادن چنین جوابی فرار میکند.
یکی از آدمها از مذهب حرف میزند، دیگری از زندگی و طبیعت، و دیگری از تجربههای سادهای مثل مزهی یک گیلاس. خود کیارستمی هم بعدها دربارهی فیلم گفت که برای او مسئلهی اصلی، امکان انتخاب میان پایان دادن و ادامه دادن زندگی بوده است.
و پایان فیلم دقیقاً به همین دلیل برای من مهم است.
فیلم به جای اینکه بگوید «این است پاسخ»، ما را در تاریکی رها میکند؛ بعد دوباره نور میآید و زندگی در جهانی دیگر ادامه پیدا میکند. خود کیارستمی این بخش را بهعنوان یادآوریِ «ادامهی زندگی» توضیح کرده بود.
شاید سؤال فیلم اصلاً این نباشد که:
«چرا زندگی ارزشمند است؟»
بلکه سؤال دشوارتری باشد:
«وقتی دیگر نمیتوانی ارزش آن را بدیهی فرض کنی، چه چیزی میتواند تو را یک بار دیگر به سمت زندگی برگرداند؟»

و در نهایت به Away رسیدم.
اگر Taste of Cherry دربارهی ادامه دادن باشد، Away برای من دربارهی راه افتادن است.
یک پسر تنها روی جزیرهای گرفتار شده و در دوردست چیزی وجود دارد که به نظر میرسد باید به آن برسد. او ابزار جمع میکند: موتورسیکلت، کوله، قطبنما، نقشه، مداد. راه پیدا میکند، پل میسازد، مسیر انتخاب میکند و هر بار تلاش میکند جهان اطرافش را قابل فهمتر و قابل کنترلتر کند.
در نگاه اول، همهچیز بسیار ساده است:
یک مقصد وجود دارد؛ پس باید حرکت کرد.
اما هرچه فیلم جلو میرود، رابطهی او با مقصد پیچیدهتر میشود.
ابزارهایی که زمانی ضروری به نظر میرسیدند، یکییکی اهمیت خود را از دست میدهند. چیزهایی را به دست میآورد و چیزهایی را از دست میدهد. پرندهی زرد، پلها، دریاچه، مسیرها و حتی خودِ مقصد، دیگر به سادگی قابل تعریف نیستند.
در پایان، وقتی بالاخره به جایی میرسد که مدتها به سمت آن حرکت کرده، اتفاقی که انتظارش را داریم رخ نمیدهد.
او چیزی را فتح نمیکند.
و شاید مهمتر از همه، دیگر همان آدم ابتدای مسیر نیست.
برای من، اینجا Away سؤال را یک قدم جلوتر میبرد:
اگر مقصد نتواند معنای سفر را تضمین کند، پس چرا حرکت میکنیم؟
شاید چون انسان فقط برای رسیدن حرکت نمیکند.
گاهی حرکت کردن، خودش بخشی از تبدیل شدن است.
حتی لاکپشت فیلم برای من در همین نقطه جالب میشود. من نمیتوانم بگویم لاکپشت «هیچ مقصدی ندارد»؛ اتفاقاً در پایان به دو لاکپشت دیگر میرسد. اما رابطهی او با حرکت شبیه رابطهی پسر با مسیر نیست.
پسر مدام میخواهد بفهمد، انتخاب کند، جهت پیدا کند و به جایی برسد.
لاکپشت فقط در جهان حرکت میکند.
شاید تفاوت همین باشد:
پسر میخواهد جهان را حل کند؛ لاکپشت فقط در آن ادامه میدهد.
و اینجا چهار اثر، بدون اینکه الزاماً چنین قصدی داشته باشند، برای من کنار هم قرار میگیرند.
True Detective میگوید شاید جهان آن معنایی را که انتظار داریم به ما ندهد.
Dark نشان میدهد که شاید از چرخهها نتوان بهسادگی فرار کرد؛ و در عین حال، انسان درون چرخه میتواند تغییر کند.
Taste of Cherry ما را مقابل پرسش ادامه دادن قرار میدهد، بدون اینکه یک پاسخ قطعی به جایمان بگذارد.
و Away سؤال را از «چرا زندگی کنیم؟» به «چگونه حرکت کنیم؟» تبدیل میکند.
در هر چهار اثر، چیزی که برای من جالب است همین نبودنِ یک پاسخ نهایی است.
شاید ما بیش از آنکه با مسئلهی «پیدا کردن جواب» روبهرو باشیم، با مسئلهی ادامه دادن در شرایطی که جواب کامل نداریم روبهرو هستیم.
و شاید این همان جایی است که چرخه میتواند از یک دایره به یک مارپیچ تبدیل شود.
ما دوباره با همان سؤال روبهرو میشویم؛
اما الزاماً همان آدم قبلی نیستیم.
دوباره گم میشویم،
دوباره مسیر پیدا میکنیم،
دوباره چیزی را از دست میدهیم،
دوباره فکر میکنیم این بار جواب را پیدا کردهایم.
و شاید دوباره بفهمیم که جواب قطعیای در کار نیست.
اما این بار، با وجود نداشتن جواب، راه میافتیم.
نه چون مطمئنیم مقصدی وجود دارد.
نه چون جهان قول داده است که تلاشمان معنا خواهد داشت.
فقط چون هنوز چیزی در ما هست که میخواهد یک قدم دیگر بردارد.
شاید ادامه دادن همیشه نتیجهی پیدا کردن معنا نباشد.
گاهی برعکس است:
شاید معنا چیزی باشد که فقط در مسیر ادامه دادن، کمکم ساخته میشود و اهمیت سوال و چگونگی مواجهه با آن مهمتر از پاسخ دادن به آن است.