هیچ صدای انفجاری شنیده نمی‌شود. خیابان‌ها شلوغ‌اند، آدم ها دست فروش‌ها را دور می‌زنند، بوی نان تازه از نانوایی سر کوچه می آید. یک نفر دیر به اتوبوس رسیده و دارد می دود. بچه‌ای از پنجره مدرسه بیرون را نگاه می کند و منتظر زنگ تفریح است. همه چیز عادی به نظر می‌رسد آنقدر عادی که هیچکس فکرش را هم نمی کند اتفاقی در حال رخ دادن است.
اما همزمان، در اتاقی که شاید هزاران کیلومتر با این خیابان فاصله دارد تصمیمی گرفته میشود، تصمیمی که ممکن است باعث شود فردا قیمت یک کالا دو برابر شود یا چند ماه بعد، زندگی همین آدم های عادی را زیر و رو کند. این یعنی جنگ از مدت ها پیش آغاز شده، فقط هنوز کسی صدایش را نشنیده است.
ما عادت کردیم جنگ را با یک تصویر خاص بشناسیم دود، آتش، سرباز، مرز اما اگر تاریخ قرن گذشته چیزی به ما یاد داده باشد، این است که خطرناکترین نبردها آن هایی نیستند که می بینیم، آن هایی هستند که نمی بینیم تا روزی که خیلی دیر شده است. شاید بهتر است برای متوجه شدنش به صحبت بزرگ مردی از این خاک رجوع کنیم:
سال‌ها مردم منتظر حمله دشمنی بودند که آن سوی مرزها ایستاده بود. بودجه ها صرف ساختن دیوارها شد، ارتش‌ها بزرگ تر شدند و نگاه‌ها همیشه به افق دوخته ماند. اما وقتی تاریخ را ورق می‌زنیم، بارها می‌بینیم که بعضی از عمیق ترین زخم‌های ملت ها را نه ارتش های بیگانه، بلکه شکاف هایی ایجاد کردند که سال ها در دل همان جامعه رشد کرده بود شکاف هایی که اگر به موقع درمان نشوند، می‌توانند ویرانگرتر از هر حمله خارجی باشند.
تا همین چند دهه پیش تعریف جنگ ساده بود. دو ارتش، یک مرز و یک نتیجه که روی نقشه دیده می شد. اما دنیای امروز قوانین بازی را عوض کرده. حالا کارشناسان نظامی از اصطلاحی استفاده می کنند به اسم جنگ ترکیبی یا جنگ هیبریدی، یعنی ترکیبی هماهنگ از ابزارهای اقتصادی، رسانه ای، سایبری و اطلاعاتی که همه با هم و اغلب سال ها قبل از هر درگیری نظامی به کار گرفته می شوند.
در این نوع جنگ هدف اول شکست دادن ارتش دشمن نیست؛ هدف اول این است که جامعه از درون خسته، سردرگم و بی‌اعتماد شود. وقتی این اتفاق بیفتد دیگر حمله نظامی فقط یک ضربه پایانی است.
بیایید چند نوع از این جنگ‌های نامرئی را از نزدیک ببینیم نه با تعریف کتابی بلکه با روایت‌هایی که واقعاً اتفاق افتادند.
پاییز ۱۹۷۳ بود. جنگی بین اسرائیل و همسایگان عربش در گرفته بود اما میدان اصلی این نبرد را نه در صحرای سینا بلکه در پمپ‌بنزین های اروپا و آمریکا می شد دید. کشورهای عضو اوپک، صادرات نفت به حامیان اسرائیل را متوقف کردند. ظرف چند هفته قیمت نفت نزدیک به چهار برابر شد.
در آمریکا مردم ساعت ها در صف پمپ بنزین ها می ایستادند. کارخانه ها تعطیل می شدند. دولت ها به فکر جیره بندی سوخت افتادند. هیچ سربازی وارد خاک آمریکا نشده بود، هیچ گلوله ای شلیک نشده بود اما یک تصمیم اقتصادی توانسته بود زندگی روزمره میلیون ها نفر را در آن سوی دنیا زیر و رو کند.
این دقیقاً همان چیزی است که جنگ اقتصادی را اینقدر خطرناک می‌کند. تو حتی نمی‌فهمی داری در یک جنگ زندگی می‌کنی. فقط می بینی نان گران شده، پول ملی‌ات ارزشش را از دست داده یا شغلت دیگر وجود ندارد.
بهار ۱۹۹۴ در رواندا یک ایستگاه رادیویی محلی روزها و هفته ها بود که پیام هایی پخش می‌کرد. پیام هایی که همسایه را در برابر همسایه قرار میداد و یک گروه قومی را حشره و دشمن می نامید. وقتی خشونت ها آغاز شد همان رادیو مختصات دقیق مخفیگاه های مردم را هم اعلام می‌کرد.
در عرض صد روز صد ها هزار انسان کشته شدند. مورخان بعد ها این رادیو را یکی از عوامل مستقیم تشدید و هدایت آن فاجعه دانستند. رسانه ای که به جای گزارش جنگ خودش تبدیل به یک سلاح شده بود.
این نمونه هرچند تلخ نشان می دهد رسانه چقدر می‌تواند قدرتمند باشد. جنگ رسانه ای همیشه به این اندازه خونین نیست، گاهی فقط یک تیتر گمراه کننده است، یک ویدیوی بریده شده از سیاق یک شایعه که هزاران بار بازنشر می شود. اما هدف همیشه یکی است و آن هم تغییر دادن واقعیت در ذهن مردم بدون اینکه خودِ واقعیت تغییر کند.
شاید خطرناکترین سلاح تاریخ نه باروت بود، نه موشک و نه حتی کلاهک هسته ای بلکه جمله ای بود که میلیون ها نفر آن را حقیقت تصور کردند.
سال ۲۰۱۰ کارشناسان امنیتی در بلاروس متوجه یک بدافزار عجیب شدند. این بدافزار برخلاف بیشتر ویروس های رایانه ای دنبال دزدیدن اطلاعات یا پول نبود. هدفش چیز دیگری بود و آن هم کنترل سانتریفیوژهای غنی سازی اورانیوم در یک تأسیسات هسته‌ای در ایران بود.
این بدافزار که بعد ها نام Stuxnet را گرفت، نه دنبال دزدیدن پول بود و نه اطلاعات می خواست. مأموریتش چیز دیگری بود خراب کردن سانتریفیوژها، آن هم بدون اینکه کسی متوجه شود. سرعت دستگاه ها را آرام آرام تغییر میداد، اما همزمان به مهندسان نشان میداد که همه چیز کاملاً عادی است. ماه ها طول کشید تا کسی بفهمد جنگی در جریان بوده است.
هیچ هواپیمایی پرواز نکرده بود، هیچکس از مرزی رد نشده بود. اما یک برنامه نویسی شده ی چند مگابایتی توانسته بود کاری کند که شاید یک عملیات نظامی گسترده هم به سختی از پس آن برمی‌آمد. این چهره‌ی جدید جنگ در قرن بیست و یکم است. بی‌صدا، بی‌مرز و اغلب حتی بی‌آنکه بدانی دشمنت کیست به سراغت می آید.
اوایل دهه ۱۹۸۰ شایعه‌ای در مطبوعات هند منتشر شد که ویروس ایدز در یک آزمایشگاه نظامی آمریکایی ساخته شده است. این شایعه به ظاهر ساده طی چند سال توسط یک عملیات هماهنگ اطلاعاتی از سوی سرویس‌های اطلاعاتی شوروی در ده ها کشور تکرار و تقویت شد تا جایی که بخش قابل توجهی از مردم دنیا برای سال‌ها آن را باور داشتند.
این عملیات که بعد ها نامش را عملیات اینفکشن گذاشتند، نمونه ی کلاسیک جنگ اطلاعاتی است نه با یک دروغ بزرگ بلکه هزاران دروغ کوچک با دقت کاشته می‌شوند تا در ذهن جمعی ریشه بدوانند. سلاح اینجا نه بمب است نه پول فقط یک ایده‌ی نادرست است که رها شده تا خودش رشد کند.
وقتی همه این لایه ها اقتصادی، رسانه ای، سایبری و اطلاعاتی به اندازه کافی یک جامعه را خسته، سردرگم و بی دفاع کرده باشند جنگ نظامی تازه وارد صحنه می شود نه به عنوان اولین ضربه بلکه به عنوان آخرین مهره‌ای که روی زمینی از پیش آماده شده چیده می شود.
به همین دلیل است که وقتی خبر یک درگیری نظامی را می شنویم معمولاً غافلگیر می‌شویم درحالی‌که اگر به عقب برگردیم می‌بینیم نشانه هایش در قیمت‌ها، در تیترها، در شبکه های اجتماعی ماه ها یا حتی سال‌ها قبل آنجا بودند.
شاید بزرگ ترین درسی که از این همه نبرد پنهان می شود گرفت این باشد که امنیت واقعی فقط با نگاه کردن به مرزها به دست نمی آید. باید یاد بگیریم اقتصاد را بخوانیم، رسانه را نقد کنیم، از فضای سایبری غافل نشویم و در برابر اطلاعات نادرست هوشیار بمانیم. چون همان طور که در طول این روایت دیدیم جنگ واقعی خیلی زودتر از چیزی که فکرش را می‌کنیم آغاز می شود.
وقتی اولین گلوله شلیک میشود، معمولاً جنگ مدت‌هاست که آغاز شده است.
