گاهی به خراسان فکر کن...
این روزها تاریخ بیش از همیشه در گوشام نجوا دارد. تاریخی که در دو تارِ عثمان تبلورش را میبینم. چند هفته پیش با رضا جولایی گپ میزدم در بابِ تاریخ و شر و مرگ. چیزی عجیب برایام تعریف کرد. وقتی از او دربارهی این روزها پرسیدم، گفت «گاهی خودم را در خراسان، در نیشابور تصور میکنم. در لحظاتی که مغولان به چند فرسخی شهر رسیدهاند و من نمیتوانم هیچ کاری بکنم برای جان خودم و خانوادهام» و اضافه کرد این موقعیت یکی از خوابهای من است...
در عینحال آفتابی که از خراسان طلوع کرده بر ایران به یادم میآید و نامها. نوای این دو تار انگار همان بدویت، غم و گریزی را که در تکهای از تاریخ ایران دیدهایم بازنمایی میکند. خراسان جزیی از یک کل بزرگ است. جزیی که خود بسیار بزرگ بوده و بارها ویران شده است. این ویرانی و از پا نیفتادن و دوباره به جهان بازگشتن افسانهی خراسان بزرگ است. و شاید افسانهی ایران. اینکه بادِ تاریخ و تندبادِ مهاجمان و بیماریها و تندرویها بارها بر آن وزیده. به همین دلیل نمیتوانم این روزگارمان را جدای از زیست تاریخیمان بدانم.
بله، تلخ و بیرحم و مرگدار است اما بارها تجربه شده. و بارها هوای تازه بعدِ خفقان هجوم آورده به این جغرافیای عجیب. فقط کافیست به آنچه بر خراسان رفته دقت کنیم و فکر. ترکیبی از وقایع تکاندهنده، آدمهای متفاوت. از تندروترینها تا آوانگاردها. از محتسبان تا صوفیان. از پیروزی تا شکست. مانند یک رمان بزرگ است. رمانی که از پیشازاسلام آغاز و تا امروز ادامه پیدا میکند. این رویهی تازه و ناشناختهای نیست. منتها ما مدام این روند را «فراموش» میکنیم. فراموشیای که طی آن دچار تکرار تجربهها میشویم. دچارِ ترسیمِ شکستها و نیستیها.
روحِ تاریخنگرِ انسان ایرانی چند دهه است به بایگانی سپرده شده است. و تاریخ مترادف شده با ابنیه و یادگارهایی از «قدیم». قدیم که ناتوان است از به رخکشیدنِ خود. این میان گاه موسیقی، ادبیات و شعر است که سعی میکند هراسِ آن مرد محصور در نیشابور را به یادمان آورد. مهم همین «به یادآوردن» است. بازیابی و از نو تماشاکردن. شکاندن پوستههای متصلبِ زمان با خواندن و دقت. آن وقت نه الحادِ زکریای رازی عجیب است، نه ایمان شیخالرییس. نه فروپاشی نیشابور دور، نه فتحِ خرمشهر دولتی. فرقی نمیکند نوای دوتار این تلنگر را بزند یا قطعهای از علیرضا مشایخی. نینوای علیزاده یا ترانهای کم شنیدهشده از فریدون فرخزاد.
باید به یاد آورد نه با خشم بلکه با خون.
خون را باید به رگهای متروک تاریخ ایران روانه کرد تا آفتاب برآید.
