دل قوی دار

ایران و هرآن‌چه که در جغرافیای مرزدار و بی‌مرزش رقم می‌خورد یک مفهومِ تاریخی‌ست که در زبان و شعر و ادبیات ما محقق شده. برای همین باز به سعدی رجوع می‌کنم در این روزها نه برای این‌که فرار کنم از واقعیت بلکه چون او مدام در حالِ معاصرکردنِ جهان خود است با امروز ما. جهان او مملو از شکست، غم، شادی، بُهت، مرگ و شکوهِ زیستن است.

سعدی در این چندسویه‌گی‌اش است که می‌تواند روحِ ما را متوجهِ زیستن کند پر جهانی که همه چیز در حالِ خسران است اما وقتی می‌نویسد «به جهان خرم از آن‌ام که جهان خرم از اوست» وجودم می‌لرزد.

در عمقِ غم می‌تازد بر آن. این شعار و شعر نیست و مانیفست مردِ شیرازی‌ست که مقابلِ انواعِ فجایع خود را به کلمه و حسی مجهز می‌کند که فراتر است از اندوه. هرچند سعدی مدام به مخاطب یادآوری می‌کند بنیان عمر و بدن فناشدنی‌ست. اما دائم یادآوری می‌کند «دل قوی‌دار» و به یاد آوریم او در یکی از معدود نقاط امن‌مانده‌ی ایران در زمانه‌ی هجوم مغولان می‌زیست و اخبار رنج و کشتار را می‌دانست.

از این منظر سعدی همان مردی‌ست که ایستاده در میانه‌ی آشوب و می‌کوشد از انسان‌بودن، اخلاق و البته ظرافت زیستن در روزگار ظلم و گاه تعدی‌ها دفاع کند.

سعدی ما را به درکِ زیبایی فرامی‌خواند و در عین‌حال تلاش می‌کند به مفاهیم‌کلانی چون مرگ و تولد و پیری و جوانی به شکلی زیبایی‌شناسانه نگاه کند. گلستان و بوستان به عنوان بال‌های اصلی فکر او مملو از شکل‌های مختلف انسانی‌ست که با شرایطی خاص مواجه می‌شود و از آن گریزی ندارد.

از درویشان مدعی یا توانگرزاده‌گانِ توخالی. از مردان خدا تا مدعیان دین.

بی‌تردید زمانه‌ی ما بسیار متفاوت است و دور از قرن هفتم اما چیزی که سعدی روایت‌اش می‌کند نو و تکرارشونده است. کهن‌روایت‌هایی که عمدتن انسان آن‌ها را تجربه می‌کند. برخورد با قدرت، یا یاس ناشی از تنهایی، مرگ دیگری و... سعدی با ظرافت و گاه طنز خاص‌اش از این روایت‌ها معنای تازه می‌سازد. برای همین در زمانه‌ی آشوب، اخبار تند و لرزه‌های روحی سعدی دست مخاطب را در دست‌اش می‌گیرد و تصویرهایی را به او نشان می‌دهد که طی آن این مخاطب دچار حکمتی می‌شود که در آن‌هاست.

او مرد مدارا، عقل و گاه شور است، دشمن از پا افتادن و البته ستایش‌کننده‌ی انصاف. او پدر است. پدری که در هول‌آورترین کشتار تاریخ ایران قلب‌اش را در یک دست و عقل‌اش را در دستی دیگر گرفته و فرزندان‌اش را به خود می‌خواند. به آغوش کلمات و رفتار و تجربه‌های‌اش. و چنین است که خواندن سعدی، درکِ شعوری‌ست تاریخی که توانسته از هجومِ آشوب و نابودی خود را نجات دهد و بایستد با قوت.