نامِ محمدبن زکریای رازی این روزها بسیار شنیده و خوانده میشود. پزشک و شیمیدانی از قرن سوم و چهارم هجری که در افواه به خاطرِ کشفِ الکل یا به ضبطِ خودش «الکحل» مشهور است. یک پزشک عجیب با آثار فراوان که دقیقن نسخهی متفاوتِ ابنسیناست. رازی شخصیتی شگفت داشت. گاهی که در متونِ مربوط به سیر تفکر در تمدنِ اسلامی دربارهاش میخوانم، میبینم که بهسرعت از ناماش عبور کردهاند. او که یکی از اولین پزشکانِ نمادین تاریخ است در رابطه با بیمار یک «آتهئیست» تمامعیار بود. هرچند در بغداد و جندیشاپور تحصیل کرد و بعد به ری بازگشت و تا پایان عمر آنجا ماند اما هیچگاه عقایدِ ضد دینی تند خود را پنهان نکرد.

اصولن قرونِ اولیهی تسلطِ اسلام بر بخشی از جهان مملو از تناقضهاست. مهمترین بحث در این حوزه شاید به بحث معاد جسمانی بازمیگردد در این دوره که جدلهای فراوانی ساخت. رازی فارغ از این روایتها به خاطر مواجههی تندش با دین، متافیزیک و مشتقاتاش حتا «ملحد» هم اعلام شد. منتها به شکلِ عجیبی از کشتهشدن جان به در برد. گویا تبحرش در کارش یکی از دلایلی بود که این دشمن قسمخوردهی الاهیات را مصون نگه داشت. رازی که در غرب به «الرازی» مشهور شد عملن از سنتی میآمد که معتقد بود علم پایهگذار جهان است. کشفیات متعددش که در ابتدا با صنعت کیمیاگری توام بود او را به متفکری یکه تبدیل کرد که تاریخ فکر مذهبیِ دینی دربارهی وجوهِ فکریاش سکوت میکند.

هرچه ابنسینا به خوانشِ الاهیاتی معتقد بود و برهانِ علیت برایاش متقن، رازی به بدنها میاندیشید و حضورِ مادیشان. برای همین میتوان او را نمونهای پزشکانِ قرونِ وسطایی دانست که تلاش میکردند با خرافات مبارزه کنند. در واقع پدرِ داروسازی مردیست ضدِ دین و مفهومِ طبِ برآمده از این مفاهیم. هرچند در طبِ سینوی نیز مفهوم و ساختار بدن ارجح دانسته میشود. دربارهی رازی اشارههاییست که برخیشان در «الفهرست» ابن ندیم آمده. رسالهی کوچک دکتر محمد دهقانی نیر یکی از بهترین کتابها دربارهی رازیست. تقابل ابنسینا و رازی با هم بسیار جالب است. ابنسینا به رازی میتازد به خاطر بیایمانی و جالب اینکه بسیار در روش به او نزدیک است.

ll
رازی با این چهره خود را بهعنوان یک متفکرِ ضد جریان معرفی میکند و عملن ابعاد فکریاش در طول تاریخ هوشمندانه حذف میشود. گاهی فکر میکنم تقابل این دو پزشک و فکرسازِ اعظم چه درام جذابی میسازد. مردانی که سر ایدههای خود بهقوت ایستادند و نماد شدند.
اولی داروسازی ملحد و دومی پزشکی مومن. این خلاصهی تاریخ فکر است در ایران و جهان.